TRẦN H SA

Tác giả Steve Bloomfield...Chủ Nhật 18 Tháng 10 2026. .... The Guardian.

Marco Rubio từng kiên quyết rằng Mỹ phải làm mọi cách để chấm dứt cái mà ông mô tả là "thanh lọc sắc tộc" người Rohingya ở Myanmar. Trong một bức thư vào năm 2017 mà ông ký cùng với 20 thượng nghị sĩ Mỹ khác, Rubio kêu gọi "áp đặt các biện pháp trừng phạt đa phương mạnh mẽ, cụ thể đối với các quan chức quân sự cấp cao của Myanmar liên quan đến các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng". Ông lập luận rằng những kẻ chịu trách nhiệm về các tội ác này nên bị truy tố.

Trong những năm kể từ đó, tội ác của quân đội Myanmar chỉ ngày càng gia tăng. Những gì từng được coi là thanh lọc sắc tộc đối với người Rohingya giờ đây được nhìn nhận rộng rãi, kể cả ở Mỹ, là tội diệt chủng. Nền dân chủ ít ỏi còn tồn tại ở Myanmar đã bị xóa sổ vào năm 2021 khi bà Aung San Suu Kyi bị bắt giữ và bị bỏ tù, chiến thắng bầu cử của đảng bà bị đảo ngược, và quân đội nắm quyền kiểm soát hoàn toàn.

Điều này đã châm ngòi cho một cuộc nội chiến mà giờ đây đã biến thành một chuỗi các cuộc xung đột chồng chéo tàn bạo giữa quân đội, lực lượng kháng chiến và một loạt các lực lượng dân quân sắc tộc. Khoảng 100.000 người đã thiệt mạng trong cuộc xung đột, buộc 5 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Liên Hợp Quốc ước tính hiện có 16 triệu người cần được hỗ trợ khẩn cấp. Đây là một trong những thảm họa nhân đạo lớn nhất thế giới –- và hoàn toàn do con người gây ra.

Đầu năm nay, Myanmar đã tổ chức bầu cử giả hiệu, và Min Aung Hlaing –- vị tướng chịu trách nhiệm lớn nhất về cuộc diệt chủng Myanmar và là một trong những mục tiêu trong bức thư của Rubio -  đã trở thành tổng thống.

Nhưng Rubio, hiện là Ngoại trưởng Mỹ, không còn tin rằng Min Aung Hlaing nên bị truy tố. Thay vào đó, anh muốn ông ấy trở thành đồng minh. Tháng này, chính quyền Trump đã quyết định đảo ngược gần một thập kỷ chính sách thống nhất của phương Tây, và mở các cuộc đàm phán trực tiếp với chế độ Myanmar. Khả năng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt hiện đang được thảo luận. Động thái này đã gây sốc cho các quốc gia phương Tây khác - dường như không quốc gia nào trong số đó được cảnh báo.

Không tránh khỏi, một nhân vật Maga vẫn lảng vảng ở phía sau. Lần này là Roger Stone, đồng minh của Donald Trump, người đã bị kết tội năm 2019 vì nói dối Quốc hội, gây áp lực lên nhân chứng và cản trở cuộc điều tra về việc liệu chiến dịch tranh cử của ông Trump có thông đồng với Nga trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2016 hay không.

Stone, người được tha tù sau khi Trump giảm án, gần đây bắt đầu làm việc như một nhà vận động hành lang cho chế độ Myanmar, giúp "tái thiết quan hệ giữa Cộng hòa Liên bang Myanmar và Hoa Kỳ".

Có vẻ như nó đang hoạt động. Đầu tháng này, Michael Vance, trợ lý ngoại trưởng phụ trách tình báo và nghiên cứu, đã đến thủ đô Naypyidaw của Myanmar. Chuyến đi này được cho là để bảo đảm một công dân Mỹ được thả, nhưng Vance cũng đã tổ chức các cuộc đàm phán với các tướng lĩnh. Mục đích của các cuộc đàm phán không phải là thuyết phục chế độ quân sự tái lập dân chủ hay chấm dứt cuộc chiến tàn bạo. Thay vào đó, nó dường như nhằm bảo đảm quyền tiếp cận của Mỹ đối với khoáng sản đất hiếm của Myanmar.

Trong những năm gần đây, cuộc chạy đua kiểm soát nguồn cung ổn định các khoáng sản đất hiếm - những nguyên tố được xử dụng trong nhiều ứng dụng công nghệ quân sự và sản xuất công nghệ cao - ngày càng trở nên căng thẳng. Trung Quốc kiểm soát phần lớn các mỏ đất hiếm trên thế giới và gần như toàn bộ năng lực chế biến. Mong muốn đảo ngược tình thế của chính quyền Trump đã khiến họ ký các thỏa thuận một chiều với Ukraine và Cộng hòa Dân chủ Congo, đặt lợi ích kinh doanh của Mỹ lên trên hầu hết mọi thứ khác.

Có hơn 600 mỏ đất hiếm ở Myanmar, hầu hết hiện đang cung cấp cho Trung Quốc. Kể từ cuộc đảo chính năm 2021, lượng hàng hóa đất hiếm từ Myanmar sang Trung Quốc đã đạt tổng cộng 3,6 tỷ USD, chiếm phần lớn nhập khẩu đất hiếm của Trung Quốc. Đây là mục tiêu mà Mỹ dường như đang nhắm tới.

Chuyến đi của Vance đã mang lại cho các tướng lĩnh Myanmar một chiến thắng trên mặt tuyên truyền, vào thời điểm họ đang làm mọi cách để hợp pháp hóa chế độ. Thật không may, Mỹ không phải là quốc gia duy nhất chào đón các tướng lĩnh Myanmar trở lại. Tháng này, Min Aung Hlaing đã bay đến Malaysia, nơi từng là đối thủ mạnh mẽ của chính quyền quân sự, ở đây Thủ tướng Anwar Imbrahim đề xuất ý tưởng Myanmar được chào đón trở lại Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Các chuyến đi tới Indonesia và Brunei cũng đang được lên kế hoạch, trong khi Philippines cũng bày tỏ mong muốn quan hệ với Myanmar được bình thường hóa.

Những chiến thắng ngoại giao của chính quyền quân sự này nối tiếp thành công quân sự ngày càng tăng trên chiến trường. Trong hai năm rưỡi qua, với sự hỗ trợ của các máy bay không người lái hiện đại hơn do Nga và Trung Quốc cung cấp, cùng với việc tuyển quân thêm 100.000 thanh niên, chính quyền quân sự đã giành lại quyền kiểm soát một số thị trấn và đẩy lùi lực lượng kháng chiến về vùng nông thôn.

Đối với người dân Myanmar, cơn ác mộng kéo dài vẫn chưa có hồi kết. Tháng trước, hơn 50 người đã thiệt mạng khi quân đội đánh bom một khu chợ đông đúc ở khu vực do phe nổi dậy kiểm soát. Mỗi tuần lại mang đến những tội ác mới, trong khi hy vọng về một Myanmar hòa bình, dân chủ ngày càng xa vời.

Điểm sáng duy nhất mà những người đấu tranh cho tự do Myanmar có thể bám víu là phần còn lại của phương Tây vẫn chưa từ bỏ điều đó. Các nhà ngoại giao Anh kiên quyết rằng sẽ không có sự thay đổi nào trong lập trường của Anh, trong khi Canada, Úc và EU đều có khả năng giữ vững lập trường. Nhưng ngay cả ở đây cũng có những lo ngại.

Các nhà vận động chỉ ra việc Anh gần đây giảm viện trợ cho Myanmar từ 66 triệu bảng Anh mỗi năm xuống còn 55 triệu bảng Anh. Chỉ một nửa trong số 889,6 triệu đô la mà Liên Hợp Quốc yêu cầu cho Myanmar trong năm nay là do các nhà tài trợ quốc tế cung cấp. Họ cũng muốn thấy Anh và các nước khác tham gia trực tiếp hơn với phe ủng hộ dân chủ Myanmar, bao gồm cả lực lượng kháng chiến.

Như cái nhìn thoáng qua về quan hệ giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út kể từ khi nước này phát hiện dầu mỏ vào năm 1938 cho thấy, Trump không phải là tổng thống đầu tiên ưu tiên tài nguyên hơn dân chủ. Nhưng thái độ tham lam của Trump đối với dầu mỏ và khoáng sản, sự sẵn sàng làm giàu cho bạn bè và gia đình, cùng sự ủng hộ trắng trợn đối với các nhà độc tài đã làm cho nước Mỹ hiện nay rất khác biệt. Myanmar chỉ là một ví dụ khác về tính chất bào mòn các mối quan hệ hoặc đạo đức mà chính sách đối ngoại của Trump đang gây ra ở mọi ngóc ngách trên thế giới.

Câu hỏi đặt ra là liệu Trump có đạt được điều ông muốn hay không. Chính sách của Mỹ đối với Myanmar được thúc đẩy bởi Quốc hội, và vẫn còn sự ủng hộ lưỡng đảng để giữ nguyên nó như trước. Hạ viện gần đây đã thông qua một dự luật kéo dài chế độ trừng phạt thêm sáu năm nữa. Đặc biệt vào thời điểm mà sự ủng hộ của ông đang suy giảm, Trump khó có thể vui vẻ thuyết phục các thượng nghị sĩ và thành viên Quốc hội vốn lâu nay ủng hộ phong trào dân chủ Myanmar làm ngơ trước tội diệt chủng và tội ác chiến tranh.

Ngay cả khi ông ấy làm vậy, câu hỏi lớn hơn là liệu các tướng lĩnh Myanmar có thể đáp ứng được điều Trump mong muốn hay không. Phần lớn các mỏ đất hiếm của Myanmar nằm gần biên giới với Trung Quốc và nhiều mỏ do các nhóm dân quân kiểm soát, không phải do chính quyền quân sự kiểm soát. Joshua Kurlantzick tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại nói với tôi, “Chắc chắn Trung Quốc sẽ không bao giờ để Mỹ tiếp cận các mỏ đất hiếm đó”.

Và dù tất cả những điều này không dẫn đến thay đổi thực sự nào, quyết định của chính quyền Trump mở đàm phán với một chế độ diệt chủng chịu trách nhiệm cho một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới, là một thảm họa đối với những người ở Myanmar đang chiến đấu vì tự do. Nhiều nhân vật kháng chiến Myanmar, bao gồm cả bà Aung San Suu Kyi, đã đặt hy vọng vào sự giúp đỡ của Mỹ. Giống như các nhà dân chủ khác chống lại những kẻ mị dân - chẳng hạn như Volodymyr Zelenskyy - họ đã bị bỏ mặc.

Đây lại là một ví dụ nữa về việc chính quyền Trump đã hành động sai lầm khi can dự vào một khu vực mà họ hiểu biết rất ít, trao lợi thế cho một chính quyền độc tài, để rồi cuối cùng chẳng đạt được kết quả gì đáng kể.

-------------

_ Steve Bloomfield là cựu tổng biên tập quốc tế của tờ Observer.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Guardian.... 18/10/2026.