TRẦN H SA

The Economist ....27 tháng 10, 2026.

Nếu Tổng thống Donald Trump căm ghét Trung Đông, khu vực bất hạnh đó có thể sẽ tốt hơn. Nếu ông dành sự khinh miệt, lạnh nhạt đối với Israel, Iran hay các chế độ quân chủ Ả Rập ở Vịnh Ba Tư - như đã xảy ra với các vị tổng thống khác trong nhiệm kỳ thứ hai của họ  -  có thể ông đã cố gắng rút lui, đi khỏi khu vực này. Thay vào đó, khi những đám mây chiến tranh một lần nữa bao phủ  Iran và các nước láng giềng, ông Trump vẫn không ngừng can thiệp.

Không lâu trước đây, các nhà cai trị Trung Đông rất thích thú trước sự quan tâm của gia đình Trump và người đứng đầu gia tộc này. Cuối cùng họ có một tổng thống Mỹ ca ngợi sự cai trị cứng rắn của họ, và cùng chia xẻ cách tiếp cận con buôn, khoe tiền trong quan hệ đối ngoại. Ngay cả thiết kế nội thất của họ cũng chạm đến trái tim ông Trump. "Tôi thấy đá cẩm thạch hoàn hảo. Đây mới gọi là hoàn hảo," tổng thống Mỹ mê mẩn khi đi thăm cung điện của Emir Qatar vào năm ngoái. Trong chuyến thăm đó vào tháng 5 năm 2025, tiếng vỗ tay của các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đã nồng nhiệt vang lên khi qua một bài phát biểu tại thủ đô Riyadh của Ả Rập Xê Út, ông Trump ca ngợi "phép màu" mà họ đã cùng nhau tạo ra.

Mười bảy tháng sau, tại các thành phố như Abu Dhabi, Doha và Dubai, bài phát biểu ở Riyadh hôm đó được nhắc lại với nỗi đau và sự bất mãn. Các quan chức, học giả và các nhà đầu tư nói chuyện với sự tức giận về cuộc chiến của Mỹ - Israel với Iran, thứ đang phá hủy chính mô hình hiện đại hóa mà ông Trump tuyên bố ngưỡng mộ.

Trong bài phát biểu tại Ả Rập Xê Út, ông Trump đã ca ngợi các nhà lãnh đạo Trung Đông vì hai thành tựu lớn, phản ảnh niềm tin của ông về những gì tạo nên một trật tự thế giới khả thi. Thứ nhất, ông ca ngợi khu vực này vì đã ôm lấy niềm tự hào dân tộc, và giữ vững các giá trị truyền thống. Ông Trump hào hứng cho rằng các nhà lãnh đạo Trung Đông đã thành công nhờ việc phớt lờ những người bên ngoài vốn luôn "giảng dạy cách sống" cho họ. Thứ hai, ông ca ngợi các vị quân chủ chuyên chế và các nhà lãnh đạo trong khu vực vì niềm đam mê tiền bạc của họ. Cụ thể, ông ca ngợi họ vì tìm kiếm hòa bình thông qua thịnh vượng, và tận dụng vị trí tại ngã tư của các tuyến đường thương mại, vận tải biển và hàng không sinh lợi của vùng Vịnh. Ông Trump mô tả một Trung Đông với những thành phố lấp lánh, các công ty công nghệ và các đường đua Công thức Một, đang tạo dựng một tương lai được định nghĩa bởi thương mại, chứ không phải bởi "những xung đột cổ xưa và những chia rẽ mệt mỏi của quá khứ".

Trước đây, khi chưa xảy ra cuộc chiến với Iran, sự trỗi dậy của Trung Đông dường như liên quan đến cả hai ý tưởng yêu thích của ông Trump đều đã được thực hiện đúng kế hoạch. Đó là một khu vực gồm những quốc gia chuyên chế, ở đó các nhà lãnh đạo xây dựng những cung điện nguy nga nhờ nguồn tài nguyên dầu mỏ và khí đốt dồi dào ngay dưới chân mình. Nó đồng thời là nơi có các cảng container và sân bay nhộn nhịp, mở cửa với toàn cầu. Những quốc gia giàu tài nguyên như Qatar, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, đang đa dạng hóa nền kinh tế của họ, giảm bớt sự phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt. Tận dụng năng lượng rẻ, đất đai dư thừa và các nguồn lực khác, họ lên kế hoạch xây dựng các trung tâm dữ liệu AI và các trung tâm khác cho các ngành công nghiệp trong tương lai.

Cuộc chiến của ông Trump khiến tất cả những kế hoạch đó rơi vào vòng nghi vấn. Nó cũng phơi bày một mâu thuẫn cốt lõi trong tâm tầm nhìn của ông. Có một sự căng thẳng chết người giữa lời ca ngợi chủ nghĩa dân tộc kiên định như là nền tảng của các xã hội thành công, và hy vọng về một thế giới hòa bình nhờ sự thịnh vượng chung. Bởi lẻ, đặc biệt là tại Trung Đông, những kẻ có thái độ cuồng tín, tự tôn một cách cực đoan và vô lý về nhóm, quốc gia, chủng tộc, coi thường các quy tắc, chính là những tác nhân phá hủy hòa bình và sự thịnh vượng.

Ông Trump có lẻ tin rằng việc các quốc gia khẳng định lợi ích riêng chính là công thức tạo nên  sự ổn định quốc tế. Tuy nhiên, quan điểm này hoàn toàn xa lạ đối với các quốc gia vùng Vịnh khi nhìn vào những nhân vật như  Binyamin Netanyahu ở Israel, chế độ Hồi giáo ở Iran hoặc các phiến quân Houthi ở Yemen. Từ góc nhìn của các nước vùng Vịnh, dù các nhà lãnh đạo của Israel, Iran và phong trào nổi dậy Houthi là những diễn viên chính trị rất khác nhau, nhưng có một sợi dây liên kết chung đã kết nối họ. Tất cả đều được xem là tìm kiếm tính hợp pháp bằng cách dựa vào các niềm tin thông qua tư tưởng, tôn giáo và văn minh hẹp hòi (hoặc như ông Trump có thể gọi, những xung đột cổ đại và chia rẽ mệt mỏi). Tất cả đều sẵn sàng xử dụng vũ lực để bảo vệ và thúc đẩy mục tiêu của mình.

Xung đột đặc biệt nguy hiểm đối với loại hoạt động kinh tế mà vùng Vịnh hy vọng sẽ tạo ra sự giàu có trong tương lai. Những cung điện bằng đá cẩm thạch có thể được củng cố. Các mỏ dầu và khí có thể được bảo vệ bởi các quân đội quốc gia được hỗ trợ bởi hỏa lực Mỹ. Nhưng khi máy bay không người lái Iran hoặc tên lửa của Houthi đóng cửa các tuyến đường vận tải ở Vịnh, lao vào các sân bay hoặc ném bom vào các trung tâm dữ liệu - như đã xảy ra nhiều lần trong năm nay - thiệt hại không chỉ dừng lại ở một địa điểm cụ thể nào đó. Các nhà lãnh đạo Trung Đông hy vọng thu hút những người nước ngoài tự do, dù họ là nhà đầu tư, người gửi hàng, hành khách hàng không hay người nước ngoài đang nuôi dạy con cái ở những thành phố sang trọng, thuế thấp. Ở vùng Vịnh, có những tiếng nói táo bạo về việc lắp đặt hệ thống phòng không tại các trung tâm dữ liệu hoặc xây dựng chúng dưới lòng đất. Nhưng sân bay không thể nằm dưới lòng đất. Các nhà máy khử mặn cũng vậy. Nếu những cơ sở hạ tầng kiểu này liên tục trở thành mục tiêu tấn công, các doanh nghiệp chắc chắn sẽ rời đi nơi khác.

Một khu vực của những kẻ cuồng tín, tự tôn một cách cực đoan  hay của các trung tâm dữ liệu?

Nhìn từ các thủ đô vùng Vịnh, cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran thực chất là một đòn tấn công vào mô hình kinh tế dựa trên sự kết nối. Một quan chức vùng Vịnh thuật lại lời than thở của một nhà lãnh đạo rằng, nếu có thể nhấc cả đất nước mình di dời sang tận Mỹ Latinh thì ông ấy đã làm rồi; khổ nỗi, quê hương ông lại nằm cách Iran chỉ 45 phút đi bằng tàu cao tốc. Một số quan chức vùng Vịnh vừa tức giận với Iran vì đã tấn công họ, vừa rất mong muốn thiết lập lại quan hệ với quốc gia này. Họ lo sợ một thỏa thuận có thể để mặc cho Iran kiểm soát eo biển Hormuz, biến nơi đây thành một kiểu “tống tiền” thông qua việc khống chế tuyến đường hàng hải. Nhưng thay vì mạo hiểm thay đổi chế độ của Iran, họ lại muốn Iran tham gia vào thương mại toàn cầu, để nước này cũng có động lực duy trì các tuyến thương mại. Một lập luận thường nghe ở Doha hay Dubai là, lực lượng Vệ binh Cách mạng nghiêm khắc, cuồng tín không có gì để mất từ một cuộc xung đột kéo dài vô tận. Các quốc gia láng giềng vùng Vịnh khẳng định, để khu vực này còn le lói chút hy vọng, Iran cần những nhà lãnh đạo chính trị có trách nhiệm hơn với người dân và tập trung vào phúc lợi của họ.

Mặc dù ông Trump chẳng mấy bận tâm đến vấn đề trách nhiệm của các nhà lãnh đạo vùng Vịnh, ông vẫn khẳng định muốn Iran chọn con đường phát triển kinh tế. Tuy nhiên, hiện tại, các cuộc tấn công của ông đã khiến những người cứng rắn ở Iran mạnh mẽ hơn trước. Do đó mới có sự u ám ở vùng Vịnh. Từng có thời, các nhà cầm quyền ở nơi đây đã mê mẩn khi ông Trump ca ngợi họ. Giờ đây, họ lo sợ rằng sự “ưu ái” của ông có thể đẩy khu vực này đến chỗ diệt vong.

------------------

_ Trần H Sa lược dịch từ The Economist...28 tháng 10, 2026.