TRẦN H SA

The Economist...Ngày 5 tháng 10 năm 2026.

Không hề có lễ kỷ niệm nào. Tuy nhiên, đó lại là một ngày kỷ niệm trọng đại. Ngày 6 tháng 10 đánh dấu tròn 50 năm kể từ ngày chính thức kết thúc cuộc Cách mạng Văn hóa. Sự kết thúc của thập kỷ đầy biến động đó, và bước ngoặt quyết định rời xa sự cai trị thất thường của Mao Trạch Đông, đã mở đường cho nửa thế kỷ tăng trưởng vượt bậc của Trung Quốc. Nhưng ngày này lại quá nhạy cảm đối với Đảng Cộng sản, bởi vì đảng này cực kỳ không muốn xem xét lại những sai lầm trong quá khứ. Đảng Cộng sản Trung Quốc từ lâu đã đưa ra phán quyết tiêu cực về Cách mạng Văn hóa và không có hứng thú khơi lại những vết thương cũ.

Để tìm kiếm một dấu hiệu, dù chỉ là một tia hy vọng nhỏ nhoi, về sự tưởng nhớ của công chúng, vào tháng trước Chaguan đã đến thăm nơi từng là triển lãm duy nhất của Trung Quốc về những nỗi kinh hoàng của Cách mạng Văn hóa, ở trên những ngọn đồi ngoại ô Sán Đầu, một thành phố cảng phía nam. Bạo lực cực đoan bùng phát ngay sau khi chiến dịch của Mao bắt đầu ở Bắc Kinh năm 1966, và lan rộng khắp cả nước như virus, bao gồm cả Sán Đầu, cách đó gần 2.000 km. Một phó thị trưởng, bản thân cũng từng bị đàn áp trong những năm tháng điên cuồng đó, biết rằng có những ngôi mộ trên đồi và đã biến khu vực này thành một bảo tàng, khai trương vào năm 2005. Dựa vào các khoản quyên góp tư nhân, ông đã dựng các tấm bia ghi tên hàng nghìn nạn nhân và trưng bày các câu chuyện về sự hỗn loạn, cũng như hình ảnh những đám đông cuồng loạn tố cáo những kẻ thù bị cho là đối thủ. Ông cũng trưng bày phán quyết chính thức: một nhà lãnh đạo sai lầm và các phe phái phản cách mạng đã “mang lại thảm họa cho đảng, nhà nước và toàn dân”.

Sau một chặng đường dài đi bộ lên con đường đồi núi vào một ngày hè oi bức, Chaguan đã đến được địa điểm của bảo tàng cũ. Chính phủ đã đóng cửa nơi này để “cải tạo” vào năm 2016. Một thời gian sau đó, du khách vẫn có thể tìm thấy dấu vết của các đài tưởng niệm, bao gồm cả những tấm bia được che phủ vội vàng. Giờ đây, không còn gì nữa. Tòa nhà hình tròn giống như chùa chiền từng trưng bày hiện vật giờ trống rỗng và bị khóa kín. Các dòng chữ khắc trên đá bị phủ xi măng hoặc xóa bằng sơn vàng. Không còn ngôi mộ nào từ thời đó được đánh dấu. Thay vào đó, địa điểm này đã trở thành nơi tưởng niệm 12 “giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội”, thứ mà Trung Quốc đã áp dụng làm khẩu hiệu tư tưởng khi Tập Cận Bình lên nắm quyền. Những tấm biển trang trí lớn ca ngợi những giá trị này (trong đó có: công lý, bình đẳng, tự do), mà không có lời giải thích nào.

Trước đây, cảnh sát mặc thường phục thường xuyên theo dõi và quấy rối du khách đến thăm khu tưởng niệm, dù đó là các phóng viên nước ngoài tò mò, hay những người thân dũng cảm đến để tưởng niệm như họ vẫn làm mỗi dịp hè

. Giờ đây, khu tưởng niệm đã bị xóa sổ hoàn toàn, đến mức Chaguan không gặp vấn đề gì khi đi lại chung quanh. Một ông lão gần bảo tàng cũ đang vươn vai sau khi leo lên đồi. Ông nói, “Những người cùng tuổi với tôi biết chính xác chuyện gì đã xảy ra. Chúng tôi đã sống qua thời kỳ đó. Đã có bạo lực giữa các phe phái khác nhau ở Sán Đầu, Những người trẻ tuổi không biết và các nhà lãnh đạo không muốn họ biết.”

Che giấu lịch sử không phải là điều mới mẻ ở Trung Quốc: hãy nhìn vào những nỗ lực của đảng nhằm xóa bỏ ký ức về cuộc biểu tình ở Quảng trường Thiên An Môn năm 1989. Nhưng sự im lặng chung quanh Cách mạng Văn hóa ngày càng trở nên đáng sợ hơn. Cuối những năm 1970, Đặng Tiểu Bình cho phép người dân suy ngẫm về những tổn thương cá nhân của họ, tạo ra "văn học vết sẹo". Tuy nhiên, chẳng bao lâu sau, Đặng đã cố gắng chấm dứt tất cả điều này bằng nghị quyết về lịch sử của đảng năm 1981. Mặc dù vậy, trong suốt thời kỳ của Đặng và cả sau đó, người dân vẫn tiếp tục nhìn lại những trải nghiệm của chính họ và thảo luận về thảm kịch quốc gia - trong những nhật ký, sách, phim ảnh đầy can đảm và, như trong các đài tưởng niệm ở Sán Đầu. Những nỗ lực này đã gặp phải sự phản kháng, nhưng vẫn có đủ kẽ hở để chúng có thể len ​​lỏi qua.

Trong 15 năm qua, đảng cầm quyền đã liên tục bịt kín hầu hết các kẽ hở này. Các tạp chí đã bị đóng cửa. Một số cuốn sách trước đây do các nhà xuất bản chính thức của Trung Quốc phát hành đã bị cấm. Những nhà làm phim táo bạo nhất sống dưới sự giám sát thường trực. Vào tháng 7, một nhà nghiên cứu xử dụng bút danh đã viết một bài báo cho trang China Unofficial Archives, một trang web nước ngoài, lập luận rằng việc kiểm soát thông tin liên quan đến Cách mạng Văn hóa “đã đạt đến mức độ chưa từng có vào năm 2026”. Tại các trường đại học, một số nhà sử học vẫn đề cập đến thập kỷ này trong các bài giảng của họ, nhưng không ai dám đặt câu hỏi về phán quyết chính thức ngắn gọn và hời hợt đó.

Sự phủ nhận.

Sự im lặng bao trùm mọi hệ tư tưởng. Năm 2016, nhân kỷ niệm 50 năm ngày bắt đầu Cách mạng Văn hóa, một vài tiếng nói từ nhiều phe phái chính trị khác nhau đã tranh luận về nó, trên mạng và trên báo chí. Phe tự do muốn một sự đánh giá toàn diện hơn, để bảo đảm sự điên rồ đó không bao giờ lặp lại; phe cánh tả kêu gọi một sự xem xét lại, ghi nhận công lao của Mao trong việc làm rung chuyển một đảng đã trở nên cứng nhắc. Nhân dịp kỷ niệm này, cả chỉ trích lẫn ngưỡng mộ đều không được chấp nhận. Đảng đã viết lại nghị quyết về lịch sử năm 1981, bằng một nghị quyết mới vào năm 2021, thu hẹp phân tích về Cách mạng Văn hóa, từ một chương xuống chỉ còn một đoạn văn ngắn. Nếu Đặng Tiểu Bình muốn gác lại cuộc tranh luận, ông Tập Cận Bình đã cố gắng đẩy nó sâu vào trong tủ.

Đối với ông Tập Cận Bình, sự yên tĩnh là một chiến thắng. Ông dường như đã đập tan “chủ nghĩa hư vô lịch sử” mà ông đã cảnh báo ngay từ đầu nhiệm kỳ - cụ thể là những lời chỉ trích quá mức đối với chế độ của Mao Trạch Đông, điều cuối cùng làm suy yếu tính chính danh của đảng ngày nay. Tuy nhiên, có một nghịch lý. Những sự kiện đã kết thúc cách đây 50 năm thường mất đi sức ảnh hưởng trong chính trường nội bộ khi được tranh luận đầy đủ và công khai; hãy nghĩ đến di sản đang phai nhạt của chiến tranh Việt Nam ở Mỹ. Khi các quốc gia tránh những cuộc tranh luận như vậy, sự phẫn nộ về những tội ác trong quá khứ có thể bùng phát trở lại, giống như chế độ độc tài của Franco đã trở lại như một điểm nóng chính trị ở Tây Ban Nha.

Ở Trung Quốc, thế hệ từng phục vụ trong Hồng vệ binh đang dần qua đời. Nếu Cách mạng Văn hóa được xem xét kỹ lưỡng hơn, nó có thể trở thành một thứ quái đản kỳ lạ - kinh khủng nhưng xa cách - đối với con cháu của họ đang  trưởng thành. Thay vào đó, việc giữ kín nó lại trao cho nó một sức mạnh tiềm tàng. Cuộc tranh luận về nó một ngày nào đó có thể nổi lên, cung cấp cho những người chỉ trích chế độ lý lẽ để tấn công, không chỉ những hành động thái quá của Mao mà còn cả toàn bộ hệ thống chính trị. Đây là lý do tại sao Cách mạng Văn hóa không chỉ ám ảnh số lượng nạn nhân còn sống ngày càng ít ỏi của nó, mà còn ám ảnh chính cả đảng Cộng sản Trung Quốc.

-------

_ Trần H Sa lược dịch từ The Economist... 09/10/2026.