TRẦN H SA

BẮC KINH — Theo lời các quan chức Mỹ, Moonshot AI của Trung quốc đã phát triển các mô hình trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ của họ thông qua hành vi "ăn cắp" có chủ đích từ các công ty công nghệ Mỹ và là một phần trong âm mưu của Đảng Cộng sản nhằm lôi kéo các công ty Mỹ xử dụng trí tuệ nhân tạo giá rẻ của Trung Quốc.

Nhưng tại trụ sở chính của công ty này là một tòa nhà không có gì nổi bật trong khu công nghệ cao Zhongguancun, không hề có dấu hiệu nào của thái độ thù địch chống Mỹ như vậy.

Các phòng họp của Moonshot được đặt tên theo những huyền thoại nhạc rock của Mỹ như Metallica và Led Zeppelin; chính cái tên công ty cũng bắt nguồn từ tình yêu của người sáng lập Yang Zhilin dành cho album “The Dark Side of the Moon” của Pink Floyd. Các giám đốc điều hành công ty nhận được nhiều lời khen ngợi trên Twitter từ những người Mỹ nổi tiếng như Elon Musk. Và Yang, người đã lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon ở Pittsburgh, thậm chí còn đặt cho các mẫu sản phẩm của mình bằng biệt danh tiếng Anh là Kimi.

Dự án Moonshot là biểu tượng cho mối quan hệ sâu sắc giữa hai quốc gia được cho là đang lao vào cuộc chiến toàn diện để giành quyền thống trị lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Trong khi chính quyền của Tổng thống Donald Trump - và các nhà lãnh đạo công nghệ Mỹ - thường xuyên mô tả sự phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) như một cuộc cạnh tranh "kẻ thắng cuộc sẽ giành tất cả", thì nhiều công ty Mỹ lại dựa vào sản phẩm mới nhất của Moonshot, Kimi K3, như một lựa chọn rẻ tiền thay thế  cho các sản phẩm đến từ Thung lũng Silicon. Các trung tâm dữ liệu của Mỹ đầy rẫy thiết bị sản xuất tại Trung Quốc và các sản phẩm hỗ trợ AI như kính thông minh của Meta được sản xuất bởi công nhân Trung Quốc.

Kyle Chan, một chuyên gia về trí tuệ nhân tạo tại Viện Brookings ở Washington, cho biết, “Chúng ta gắn bó mật thiết với nhau. Thực tế có rất nhiều sự phụ thuộc lẫn nhau.”

Những mối liên hệ đó rất đáng chú ý, nhất là khi Washington đang cảnh báo về sự phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) của Trung Quốc. Vào tháng 4, Quốc hội Mỹ bắt đầu điều tra việc các công ty Mỹ xử dụng các mô hình AI của Trung Quốc, với lý do lo ngại về an ninh quốc gia. Và tháng trước, FBI, Cơ quan An ninh Quốc gia và bộ phận an ninh mạng của Bộ An ninh Nội địa đã đưa ra một cảnh báo chung, cáo buộc Moonshot và năm công ty AI khác của Trung Quốc xây dựng chiến lược phát triển của họ dựa trên việc huấn luyện trái phép bằng các mô hình của Mỹ.

Nhu cầu của Mỹ đối với trí tuệ nhân tạo (AI) giá rẻ của Trung Quốc mạnh đến mức khi chính quyền Trump hồi tháng 7 cân nhắc cấm nó vì lý do an ninh quốc gia, một liên minh gồm gần 300 công ty trong nước đã kịch liệt phản đối . Wei Sun, một nhà phân tích AI của Counterpoint Research, viết rằng sự thèm muốn Kimi K3 của khách hàng Mỹ "đánh dấu thời điểm trí tuệ mở  trở thành một sự phụ thuộc về mặt địa chính trị."

Các mô hình AI "mở" do các công ty Trung Quốc như Moonshot, Deep Seek và Alibaba sản xuất có thể được người dùng tùy chỉnh và rẻ hơn nhiều so với các mô hình "đóng" do các công ty ở Thung lũng Silicon như Anthropic và OpenAI cung cấp. Mặc dù các mô hình đóng tiên tiến hơn, nhưng các công ty Mỹ như DoorDash và Airbnb nhận thấy rằng các sản phẩm của Trung Quốc hoàn toàn đáp ứng được nhiều nhiệm vụ thường ngày. (Tờ Washington Post có quan hệ đối tác nội dung với OpenAI.)

Paul Triolo, một đối tác tại DGA-Albright Stonebridge Group, một công ty tư vấn ở Washington, cho biết, các công ty Trung Quốc “là mối đe dọa đối với Anthropic và OpenAI, những mô hình khép kín - vốn đang là những mô hình đang điều khiển toàn bộ nền kinh tế Mỹ. Và chính phủ Mỹ hiện đang ở trong một tình thế khó xử, vì không biết phải làm gì để giải quyết vấn đề này?”

Thật vậy, vị thế dẫn đầu của Mỹ trong các công nghệ tiên tiến mà hầu hết người Mỹ từ lâu đã coi là quyền lợi quốc gia, nay đang phải đối mặt với thách thức gay gắt nhất kể từ sau sự kiện Sputnik.

Các phòng thí nghiệm của Mỹ vẫn dẫn trước Trung Quốc vài tháng trong việc theo đuổi trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), một cấp độ năng lực nhận thức vượt xa khả năng của con người. Nhưng các nhà nghiên cứu Trung Quốc đang đổi mới theo những cách mà trước đây được cho là không thể ở các quốc gia độc tài. Và họ đang tận dụng nền tảng sản xuất vô song của quốc gia mình để phổ biến AI trong nền kinh tế ngay cả khi chưa đạt được mục tiêu AGI.

Hao Chen, một nhà nghiên cứu tại Trường Harvard Kennedy, chuyên về kinh tế Trung Quốc và ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo, cho biết, “Trung Quốc đang đầu tư rất nhiều vào phần cứng. Tôi nghĩ đó là điểm khác biệt lớn giữa Trung Quốc và Mỹ. Quan điểm của Mỹ là: Mô hình là quan trọng nhất. Nhưng Trung Quốc cho rằng mô hình và phần cứng đều quan trọng như nhau. Và Trung Quốc có lợi thế trong sản xuất.”

Tại Hoa Kỳ, Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát (AGI) được ví như Chén Thánh. Các công ty AI hàng đầu đang theo đuổi những mô hình ngày càng tinh vi hơn, thậm chí còn thuê cả các học giả tôn giáo và triết gia để tư vấn về các thuộc tính đạo đức của sản phẩm. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent đã cảnh báo hồi tháng trước, nếu Trung Quốc đạt được AGI trước, thì mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa."

Tuy nhiên, nhiều công ty Trung Quốc lại ít chú trọng đến Trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI). Theo gương các nhà lãnh đạo Trung Quốc, họ tiếp cận AI như một công nghệ đa năng, có thể xử dụng rộng rãi trong công nghiệp, chính phủ và đời sống thường nhật.

Ngày nay, điều này thể hiện qua hình ảnh các robot phục vụ tại khách sạn ở những thành phố lớn, các trợ lý gia đình vận hành bởi ứng dụng Doubao của ByteDance, vô số video ngắn do AI tạo ra và các hệ thống giám sát nhà nước hoạt động liên tục. Trong tương lai, phạm vi ứng dụng có thể còn rộng lớn hơn nữa.

Năm ngoái, Hội đồng Nhà nước Trung Quốc đã cập nhật sáng kiến ​​“AI Plus” đã được khai triển  từ hai năm trước, cho rằng sáng kiến ​​này cần “thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng và toàn diện của trí tuệ nhân tạo vào tất cả các lĩnh vực kinh tế và xã hội”.Theo Hội đồng Nhà nước, đến năm 2030, sáu lĩnh vực ưu tiên - bao gồm khoa học, chính phủ và phát triển công nghiệp - cần đạt tỷ lệ ứng dụng 90% các thiết bị đầu cuối và trợ lý ảo thông minh, 

Trong bóng tối của một nhà máy thép bỏ hoang ở phía tây Bắc Kinh, các nhà công nghệ Trung Quốc đang xử dụng trí tuệ nhân tạo để trang bị cho robot những kỹ năng vận động tinh tế cần thiết, để nhấc một quả trứng mà không làm vỡ nó, bằng cách lắp một linh kiện điện tử vào vỏ trứng hoặc thậm chí tách đầu tôm càng ra khỏi thân.

Công ty Tashan Technology chuyên về "chip xử lý xúc giác" cho phép robot phân biệt giữa vật nhẹ và vật nặng, từ đó xử dụng lực kẹp phù hợp cho từng loại.

Tại trung tâm nghiên cứu của công ty, các nhân viên điều khiển robot thực hiện các công việc như lau dọn vết bẩn trong bếp hoặc lấy sản phẩm từ kệ hàng mô phỏng trong cửa hàng. Một sản phẩm gần như hoàn thiện sẽ nâng cấp robot trong khách sạn để chúng có thể giao đồ ăn tận phòng cho khách, thay vì chỉ mang đến cửa phòng.

ông Chen Jinlin, người đứng đầu bộ phận kinh doanh quốc tế của Tashan, cho biết, “Tôi nghĩ điều này phản ánh một sự khác biệt thú vị giữa ngành công nghiệp Trung Quốc và ngành công nghiệp Mỹ. Về phía khách hàng Mỹ, họ sẽ có một tầm nhìn hoặc mục tiêu rất lớn ở giai đoạn đầu. Nhưng ở Trung Quốc thì sẽ có những khách hàng sẵn sàng trả tiền cho những sản phẩm này ngay cả khi chúng chỉ có thể thực hiện được một nhiệm vụ.”

Chiến lược từng bước của Trung Quốc xuất phát từ sự cần thiết. So với các công ty AI ở Mỹ, các công ty Trung Quốc thiếu vốn và tài nguyên tính toán, hay còn gọi là "khả năng tính toán".

Tổng cộng, sáu công ty AI hàng đầu của Trung Quốc chiếm khoảng 10% tổng doanh thu hàng năm của Anthropic và OpenAI, theo Epoch AI , một công ty nghiên cứu có trụ sở tại San Francisco.

Việc huy động vốn từ các nhà đầu tư cũng không dễ dàng hơn.

Các công ty Trung Quốc phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ hơn từ phía cơ quan quản lý cả trong nước và tại Mỹ, trước khi có thể niêm yết tại New York. Theo Bloomberg đưa tin tuần này, Moonshot đang hướng tới việc phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) tại Hồng Kông vào đầu năm tới, có thể huy động tới 5 tỷ đô la. Ngược lại, đợt IPO được mong đợi của Anthropic vào cuối năm nay có thể thu về gấp 20 lần con số đó.

Theo một báo cáo hồi tháng 8 của Viện Tiến bộ, một tổ chức phi lợi nhuận ở Washington ủng hộ các chính sách đổi mới thúc đẩy tăng trưởng.Tình trạng thiếu hụt năng lực tính toán cũng đáng lo ngại không kém, "Nhờ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Washington đối với các chip máy tính tiên tiến nhất, các công ty Mỹ được hưởng lợi thế gấp 10 lần về sức mạnh xử lý cần thiết để phát triển, thử nghiệm và vận hành các mô hình AI." 

Tháng trước, các quan chức an ninh Mỹ cho biết sáu công ty trí tuệ nhân tạo Trung Quốc — Moonshot, DeepSeek, Alibaba, Minimax, StepFun và Z.AI — đã tiến hành các chiến dịch quy mô lớn để huấn luyện mô hình của họ dựa trên các mô hình tiên tiến nhất của Mỹ, vi phạm điều khoản xử dụng của các công ty Mỹ.

Tuy nhiên, các công ty Trung Quốc vẫn sở hữu nền tảng sản xuất rộng lớn nhất thế giới, cho phép họ nhanh chóng tạo mẫu thử nghiệm, kiểm tra và cải tiến sản phẩm trên nhiều loại hàng hóa AI.

Trong vài thập kỷ qua, một mạng lưới rộng lớn các nhà cung cấp linh kiện điện tử Trung Quốc đã phát triển tại các thành phố như Thâm Quyến, Thượng Hải và Hàng Châu. Những nhà sản xuất bộ điều khiển chuyển động, cảm biến và thiết bị đo quán tính, đại diện cho một lợi thế cạnh tranh đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực robot.

Ví dụ, theo Morgan Stanley, việc sản xuất robot hình người Optimus 2 của Tesla với các nhà cung cấp Trung Quốc sẽ tốn khoảng 46.000 đô la cho nguyên vật liệu. Nhưng nếu sản xuất với chuỗi cung ứng không phải của Trung Quốc, chi phí sẽ tăng gần gấp ba lần, lên đến 132.000 đô la.

Ông Chen cho biết, nhiều công ty Trung Quốc phục vụ cho ngành công nghiệp robot đang phát triển mạnh mẽ cũng đồng thời cung cấp linh kiện cho các nhà sản xuất xe điện.

Tashan là một ví dụ về sự chồng chéo công nghiệp này. Công ty bắt đầu hoạt động vào năm 2017 bằng việc phát triển các thiết bị điện tử cho các nhà sản xuất ô tô, bao gồm cả BYD - nhà sản xuất ô tô lớn nhất Trung Quốc. Một trong những sản phẩm ban đầu là "cảm biến đá chân" cho phép người lái mở cốp bằng cách vẫy chân dưới ba-đờ-sốc phía sau.

Hiện nay, Tashan nắm giữ 80% thị phần cảm biến xúc giác tại Trung Quốc. Công ty có hơn 200 khách hàng và đang hợp tác với Nvidia, công ty có giá trị nhất thế giới, trong lĩnh vực mô phỏng robot.

Ông Kai-Fu Lee, giám đốc điều hành của 01.AI tại Bắc Kinh và cựu lãnh đạo Google Trung Quốc, cho biết.“Trung Quốc có lợi thế rõ rệt và đó không phải là lợi thế mà Mỹ có thể dễ dàng vượt qua nhờ vào năng lực sản xuất, chuỗi cung ứng, chi phí thấp hơn và thời gian đưa sản phẩm ra thị trường nhanh hơn. Sản phẩm có thể được xây dựng, cải tiến và nâng cấp trong một chu kỳ nhanh hơn gấp bốn lần, so với các công ty tương đương của Mỹ”.

Trong gần một thập kỷ qua, dưới thời hai đời tổng thống, Mỹ đã cố gắng giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các mặt hàng thiết yếu. Tuy nhiên, hy vọng lan tỏa lợi ích của trí tuệ nhân tạo đến người tiêu dùng và doanh nghiệp Mỹ lại phụ thuộc vào các nhà cung cấp Trung Quốc.

Hiện nay, nhiều sản phẩm tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đời đầu, bao gồm cả kính thông minh của Meta, đã được sản xuất tại các nhà máy Trung Quốc. Chiếc nhẫn thông minh Pebble Index, có khả năng ghi âm giọng nói và truyền tải đến điện thoại thông minh của người dùng, cũng được sản xuất tại Trung Quốc.

Các nhà máy Trung Quốc cũng là một nguồn cung cấp vật liệu quan trọng - dù đang giảm dần - cho việc xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ của Mỹ trong những năm gần đây. Theo một bài báo gần đây của nhà kinh tế Michael Waugh thuộc Ngân hàng Dự trữ Liên bang Minneapolis, năm ngoái các công ty siêu trung tâm dữ liệu của Mỹ đã nhập khẩu khoảng 45 tỷ đô la hàng hóa liên quan đến trí tuệ nhân tạo từ Trung Quốc, bao gồm phần cứng máy tính, thiết bị điện, hệ thống sưởi ấm và làm mát cùng thiết bị phòng cháy chữa cháy.

Con số đó đã giảm so với khoảng 55 tỷ đô la hai hồi năm trước đó, và sự sụt giảm của Trung Quốc thậm chí còn mạnh hơn nếu xét theo tỷ lệ phần trăm tổng kim ngạch nhập khẩu liên quan đến AI, giảm khoảng một nửa xuống còn 7% vào năm 2025 và xuống còn 3% trong nửa đầu năm nay, theo ông Waugh cho biết. Các nhà cung cấp ở Đài Loan và Việt Nam đã đóng vai trò lớn hơn, điều này cho thấy một số hàng hóa Trung Quốc có thể đã được vận chuyển đến Mỹ thông qua các quốc gia này.

Một trong những doanh nghiệp Trung Quốc hưởng lợi từ sự bùng nổ trung tâm dữ liệu tại Mỹ là Zhongji InnoLight, nhà sản xuất bộ thu phát quang. Gần 60% doanh thu của công ty đến từ các khách hàng Mỹ như Alphabet, Amazon và Nvidia.

Vào tháng 6, Lầu Năm Góc đã bổ sung Zhongji InnoLight vào danh sách các nhà cung cấp có liên hệ với quân đội Trung Quốc. Theo một báo cáo của Reuters, chính quyền Trump cũng được cho là đang xem xét lệnh cấm nhập khẩu thiết bị trung tâm dữ liệu mới do Trung Quốc sản xuất.

Ông Chan của Brookings cho biết: “Việc xây dựng các trung tâm dữ liệu và huấn luyện các mô hình của Mỹ phụ thuộc vào rất nhiều thành phần trung tâm dữ liệu đến từ Trung Quốc. Khi bạn nghĩ về những vấn đề như tách rời hoặc phụ thuộc, chỉ cần tìm hiểu kỹ một chút là sẽ thấy ngay sự hiện diện của linh kiện và các mối liên hệ với Trung Quốc xuyên suốt chuỗi cung ứng AI của Mỹ."

----------------

_ David J. Lynch là phóng viên chuyên trách mảng tài chính, gia nhập tờ Washington Post vào tháng 11 năm 2017 sau khi làm việc cho Financial Times, Bloomberg News và USA Today.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Washingron Post.... 12/10/2026.