TRẦN H SA

Tác giả  Abdul Rahman Yaacob....23 Tháng Mười, 2026. ... The Diplomat.

Khi ASEAN và Trung Quốc hành động hướng tới việc ký kết Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) cho Biển Đông vào năm 2026, câu hỏi trung tâm không chỉ đơn giản là liệu một thỏa thuận có thể đạt được hay không, mà liệu nó có làm giảm căng thẳng một cách có ý nghĩa hay không. Một thỏa thuận là không đủ, nếu nó không giải quyết được các động lực căn bản gây căng thẳng và định hình hành vi của các bên. 

Biển Đông là một vùng biển tranh chấp, liên quan đến Trung Quốc và các thành viên ASEAN: Brunei, Malaysia, Philippines và Việt Nam. Để giải quyết các yêu sách và tranh chấp hàng hải chồng lấn, ASEAN và Trung Quốc đã đàm phán một COC để thiết lập một khuôn khổ dựa trên luật lệ nhằm quản lý các tranh chấp hàng hải, giảm tính toán sai lầm và ngăn chặn xung đột vũ trang.

Sau gần hai thập kỷ đàm phán, Manila, với tư cách là chủ tịch ASEAN hiện tại, gần đây đã báo hiệu rằng thỏa thuận về COC đang ở trong tầm tay. Một COC sẽ đại diện cho một thành tựu ngoại giao quan trọng.

Tuy nhiên, một thỏa thuận thiếu các cơ chế thực thi đáng tin cậy, duy trì sự mơ hồ về việc tuân thủ, hoặc hạn chế quyền tự chủ chiến lược của các nước Đông Nam Á, thì nó không thể làm được gì nhiều để giải quyết các thách thức an ninh căn bản của khu vực.

Bản chất của thỏa thuận quan trọng hơn so với việc thông báo hoàn thành thỏa thuận. Một COC chủ yếu nhắc lại các cam kết đối thoại, kềm chế và giải quyết tranh chấp một cách hòa bình - giống như những cam kết trong Tuyên bố ứng xử hiện có (DoC) - sẽ có giá trị thực tiễn khá hạn chế. COC cần các thủ tục rõ ràng để quản lý sự cố, giải quyết bất đồng và giải quyết các vi phạm.

Biển Đông đã chứng kiến các hoạt động quân sự gia tăng. Trung Quốc đã xây dựng một mạng lưới các cơ sở quân sự ở quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa, một số trong đó hiện được trang bị để tiếp nhận máy bay ném bom. Năm 2025, Việt Nam bắt đầu tiến hành các hoạt động bồi đắp tại những thực thể mà nước này đang kiểm soát, đồng thời xây dựng cơ sở hạ tầng nhằm hỗ trợ cho sự hiện diện quân sự lớn hơn.

Các cuộc đối đầu hải quân giữa Trung Quốc và Philippines vẫn tiếp tục, làm nổi bật tính mong manh của sự ổn định trong vùng biển tranh chấp. Chỉ riêng các cam kết ngoại giao không thể bảo đảm  hành vi có trách nhiệm

Nếu COC cải thiện được sự ổn định khu vực, nó phải bao gồm các biện pháp thiết thực để ngăn chặn leo thang và buộc các bên phải chịu trách nhiệm về hành vi của họ.

Điều này đặt ra thách thức thứ hai: khả năng của ASEAN trong việc bảo đảm sự tuân thủ. Ngay cả khi thỏa thuận bao gồm các nghĩa vụ cụ thể, hiệu quả của nó sẽ phụ thuộc vào việc các bên có sẵn sàng thực hiện chúng khi mà làm như vậy bị mâu thuẫn với lợi ích chiến lược của họ hay không. Cách tiếp cận dựa trên sự đồng thuận của ASEAN, dẫu cho cần thiết để duy trì sự thống nhất khu vực, nhưng có thể làm phức tạp các phản ứng tập thể đối với các vi phạm, đặc biệt là khi các quốc gia thành viên có mối quan hệ kinh tế và an ninh khác nhau với Trung Quốc.

Do đó, một COC đáng tin cậy nên thiết lập các thủ tục minh bạch để báo cáo sự cố, tiến hành tham vấn và giải quyết các cáo buộc vi phạm. Đánh giá thường xuyên và các kênh quản lý tranh chấp được xác định rõ ràng có thể giúp ngăn chặn những bất đồng leo thang. Nếu không có một cơ chế trách nhiệm giải trình có ý nghĩa, COC có nguy cơ chỉ trở thành một tuyên bố về ý định.

Thỏa thuận cũng phải bảo vệ quyền tự chủ chiến lược của các quốc gia Đông Nam Á. Trung Quốc có thể tìm kiếm các thỏa thuận hạn chế các hoạt động mà họ coi là gây bất ổn, chẳng hạn như các cuộc tập trận quân sự chung với Mỹ. Các điều khoản điều chỉnh các cuộc tập trận quân sự, quan hệ đối tác quốc phòng hoặc hợp tác với các cường quốc bên ngoài, có thể tạo ra những hạn chế vượt ra ngoài việc quản lý các tranh chấp ở Biển Đông. Nếu được soạn thảo quá rộng, COC có thể vô tình hạn chế khả năng theo đuổi lợi ích an ninh của các thành viên ASEAN.

Thách thức là phân biệt giữa các biện pháp được thiết kế để ngăn chặn các sự cố hàng hải, và các điều khoản hạn chế hợp tác quốc phòng hợp pháp. Các quốc gia Đông Nam Á nên giữ quyền tự do tiến hành các cuộc tập trận, hiện đại hóa lực lượng vũ trang và thiết lập quan hệ đối tác với các nước ngoài khu vực, phù hợp với luật pháp quốc tế. Một COC làm suy yếu các quyền tự do này sẽ có nguy cơ làm suy yếu nền độc lập rất chiến lược, mà ASEAN tìm cách giũ gìn.

Việc Philippines mở rộng hợp tác quốc phòng với các cường quốc không thuộc Đông Nam Á như Australia và Nhật Bản cho thấy sự căng thẳng này. Quan hệ đối tác của Manila tăng cường khả năng răn đe và cung cấp các lựa chọn bổ sung để ứng phó với áp lực hàng hải. Tuy nhiên, Bắc Kinh có thể xem các thỏa thuận đó là góp phần vào cạnh tranh chiến lược, làm phức tạp những nỗ lực để đạt được một thỏa thuận có thể chấp nhận được.

Tuy nhiên, quan hệ đối tác bên ngoài không nên tự động được coi là trở ngại cho COC. Chúng có thể củng cố vị thế đàm phán của các quốc gia Đông Nam Á bằng cách cho thấy rằng một mình Trung Quốc và ASEAN không thể xác định an ninh khu vực, do tầm quan trọng của Biển Đông như một tuyến đường thương mại hàng hải quốc tế. Tuy nhiên, sự tham gia của các cường quốc ngoài khu vực vào an ninh hàng hải không nên che khuất vai trò trung tâm của ASEAN trong việc định hình các chuẩn mực khu vực.

Cuối cùng, uy tín của COC sẽ phụ thuộc vào việc liệu nó có thể dung hòa ba mục tiêu hay không: giảm căng thẳng, bảo đảm tuân thủ và duy trì quyền tự chủ chiến lược của các nước Đông Nam Á. Những mục tiêu này không loại trừ lẫn nhau, nhưng việc đạt được chúng sẽ đòi hỏi ngôn ngữ chính xác, cơ chế thực hiện thực tế và sẵn sàng giải quyết các vi phạm một cách liên tục, đồng bộ.

Sau đó, thước đo thành công không phải là liệu ASEAN và Trung Quốc có thể ký một thỏa thuận hay không, mà là liệu thỏa thuận đó có thay đổi được hành vi trên biển hay không. Nếu không có các cam kết đáng tin cậy và trách nhiệm giải trình có ý nghĩa, COC chỉ có thể bảo đảm một cột mốc ngoại giao, trong khi không mang lại sự ổn định trong khu vực mà nó hứa hẹn.

-----------

_ Dr. Abdul Rahman Yaacob là một chuyên gia nghiên cứu và là học giả về lĩnh vực quốc phòng, an ninh và quan hệ quốc tế tại Đông Nam Á.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Diplomat... 25/10/2026.