TRẦN H SA

Tác giả Thomas Wright... 23 tháng 10, 2026, .... The Atlantic.

Ngày 7/4/1965, Tổng thống Lyndon B. Johnson đã có bài phát biểu tại Đại học Johns Hopkins, trong đó ông đề nghị xây dựng ở miền Bắc Việt Nam một cơ quan tương đương với Cơ quan Thung lũng Tennessee - một tập đoàn tiện ích cung cấp điện, kiểm soát lũ lụt, giao thông và phát triển kinh tế, xã hội thuộc sở hữu liên bang của Hoa Kỳ - với điều kiện Hà Nội ngừng hỗ trợ cuộc nổi dậy ở miền Nam Việt Nam. Trên chiếc trực thăng trở về sau bài phát biểu, Johnson nghiêng người sang một trợ lý, đặt tay lên đầu gối anh ta và nói về Hồ Chí Minh, nhà lãnh đạo Bắc Việt, “Ông già Hồ  không thể từ chối điều đó, Lão Hồ không thể từ chối điều đó được đâu.”

Hồ đã từ chối Johnson. Ngày nay, sự cố này được giảng dạy trong các khóa học chính trị-tâm lý để minh họa cách các tổng thống có thể ngây thơ nghĩ rằng chính trị đổi chác - vốn  phổ biến ở cấp tiểu bang hay thành phố - cũng sẽ hiệu quả trên vũ đài quốc tế, để rồi cuối cùng nhận ra rằng chủ nghĩa dân tộc, ý thức hệ và các mối kình địch mới là những yếu tố quan trọng hơn cả.

Donald Trump đã rơi vào cái bẫy tương tự với Vladimir Putin, dường như tin rằng các ưu đãi kinh tế phù hợp  sẽ thuyết phục nhà lãnh đạo Nga châp nhận hòa bình. Cách tiếp cận này không hiệu quả. Thay vào đó, nó đang khép lại một con đường thực tế để chấm dứt xung đột với Ukraine, và khiến cho cuộc chiến có khả năng mở rộng và xấu đi hơn.

Đầu nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã rất ngạc nhiên khi Putin không chịu kết thúc chiến tranh nhanh chóng với việc đóng băng các đường ranh lãnh thổ kèm lời hứa rằng Ukraine sẽ không gia nhập NATO. Thay vì tìm cách cải thiện vị thế của Ukraine trên chiến trường hoặc áp dụng đòn bẩy chống lại Nga thông qua các lệnh trừng phạt, Trump đã quyết định thuyết phục Putin rằng hòa bình sẽ được khen thưởng về mặt tài chính. Trump đã rút đặc phái viên Ukraine của mình - Trung tướng Keith Kellogg - ra khỏi nhóm đàm phán sau khi Điện Kremlin phàn nàn rằng ông Kellogg quá thiên vị phía Ukraine, và thay thế ông bằng người bạn Steve Witkoff, một ông trùm bất động sản. Nhà tài chính người Nga Kirill Dmitriev trở thành cầu nối giữa Putin và Trump.

Witkoff và Dmitriev đã đưa ra một thỏa thuận gần một năm trước, bao gồm việc dỡ bỏ hoàn toàn các biện pháp trừng phạt, liên doanh kinh doanh Mỹ-Nga và thậm chí cả việc Nga tái gia nhập G7 (biến nó thành G8). Tuy nhiên, thỏa thuận đã đổ vỡ do yêu cầu của Putin rằng, Ukraine phải nhượng bộ lãnh thổ trên chiến trường. Witkoff và Dmitriev vẫn tiếp tục các nỗ lực của mình.

Phiên bản mới nhất xuất hiện trong tuần qua khi quan hệ Mỹ-Ukraine đạt mức thấp nhất kể từ khi  sụp đổ ở phòng Bầu dục vào tháng 2 năm 2025. Trump và Putin đã đạt được một thỏa thuận, trong đó Nga sẽ cung cấp nhiên liệu diesel cho Hoa Kỳ và thị trường toàn cầu. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã chỉ trích thỏa thuận này, nói rằng đó là "không công bằng và không trung thực" và nó trông giống như “một món quà sinh nhật hạnh phúc cho Putin.”

Một Trump tức giận kêu gọi Zelensky cần được thay thế và nói rằng ông ta khó đối phó hơn Putin. Trong những ngày sau đó, Kyiv cáo buộc Washington cắt giảm hợp tác tình báo, bao gồm cả việc ngăn lại thông tin về các cuộc tấn công tên lửa đạn đạo sắp tới (chính quyền phủ nhận điều này). Tờ Financial Times đưa tin rằng chính quyền đang xem xét trả lại cho Nga một số tài sản bị đóng băng, như động lực cho một lệnh ngừng bắn một phần. Trump sau đó đã từ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với Nga theo Đạo luật Lindsey O. Graham trừng phạt Nga và Iran , nói rằng làm như vậy là vì lợi ích quốc gia của Hoa Kỳ. Trên Truth Social, Trump đăng rằng ông đang đàm phán để chấm dứt chiến tranh và không “muốn làm bất cứ điều gì có thể thúc đẩy, một cách ngu ngốc, Nga rời khỏi bàn đàm phán”.

Khi quan hệ Mỹ-Ukraine dường như rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, chính quyền đã cố gắng truyền đạt một lý do lớn hơn đằng sau việc ra quyết định. Một quan chức cấp cao nói với tờ The Washington Post rằng vì một thỏa thuận Ukraine đang tỏ ra khó khăn cho việc đàm phán, Tòa Bạch Ốc sẽ mở rộng vấn đề và đàm phán một thỏa thuận mang tầm khu vực. Điều này sẽ bao gồm các điều khoản cung cấp năng lượng cho châu Âu thông qua một đường ống mới, với lợi nhuận được chia xẻ giữa Ukraine và Nga, và giải quyết sự khác biệt giữa Moscow với các nước châu Âu.

Đề xuất này, trên thực tế, là kế hoạch của Johnson. Sự ngây thơ đằng sau nó có lẽ sẽ được tha thứ, nếu Putin là một nhà lãnh đạo mới chưa có tiền lệ hành động; nhưng trên thực tế, ông ta là một nhân vật đã quá rõ ràng về bản chất. Ukraine là nỗi ám ảnh của y, là mục tiêu theo đuổi điên cuồng của Putin. Ông ta muốn khuất phục quốc gia này và đã chứng minh rằng y sẳn sàng trả một cái giá rất đắt để đạt được mục tiêu này.

Vấn đề ngoại giao trước mắt mà ông Trump cần giải quyết là Putin sẽ không giải quyết bất cứ điều gì nếu không có thêm sự nhượng bộ lãnh thổ của Ukraine, đó là điều mà không một nhà lãnh đạo Ukraine nào có thể chấp nhận. Putin có rất ít cơ hội chiếm thêm lãnh thổ bằng vũ lực: Tiền tuyến phần lớn là bất động, do khu vực này đã bị bao phủ dày đặc bởi máy bay không người lái. Tuy nhiên, nhà lãnh đạo Nga có hai hy vọng.

Một là đánh gục Ukraine vào mùa đông này bằng một cuộc không kích tàn bạo, qua đó sẽ phá hủy mạng lưới năng lượng của Ukraine và mang lại sự khốn khổ cho hàng triệu người. Có lẽ áp lực như vậy sẽ khiến tiền tuyến của Ukraine sụp đổ hoặc khiến Kyiv chấp nhận yêu cầu của Moscow tại bàn đàm phán.

Kỳ vọng khác là leo thang "cuộc chiến trong bóng tối" của Nga chống lại các đối tác của Ukraine ở châu Âu . Moscow đã bị liên đới đến âm mưu ám sát, đốt phá và cài đặt thiết bị nổ trên máy bay không người lái trong các sân bay. Một số nhà lãnh đạo châu Âu, bao gồm Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, đã cảnh báo rằng Nga đang xem xét tấn công các quốc gia Đông Âu bằng các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa rồi sau đó Nga sẽ phủ nhận trách nhiệm. Putin hy vọng rằng cuộc chiến trong bóng tối này sẽ làm suy yếu các chính phủ châu Âu, từ đó đưa những đảng phái sẵn sàng cắt viện trợ cho Ukraine lên nắm quyền và gây áp lực buộc quốc gia này phải đầu hàng trước các yêu cầu của Nga.

Nếu Putin thành công trong hai trò chơi này - làm suy yếu Ukraine trong mùa đông trong khi gây bất ổn ở châu Âu -  y sẽ tự tin rằng Nga có thể giành được một chiến thắng đẫm máu trong vài năm tới.

Putin dường như nghĩ rằng thời gian đang đứng về phía y. Những nhượng bộ của Trump củng cố nhận thức đó. Nhưng nếu Trump có thể thay đổi kỳ vọng của Putin về tương lai, một thỏa thuận ngoại giao hoàn toàn có khả năng đạt được. Đặc biệt, Trump phải thuyết phục Putin rằng cuộc chiến sẽ không trở nên tốt hơn cho Nga, và rằng thỏa thuận mà ông ta có thể nhận được vào bây giờ là tốt hơn so với thỏa thuận mà y có thể nhận được sau này.

Điều này có nghĩa là làm mọi thứ có thể để bảo đảm rằng Ukraine sống sót sau chiến dịch mùa đông của Putin: cung cấp cho Kyiv càng nhiều phòng không càng tốt, cung cấp cảnh báo trước về các tên lửa sắp lao tới, khuyến khích các đồng minh chiếm đoạt tài sản có chủ quyền của Nga để cung cấp cho Ukraine sự cứu trợ kinh tế và giúp Ukraine áp đặt cái giá phải trả lên Nga.

Điều đó cũng có nghĩa là giúp châu Âu ngăn chặn Putin leo thang cuộc chiến bóng tối chống lại các thành viên NATO. Điều này là khó khăn nhưng có thể làm được. Châu Âu cần thuyết phục Putin rằng các cuộc tấn công gia tăng, đặc biệt là bất kỳ cuộc tấn công nào dẫn đến thương vong, sẽ làm sâu sắc thêm sự tham gia của châu Âu và Mỹ trong cuộc xung đột Ukraine. Chẳng hạn, châu Âu có thể nói rằng nếu Nga phóng tên lửa hoặc máy bay không người lái chống lại các thành viên NATO, một liên minh châu Âu sẽ đặt hệ thống phòng không ở ngay miền tây Ukraine. Trump có thể nói với Putin rằng nếu Nga tiếp tục quấy rối châu Âu, ông sẽ dọn đường cho Elon Musk giúp Ukraine xử dụng Starlink để tấn công các mục tiêu quân sự bên trong nước Nga.

Nếu một trong những cuộc tấn công của Nga dẫn đến thương vong hàng loạt, chẳng hạn như vụ bắn rơi một máy bay dân sự, các đồng minh có thể chỉ định Nga là nhà tài trợ khủng bố. Khi tôi phục vụ tại Hội đồng An ninh Quốc gia trong chính quyền Biden, chúng tôi đã thông báo điều này cho người Nga sau khi họ âm mưu đặt các thiết bị dễ cháy trên các máy bay chở hàng của DHL (dịch vụ chuyển giao hàng quốc tế). Chúng tôi đã nói rõ rằng một chỉ định như vậy có thể sẽ dẫn đến việc đóng cửa đại sứ quán Nga tại Hoa Kỳ. Người Nga đã ngăn chặn các âm mưu.

Giúp Ukraine sống sót qua mùa đông và ngăn chặn các cuộc tấn công của Nga vào châu Âu sẽ giúp giữ cho ngoại giao tồn tại. Nhưng để kết thúc thỏa thuận, Trump cần thuyết phục Putin rằng cửa sổ cơ hội của ông ta đang khép lại. Ở đây, sự yếu kém chính trị của Trump lại có thể trở thành lợi thế. 

Putin chắc chắn lo ngại rằng người kế nhiệm Trump - nếu là một đảng viên Dân chủ hay một đảng viên Cộng hòa không phải là J. D. Vance – sẽ thuận lợi hơn cho Ukraine. Một chính quyền mới có thể sẽ tăng cường hỗ trợ của Mỹ cho Ukraine và cân bằng lại bất kỳ thỏa thuận nào được thực hiện trong những năm Trump, có thể liên kết việc giảm nhẹ trừng phạt với việc Nga rút khỏi toàn bộ Ukraine.

Trump có thể biến triển vọng này thành đòn bẩy. Ông có thể nói với Putin rằng cơ hội cho một thỏa thuận có lợi là có thật, nhưng nó có thể không kéo dài mãi mãi – và chỉ có ông mới có thể hiện thực hóa thỏa thuận đó. Nếu Putin tiếp tục chiến đấu, ông ta sẽ không giành thêm được lãnh thổ, Ukraine sẽ tồn tại và giữ được khả năng tấn công vào bên trong Nga, châu Âu sẽ trở nên tham gia nhiều hơn, và các điều khoản thuận lợi sẽ hết hạn.

Sau đó, ông Trump cần phải nghiêm túc xem xét lại đề xuất của mình sao cho Ukraine có thể chấp nhận được. Ở mức tối thiểu, điều đó có nghĩa là đóng băng các đường ranh lãnh thổ, và không công nhận tính hợp pháp của các lãnh thổ bị chiếm đóng.

Ông Trump muốn được nhớ đến như là tổng thống đã kết thúc cuộc chiến ở Ukraine, nhưng nếu không thay đổi cách tiếp cận, ông có nguy cơ bị nhớ đến như vị tổng thống đã tiếp thêm sự tự tin cho Putin để mở rộng và kéo dài cuộc chiến này. Trump đã mất gần hai năm để cố gắng thuyết phục Putin rằng hòa bình sẽ bổ ích hơn chiến tranh. Để có được một lệnh ngừng bắn, bây giờ ông phải thuyết phục Putin rằng chiến tranh sẽ tốn kém hơn hòa bình.

----------------

_ Thomas Wright là thành viên cao cấp tại Viện Brookings. Ông từng là giám đốc cấp cao về lập kế hoạch chiến lược tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chính quyền Biden.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Atlantic .... 24/10/2026.