TRẦN H SA

Tác giả Brad Glosserman,...Ngày 30 tháng 9 năm 2026. ... The Japan Times.

Phản ứng phổ biến nhất - trong số các nhà quan sát Mỹ - đối với hội nghị thượng đỉnh gần đây giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình là một tiếng thở phào nhẹ nhõm. Những lo ngại rằng Trump sẽ nhượng bộ về vấn đề Đài Loan hoặc các đồng minh của Mỹ trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, như Nhật Bản, gây tổn hại đến lợi ích của họ đã được chứng minh là không có cơ sở.

Thay vào đó, kết luận phổ biến là cuộc gặp gỡ này chỉ là "một cuộc gặp gỡ ngoại giao vô nghĩa", theo lời nhà phân tích khu vực James Crabtree, "chỉ toàn hình thức mà không có nội dung gì". Nếu "làm hòa" là mục đích chính của hội nghị thượng đỉnh, thì nó nên được coi là một thành công, không chỉ vì đã tránh được kết quả tồi tệ nhất. Tuy nhiên, đáng tiếc là cuối cùng vẫn có thể có những hậu quả tiêu cực.

Phải nhìn kỹ mới thấy được kết quả thực tế từ cuộc họp. Hai bên đã đồng ý gia hạn thỏa thuận ngừng chiến thương mại thêm hai tháng và thực hiện cắt giảm thuế quan có đi có lại đối với 60 tỷ đô la hàng xuất khẩu, tương đương 30 tỷ đô la mỗi bên. Phần lớn trong số đó dự kiến ​​sẽ là hàng nông sản.

Thông cáo của Mỹ cho biết, Hội đồng Thương mại chung Mỹ-Trung, được công bố hồi tháng 6 để quản lý thương mại hàng hóa không nhạy cảm, đã thành lập một nhóm làm việc, tập trung vào các rào cản tiếp cận thị trường trong lĩnh vực nông nghiệp. Thông cáo cũng cho biết Trung Quốc cam kết nhập khẩu 10 triệu tấn than mỗi năm từ Mỹ trong hai năm, đồng thời hai bên nhất trí tiếp tục đàm phán về những lo ngại của Mỹ, liên quan đến tình trạng thiếu hụt đất hiếm và khoáng sản thiết yếu. À, và Mỹ  cũng nhận được hai con gấu trúc nữa.

Nói tóm lại, đó chỉ là một mớ hỗn độn nhạt nhẽo. Họ đã đồng ý hợp tác về trí tuệ nhân tạo, nhưng thực chất chỉ cam kết thiết lập một cơ chế đối thoại để trao đổi quan điểm về rủi ro và lợi ích liên quan đến AI. Cuộc họp sẽ diễn ra vào tháng 11; hy vọng là nhân loại vẫn còn tồn tại đến lúc đó. Họ cũng đồng ý thiết lập một kênh liên lạc song phương cho các sự cố liên quan đến AI, được gọi là "đường dây nóng". Tôi không kỳ vọng nhiều vào điều này vì những lý do tôi đã nêu gần đây.

Các thông cáo báo chí đề cập đến các vấn đề địa chính trị như Iran, Triều Tiên và Nga một cách chung chung, và thừa nhận ý định hợp tác trong các nỗ lực chống ma túy  tại các cuộc họp như APEC và Nhóm G20. Việc kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn không được đề cập, trong khi Đài Loan chỉ xuất hiện trong thông cáo của Trung Quốc, cũng như ý định ký kết một bản ghi nhớ về liên lạc khủng hoảng quân sự-quân sự.

Drew Thompson, một cựu quan chức Ngũ Giác đài hiện đang sống và viết bài bình luận từ Singapore, đã hoan nghênh “một giọng điệu tích cực cho mối quan hệ song phương, điều hoàn toàn cần thiết nếu muốn đạt được tiến triển trong việc thu hẹp những khác biệt về các vấn đề then chốt”. Ông kết luận trên Substack rằng “tinh thần tích cực, không cần nhiều nội dung cụ thể, vẫn là một kết quả đôi bên cùng có lợi”.

Các đánh giá của Trung Quốc lại hoàn toàn khác biệt. Bài báo trang nhất trên Nhân dân Nhật báo gọi đây là “một sự kiện sẽ đi vào lịch sử”, trong đó “lý luận cùng có lợi đã thay thế cạnh tranh thắng thua” và “thể hiện bầu không khí mới và sự định hình lại thế giới do cường quốc phương Đông Trung Quốc mang lại, khi nước này từng bước tiến tới sự phục hưng vĩ đại”. Tờ Thời báo Toàn cầu, một tờ báo lá cải theo chủ nghĩa dân tộc, gọi kết quả này là “lịch sử” và “một tầm nhìn để hai nước cùng tìm ra con đường đúng đắn cho các cường quốc lớn cùng chung sống hòa bình”.

Thompson nói đúng rằng các hội nghị thượng đỉnh không phải là nơi diễn ra các cuộc thảo luận chi tiết, và giá trị thực sự của chúng là thiết lập khuôn khổ cho cấp dưới. “Tập Cận Bình không phải là một nhà đàm phán, ông ấy là người lãnh đạo tối cao dẫn dắt Đảng Cộng sản.” Ông Thompson viết rằng các hội nghị thượng đỉnh như vậy “đóng vai trò như một sự thúc ép và một thời hạn chót, để thúc đẩy hai bộ máy hành chính cùng hướng tới các kết quả và đạt được sự thỏa hiệp.”

Tôi hiểu, nhưng tôi không chắc. Trump đã rất hào hứng với những nghi lễ long trọng, làm mọi thứ có thể - trải thảm đỏ, tự thân đón tiếp tại sân bay, máy bay bay ngang qua, thái độ thân thiện - để gây ấn tượng với “người bạn” của mình, Tập Cận Bình. (Thậm chí có thông tin cho rằng ông ta còn cố gắng bán vũ khí của Mỹ cho Tập Cận Bình.) Mọi chuyên gia về Trung Quốc mà tôi biết đều nói rằng cách tiếp cận cá nhân đó hoàn toàn hiểu sai tâm lý và động cơ của nhà lãnh đạo Trung Quốc.

Như Sari Havren, một nhà phân tích địa chính trị và cộng tác viên tại viện nghiên cứu RUSI của Anh, đã giải thích trên mạng xã hội, “Tập Cận Bình không phải là bạn của Donald Trump. Ông Tập chưa bao giờ gọi Trump là bạn cũ như cách ông ấy gọi Putin.” Một nhà quan sát Trung Quốc kỳ cựu khác nhận xét, “Tập không thích kết bạn.”

Nhà báo Josh Rogin đã phỏng vấn Trump về mối quan hệ này và viết rằng “Trump nghĩ họ là bạn bè. Ông ấy nghĩ họ thực sự quý mến nhau. Và ông ấy nghĩ rằng tình bạn có thể mang lại đủ thứ cho ông ấy và cho Hoa Kỳ. Ông ấy nghĩ rằng Chủ tịch Tập Cận Bình sẽ không tấn công Đài Loan, bởi vì ông ấy sẽ không làm điều đó với người bạn Donald Trump của mình.” Ryan Hass, cố vấn về Trung Quốc của cựu Tổng thống Barack Obama, đã bổ sung trên mạng xã hội rằng “Tập Cận Bình nói về quan hệ giữa các quốc gia và quyền lực. Trump nói về sự hòa hợp cá nhân. Sự khác biệt khá rõ rệt.”

Ngoài việc hiểu sai vấn đề, việc nhìn nhận mối quan hệ theo cách này còn tiềm ẩn nguy hiểm thực sự. Nicholas Burns, cựu đại sứ Mỹ tại Trung Quốc, cảnh báo rằng Trump “đang nương tay quá nhiều. Ông ấy chưa đề cập một cách hiệu quả đến vấn đề Đài Loan… Việc Trung Quốc ủng hộ Iran và Nga trong cuộc chiến Ukraine… Chúng ta cần nói sự thật với Trung Quốc, và tôi nghĩ họ sẽ tôn trọng chúng ta hơn nếu chúng ta mạnh mẽ hơn trên bàn đàm phán.”

Tình trạng "bế tắc do tôn trọng và thân thiện" mà Thompson đề cập cho thấy lập trường về các vấn đề lớn - đặc biệt là Đài Loan - vẫn không thay đổi. Trump nói rằng họ không thảo luận nhiều về chủ đề này và David Perdue, đại sứ của ông tại Trung Quốc, cho biết "không có gì thay đổi... chúng tôi không thay đổi ngôn từ", đồng thời nói thêm rằng hai bên đã công nhận lập trường của nhau và dừng lại ở đó.

Phép thử sẽ là việc bán vũ khí cho Đài Loan, hiện đang bị tạm dừng để tránh làm xáo trộn mối quan hệ. Với viễn cảnh một cuộc gặp gỡ khác giữa Trump và Tập Cận Bình luôn hiện hữu, xu hướng tiếp tục trì hoãn sẽ rất mạnh mẽ.

Nhật Bản không cần phải giải mã chính sách đối với Đài Loan để tìm ra những dấu hiệu  tác động tiềm tàng đối với lợi ích của mình. Trong cả hai bản tóm tắt hội nghị thượng đỉnh, đều đề cập đến sự hợp tác giữa Trung Quốc và Mỹ trong Thế chiến II, lưu ý rằng “Trung Quốc và Hoa Kỳ là đồng minh trong Thế chiến II và đã chiến đấu sát cánh để giành chiến thắng”.

Tuyên bố đó phản ánh quyết tâm của Bắc Kinh trong việc coi Nhật Bản là một đối thủ cũ và lôi kéo các quốc gia khác tham gia vào chiến dịch cô lập Nhật Bản về mặt ngoại giao. Điều này xuất phát từ tuyên bố của Thủ tướng Sanae Takaichi năm ngoái rằng một cuộc khủng hoảng ở Đài Loan sẽ ảnh hưởng đến an ninh quốc gia của Nhật Bản và biện minh cho việc viện dẫn quyền tự vệ tập thể.

Kenji Minemura, một nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Toàn cầu Canon, đã viết trên X rằng điều này có nghĩa là chính phủ Mỹ “chính thức tán thành quan điểm lịch sử của Tập Cận Bình bằng văn bản” rằng hai nước “đã cùng nhau chiến đấu chống lại chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản”, đồng thời cho rằng “điều này đã mang lại một mức độ thành công nhất định cho ‘cuộc chiến lịch sử’ của Trung Quốc nhằm mục đích chia rẽ Nhật Bản và Mỹ”.

Giáo sư Tetsuo Kotani thuộc Đại học Meikai cũng đồng tình, nhận xét trong một email rằng điều này “cho thấy chiến dịch chiến tranh nhận thức mà ông Tập Cận Bình đã tiến hành trong năm qua đã có hiệu quả”. Việc Nhật Bản không lường trước được điều này “cho thấy sự giao tiếp giữa Tokyo và Washington đang thiếu sót ở những lĩnh vực ngoài đầu tư và an ninh kinh tế”.

nhà phân tích các vấn đề công Yasushi Ohara viết trên tờ Toyo Keizai, tất cả những điều này gợi nhớ đến một "Hội nghị Yalta 2.0", trong đó Mỹ và Trung Quốc "đàm phán mà không có sự tham gia của Nhật Bản". 

Tờ Global Times đã cố gắng xát muối vào vết thương khi viết rằng sự đồng thuận giữa Mỹ và Trung Quốc về vấn đề này “tạo nên một đòn giáng mạnh vào chính phủ Nhật Bản, vốn hiện đang tìm cách thay đổi tiến trình lịch sử và khôi phục chủ nghĩa quân phiệt. Đây là sự kiện quan trọng nhất trong chính trị quốc tế năm 2026. ... Mỹ đang bắt đầu thừa nhận rằng họ phải xây dựng mối quan hệ mang tính xây dựng với Trung Quốc. ... Trong bối cảnh này, tình thế khó xử của Nhật Bản trông càng trở nên nghiêm trọng hơn.”

Trong bài viết vô cùng giá trị của mình trên Substack về Quan sát Nhật Bản, Tobias Harris lưu ý rằng Takaichi đã "bỏ qua" những lo ngại này, với lời tuyên bố rằng "Mỹ và Nhật Bản có mối quan hệ gắn bó bền chặt được hình thành trong quá trình hòa giải hậu chiến". Đúng vậy, nhưng sự khác biệt giữa cuộc gặp giữa Takaichi với Trump ở New York bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc và cuộc gặp của Trump với Tập Cận Bình ở Washington là không thể phủ nhận. (Harris cũng đã nhắc tôi về bài luận của Ohara được đề cập ở trên.)

Yoichiro Sato, giáo sư tại Đại học Ritsumeikan Asia Pacific, đã lặp lại quan điểm của Takaichi trong một email. Ông cho rằng hội nghị thượng đỉnh “chỉ mang lại những cơ hội chụp ảnh” và, điều quan trọng là, “Trump đã không từ bỏ việc bán vũ khí cho Đài Loan, điều này khiến Nhật Bản yên tâm”. Kotani, giáo sư tại Đại học Meikai, phản bác rằng “Trump đã thực sự ngăn chặn việc bán vũ khí cho Đài Loan… một thắng lợi lớn cho Tập Cận Bình”.

Có thể dễ dàng ví hội nghị thượng đỉnh này như một bài kiểm tra Rorschach (xử dụng trong tâm lý học lâm sàng và tâm thần học để hỗ trợ đánh giá nhân cách hoặc các rối loạn tâm thần ), phản ánh tâm lý người xem nhiều hơn chính bản thân cuộc họp. Rõ ràng, nó cho thấy một sự dịch chuyển lớn hơn trong cán cân quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc. Nhưng đó chỉ là một phần của sự chuyển đổi sâu rộng hơn, và nhu cầu cần thiết phải thích ứng tốt hơn với “phần còn lại”. Cuộc họp tuần trước không cho chúng ta thấy rõ hơn thế giới đó trông như thế nào.

---------------

_ Tác giả Brad Glosserman, cố vấn cấp cao tại Pacific Forum, là tác giả của cuốn sách “Peak Japan”. Cuốn sách mới nhất của ông, viết cùng với David Lee, “Tech-Gemony”, về địa chính trị của ngành công nghệ cao, hiện đã được nhà xuất bản Hurst Publishers phát hành.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Japan Times..... 04/9/2026.