TRẦN H SA

Theo lời Tổng thống Trump và các phụ tá của ông, việc vội vàng rút 12 máy bay ném bom B-1 khỏi một căn cứ không quân ở Anh vào cuối tuần qua, là một biện pháp phòng ngừa thận trọng, nhằm đối phó với một mối đe dọa mà họ từ chối mô tả.

Ông Trump khăng khăng rằng đó không phải là vấn đề lớn, và Ngoại trưởng Marco Rubio đã cố gắng lảng tránh bằng cách nói rằng Ngũ Giác đài "liên tục phân bổ lại nguồn lực đến những nơi cần thiết".

Nhưng đối với bất kỳ ai theo dõi việc  khai triển sức mạnh của Mỹ trên toàn cầu trong bảy tháng, kể từ khi ông Trump quyết định tấn công Iran, đó là một ví dụ rõ ràng khác về việc hết lần này đến lần khác, ông Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đã bị buộc phải rút lui, thu hồi các lực lượng quân sự đã được  khai triển đến Trung Đông và Anh như một biện pháp răn đe.

Trong vài tháng qua, khi cuộc xung đột kéo dài, chiến tranh Iran đã bộc lộ những điểm yếu to lớn mới của Mỹ, buộc Ngũ Giác đài  phải thực hiện những thay đổi mà một năm trước đó không hề tính đến. Nhưng nó cũng đã chứng minh một bài học cay đắng về những hậu quả không lường trước được, từ cuộc chiến mà ông Trump đã lựa chọn.

Ông Trump dự định cuộc tấn công vào Iran là một minh chứng khác cho sức mạnh quân sự phi thường của Mỹ, sau cuộc không kích thành công vào ba địa điểm hạt nhân của Iran hồi tháng 6 năm 2025 và vụ bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro của Venezuela ngay tại giường ngủ của ông ta ở Caracas hồi tháng Giêng.

Nhưng thay vì tăng cường sức mạnh của Mỹ, chiến tranh Iran lại hạn chế nó. Việc đóng cửa các căn cứ ở Trung Đông và hạn chế xử dụng một căn cứ ở Anh, ít nhất, đã làm phức tạp đáng kể công tác hậu cần trong việc khai triển sức mạnh. Máy bay ném bom Mỹ vẫn có thể đến được mục tiêu, dĩ nhiên, nhưng chỉ bằng cách bay từ Hoa Kỳ, đòi hỏi nhiều thời gian và tiếp nhiên liệu nhiều hơn. Các nhóm tàu ​​sân bay Mỹ vẫn có thể tuần tra ở Biển Ả Rập, ngoài Vịnh Ba Tư, nhưng giờ đây chúng phải được tiếp tế từ Diego Garcia , một hòn đảo ở Ấn Độ Dương cách đó 2.200 dặm, đòi hỏi thêm nhiều tuần vận chuyển và chi phí khổng lồ.

Nhưng quan trọng hơn cả, việc rút quân nhanh chóng đã dạy cho người Iran - và có thể cả các đối thủ khác - một bài học rằng họ có đủ sức mạnh để đuổi một siêu cường ra khỏi đất nước. Tại châu Âu, ông Trump và ông Hegseth đang cân nhắc việc giảm quân số Mỹ theo điều kiện và lịch trình của riêng họ. Còn ở Trung Đông và Anh, họ bị ép buộc phải làm như vậy.

Các quan chức Mỹ và Anh hôm thứ Hai cho biết các máy bay ném bom đã được nhanh chóng rời khỏi căn cứ của Anh sau khi các chỉ huy nhận được thông tin cụ thể, đáng tin cậy rằng, các phần tử do Iran hậu thuẫn đang lên kế hoạch tiến hành các cuộc tấn công ngay bên ngoài hàng rào căn cứ bằng máy bay không người lái nhằm vào máy bay và binh lính Mỹ .

Những kẻ bị tình nghi đang âm mưu tấn công có thể phần nào đã được truyền cảm hứng từ cuộc tấn công táo bạo mà Ukraine phát động chống lại Nga hồi năm ngoái, khi nước này đưa lậu máy bay không người lái vào sâu trong lãnh thổ Nga và phóng chúng từ xe tải. Các cuộc tấn công đã làm hư hại hoặc phá hủy ít nhất một chục máy bay cuả Nga.

Vụ tấn công đó và các vụ tấn công khác đã định hình lại nhận thức của  Ngũ Giác đài về các điểm yếu quân sự. Đột nhiên, việc giữ lực lượng nằm ngoài tầm bắn tên lửa là không đủ. Máy bay không người lái và vũ khí mạng đã định hình lại chiến trường.

Tổng thống nói đúng rằng toàn bộ hải quân Iran đã bị đánh chìm trong cuộc tấn công quân sự ban đầu, và lực lượng không quân già cỗi của nước này cũng đã bị tiêu diệt. Và đất nước này đang đứng trên bờ vực sụp đổ kinh tế, bị tê liệt bởi lệnh phong tỏa hải quân khiến xuất khẩu dầu mỏ của họ giảm mạnh.

Nhưng điều đó không ngăn cản được người Iran buộc máy bay và nhânviên Mỹ phải rời bỏ các căn cứ của họ từng được bảo vệ nghiêm ngặt  - ngày càng xa Iran hơn. Nhân viên Mỹ đã được di tản khỏi các căn cứ ở Bahrain, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Qatar, tất cả đều nằm trong tầm bắn của tên lửa và máy bay không người lái của Iran. Một số căn cứ đó bị hư hại nặng đến mức Ngũ Giác đài không mấy quan tâm đến việc xây dựng lại chúng; chúng sẽ được di dời xa hơn nữa nếu Quốc hội cấp kinh phí.

Vấn đề đường thủy phức tạp hơn nhiều. Nhưng Hoa Kỳ đã không thể bảo đảm “tự do hàng hải” qua eo biển Hormuz hoặc một số khu vực của Biển Đỏ. Và trong nửa thế kỷ qua, đó là một trong những lý do chính mà Mỹ đưa ra để duy trì sự hiện diện của mình ở Trung Đông.

Dana Stroul, quan chức hàng đầu phụ trách chính sách Trung Đông của Ngũ Giác đài dưới thời chính quyền Biden, cho biết việc di chuyển đột ngột hàng chục máy bay ném bom trở lại Hoa Kỳ, có thể gây ra những hệ lụy cả trong lẫn  ngoài nước.

Bà Stroul, hiện đang làm việc tại Viện Chính sách Trung Đông Washington, cho biết: “Một quyết định vội vàng như vậy sẽ gây xáo trộn nghiêm trọng đến kế hoạch tác chiến và tinh thần của lực lượng”.

Bà nói, “Vấn đề đáng lo ngại hơn là ở cấp độ chiến lược, người Iran có thể sẽ rút ra một bài học nguy hiểm - đó là bằng cách chứng minh khả năng tiếp cận các căn cứ quân sự của Mỹ ở những nơi xa xôi ngoài Trung Đông, họ có thể gây sức ép lên ông Trump.”

Ông Trump và những người ủng hộ ông có một câu chuyện hoàn toàn khác về các sự kiện. Trong chiến dịch tranh cử giữa nhiệm kỳ, ông đã miêu tả Iran đang trên bờ vực sụp đổ, đồng tiền của nước này đang lao dốc. Ông khẳng định rằng lệnh phong tỏa hải quân đối với tất cả các chuyến hàng ra vào Iran, đang bóp nghẹt đất nước này và sẽ buộc họ phải đạt được thỏa thuận. Ông nhấn mạnh rằng bất kỳ mô tả nào về tiến bộ của Iran đều là "tin giả", được lan truyền bởi các tổ chức tin tức đang viết về tình trạng thiếu hụt vũ khí và những thất bại khác, vì họ không trung thành với đất nước Hoa kỳ.

Lần đầu tiên, các quan chức Iran đã thừa nhận những khó khăn kinh tế. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent tuần này lưu ý rằng Iran có một bộ trưởng dầu mỏ mới, và sau đó đặt câu hỏi trên mạng xã hội: "Xét việc Iran chưa đưa được một thùng dầu thô nào lên tàu kể từ ngày 25 tháng 8, thì bộ trưởng dầu mỏ đang quản lý cái gì?"

Hơn nữa, các quan chức chính quyền mô tả việc di tản là những biện pháp thận trọng, ngắn hạn. Và có khả năng những chiếc máy bay ném bom B-1 được sơ tán gấp rút sẽ quay trở lại căn cứ không quân RAF Fairford, vốn là trụ cột của sự hợp tác quân sự Mỹ-Anh, kể từ khi được xây dựng để chuẩn bị cho cuộc đổ bộ D-Day năm 1944. Ngay cả khi mối đe dọa ngăn cản việc quay trở lại, các quan chức Không quân vẫn khẳng định họ có thể thực hiện các nhiệm vụ tầm xa từ các căn cứ ở Hoa Kỳ.

Ngũ Giác đài muốn xem xét việc xây dựng các căn cứ mới ở Israel và Jordan, nhưng điều đó sẽ cần sự chấp thuận của Quốc hội và mất nhiều năm để nâng cấp hoặc xây dựng mới. Khi ông Hegseth phát biểu trước binh sĩ hôm thứ Tư tuần trước, ông không đề cập đến sự tàn phá tại các căn cứ ở Trung Đông. Thay vào đó, ông nói về việc để các bang cạnh tranh quyền đăng cai một căn cứ mới với quy mô lớn ngay tại Hoa Kỳ.

Đây không phải là kế hoạch khi ông Trump tuyên bố tấn công Iran vào ngày 28 tháng 2. Ông Trump muốn giành chiến thắng trong vài ngày, rồi sau đó là năm hoặc sáu tuần. Ông Trump yêu cầu "sự đầu hàng vô điều kiện", và ba tuần sau khi cuộc xung đột bắt đầu, ông tuyên bố Iran đã hoàn toàn thất bại. Thứ Năm tuần trước, ông nói rằng Iran sẽ đầu hàng "ngay sau cuộc bầu cử".

Thay vào đó, Iran đã ném bom các căn cứ của Mỹ trên khắp Trung Đông để trả đũa, buộc nhiều binh sĩ Mỹ phải di dời đến các khách sạn và văn phòng trong khu vực, làm dấy lên những câu hỏi về sự chuẩn bị của chính quyền Trump cho cuộc chiến.

Iran đã tìm ra nơi đóng quân của nhiều binh lính, một số ở trong các khách sạn không được bảo vệ, và bắt đầu nhắm mục tiêu vào họ. Không chỉ có các mục tiêu quân sự: trạm CIA ở Ả Rập Xê Út cũng bị tấn công, mặc dù vẫn chưa rõ liệu người Iran có nhắm mục tiêu vào đó hay chỉ may mắn tấn công trúng một khu phức hợp ngoại giao.

Nhiều trong số 13 căn cứ quân sự chính trong khu vực do quân đội Mỹ xử dụng đã nhanh chóng bị phá hủy, trong đó các căn cứ ở Kuwait, nằm sát biên giới Iran, chịu thiệt hại nặng nề nhất.

Sáu binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công vào cảng Shuaiba, phá hủy một trung tâm tác chiến chiến thuật của Lục quân. Máy bay không người lái và tên lửa của Iran cũng nhắm mục tiêu vào căn cứ không quân Ali Al Salem, gây hư hại  cấu trúc sân bay và làm bị thương một số nhân viên, và tại trại Buehring, gây hư hại các cơ sở bảo dưỡng và nhiên liệu.

Tại Qatar, Iran đã tấn công căn cứ không quân Al Udeid, sở chỉ huy không quân khu vực của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, làm hư hại hệ thống radar cảnh báo sớm. Tại Bahrain, một máy bay không người lái tấn công một chiều của Iran đã tấn công thiết bị liên lạc tại trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ. Tại căn cứ không quân Prince Sultan ở Ả Rập Xê Út, tên lửa và máy bay không người lái của Iran đã làm hư hại thiết bị liên lạc và một số máy bay tiếp nhiên liệu trên không.

Hiện Iran “đang áp dụng một chiến lược đối với Hoa Kỳ được định hình bởi sự leo thang và tấn công liên tục”, Mohammad Ayatollahi Tabaar, phó giáo sư về quan hệ quốc tế tại Trường Quản trị Công và Dịch vụ Công cộng Bush thuộc Đại học Texas A&M, đã viết trên tạp chí Foreign Affairs hồi đầu tháng này.

Ông nói thêm, “Điều đó có nghĩa là họ sẽ không giữ nguyên lập trường hiện tại cũng như không thỏa hiệp với Washington. Thay vào đó, họ sẽ bắt đầu làm nhiều hơn nữa để gây tổn hại đến nền kinh tế của các đối tác khu vực của Hoa Kỳ, và tàn phá thị trường năng lượng toàn cầu, cũng như mở rộng các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng quân sự của Hoa Kỳ.” Ông dự đoán họ có thể tìm cách chiếm giữ một số căn cứ của Hoa Kỳ ở các nước Ả Rập vùng Vịnh vốn phần lớn bị bỏ hoang, mặc dù cho đến nay họ vẫn tránh mọi hành động trên bộ như vậy.

Thượng nghị sĩ Christopher S. Murphy, đảng viên Dân chủ bang Connecticut và là thành viên Ủy ban Đối ngoại, đã đến thăm khu vực Vịnh Ba Tư trong tuần này để xem xét thiệt hại và cho biết trên mạng xã hội rằng ông đã bị từ chối, không cho  vào căn cứ Al Udeid. Phát ngôn viên Ngũ Giác đài cho biết ông Murphy đã được cảnh báo trước chuyến đi rằng, ông sẽ không được phép vào căn cứ, theo các hạn chế mà ông Hegseth đã áp đặt khi bắt đầu cuộc chiến.

Vấn đề các căn cứ quân sự là một vấn đề nhạy cảm đối với Ngũ Giác đài đến nỗi họ từ chối cung cấp cho Quốc hội các ước tính chi phí để sửa chữa hoặc xây dựng lại các cơ sở này, mà theo các nhà lập pháp có thể lên tới hàng chục tỷ đô la. Hiện chưa rõ động cơ của việc từ chối thảo luận về vấn đề này, mặc dù một khoản chi phí khổng lồ như vậy có thể trở thành chủ đề tranh luận chính trị cho các ứng cử viên phản đối chiến tranh.

Thay vào đó, hiện nay Bộ Tư lệnh Trung tâm, đơn vị giám sát các hoạt động quân sự ở Trung Đông, đang lên kế hoạch nghiêm túc để tái bố trí và định hình lại các cơ sở của mình trong khu vực.

Thượng nghị sĩ Jack Reed của Rhode Island, thành viên Dân chủ cấp cao trong Ủy ban Quân sự, cho biết tháng trước, “Chi phí tài chính tiếp tục tăng thêm hàng tỷ đô la mỗi tháng, ngay cả khi chính quyền từ chối thừa nhận cuộc khủng hoảng vũ khí mà chúng ta đang phải đối mặt hoặc thừa nhận chi phí để xây dựng lại các căn cứ bị Iran tàn phá nặng nề”.

-----------

_ David E. Sanger  chuyên đưa tin về chính quyền Trump và nhiều vấn đề an ninh quốc gia. Ông đã là nhà báo của tờ Times hơn bốn thập kỷ và đã viết bốn cuốn sách về chính sách đối ngoại và những thách thức an ninh quốc gia.

_ Eric Schmitt là phóng viên chuyên về an ninh quốc gia của tờ The Times. Ông đã đưa tin về các vấn đề quân sự và chống khủng bố của Hoa Kỳ trong hơn ba thập kỷ. 

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times... 08/10/2026.