TRẦN H SA

Khi các nhà sản xuất Trung Quốc tràn ngập thị trường toàn cầu bằng ô tô, chip và mọi thứ khác, thì sự suy sụp kinh tế của đất nước này dường như không thể ngăn cản nổi. Các nhà hoạch định chính sách ở Hoa Kỳ và các nơi khác băn khoăn rằng làn sóng dồn dập này sẽ tràn ngập các ngành công nghiệp của họ, phá hủy việc làm và khiến các sản phẩm quan trọng của họ phụ thuộc vào một đối thủ. Nhưng ngày càng có nhiều nhà máy Trung Quốc không sản xuất được ít nhất một thứ quan trọng: lợi nhuận. Theo công ty nghiên cứu Capital Economics có trụ sở tại London, tỷ lệ các công ty công nghiệp Trung Quốc đang bị thua lổ đã tăng gấp đôi kể từ năm 2018, lên 30% trong năm nay.

Tổn thất đang chồng chất tại các công ty Trung Quốc ngay cả khi xuất khẩu tăng vọt. Chính quyền địa phương thường xuyên hỗ trợ các doanh nghiệp không có lợi nhuận để duy trì việc làm và đáp ứng các mục tiêu kinh tế. Điều này đã tạo ra một hiệu ứng trái khoáy trên khắp đất nước. Một chương trình kinh tế mang ý nghĩa là làm cho Trung Quốc mạnh mẽ hơn và độc lập hơn, trên thực tế đã khiến nó dễ bị tổn thương hơn trước các chính sách của các quốc gia khác.

Lợi nhuận chưa bao giờ là ưu tiên hàng đầu của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Các nhà hoạch định kinh tế đã cho rằng một cơ sở sản xuất lớn là điều cần thiết cho an ninh quốc gia, tiến bộ công nghệ, ổn định chính trị và cho ảnh hưởng toàn cầu của Trung Quốc. Do đó, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đánh giá cao lãnh vực sản xuất, xuất khẩu và việc làm mà các nhà máy tạo ra, nhiều hơn là việc xem xét đến bất kỳ lợi nhuận tài chính nào từ các khoản đầu tư của họ. Kết quả là, nền kinh tế Trung Quốc từ lâu đã bị lộn xộn với các công ty “zombie” (công ty thây ma) : các công ty hoàn toàn không còn khả năng trả nợ, được các chủ nợ nuôi sống.

Nhưng khi nền kinh tế sụt giảm trong những năm gần đây, căng thẳng đối với các công ty Trung Quốc đã tăng lên và tài chính của họ đã xấu đi. Vào năm 2025 tổng lợi nhuận ròng tại 5.400 công ty Trung Quốc niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán địa phương đã giảm năm thứ ba liên tiếp, theo dữ liệu từ Nikkei Asia, một hãng tin kinh doanh của Nhật Bản. Tình trạng dư thừa năng lực sản xuất cùng nhu cầu tiêu thụ nội địa yếu ớt đã châm ngòi cho cuộc cạnh tranh khốc liệt nhằm giành giật khách hàng; hệ quả là các cuộc chiến về giá đã thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Ở các nền kinh tế dựa trên thị trường, các công ty không có lợi nhuận thường sẽ phải đóng cửa hoặc tái cơ cấu. Tuy nhiên, ở Trung Quốc, chính phủ có xu hướng duy trì các doanh nghiệp thiếu năng lực cạnh tranh. Các ngân hàng lớn, được kiểm soát phần lớn bởi nhà nước, liên tục gia hạn các khoản vay cho các doanh nghiệp gặp khó khăn không có khả năng thanh toán. Các quan chức chính phủ cũng đưa ra các ưu đãi thuế, trợ cấp và nhiều hình thức hỗ trợ khác nhằm cắt giảm chi phí, thúc đẩy doanh số hoặc thực hiện các gói cứu trợ. Trong một phân tích về các khoản trợ cấp mà các công ty công nghiệp nhận được ở các nền kinh tế lớn từ năm 2005 đến năm 2024, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế nhận thấy rằng sự hỗ trợ của nhà nước Trung Quốc lớn hơn gấp tám lần so với hỗ trợ của chính phủ ở nơi khác.

Lợi thế này phục vụ cho chương trình nghị sự của Bắc Kinh. Nhà lãnh đạo Trung Quốc, Tập Cận Bình, đã thúc đẩy sản xuất để mở rộng sức mạnh toàn cầu của Trung Quốc và làm cho đất nước này ít phụ thuộc vào nguồn cung cấp của nước ngoài. Trong khi đó, các CEO Mỹ, những người đang chịu áp lực  phải gia tăng giá trị cho cổ đông và liên tục báo cáo lợi nhuận quý sau cao hơn quý trước - lại  phải cạnh tranh với các công ty Trung Quốc có thể dể dàng cắt giảm giá bán, để chiếm thị phần mà không cần quá bận tâm đến lợi nhuận cuối cùng.  Mark Williams, nhà kinh tế trưởng châu Á tại Capital Economics, nói với tôi “Tôi không nghĩ Tập Cận Bình quan tâm đến lợi nhuận. Tôi cho rằng ông ấy chẳng quan tâm đến điều đó”. Thay vào đó, ông Tập biết rằng việc các nước khác bị cuốn hút vào nguồn cung của Trung Quốc sẽ “mang lại cho Trung Quốc một lượng đòn bẩy khổng lồ”.

Nhưng lợi nhuận thì quan trọng. Nếu không có nó, các công ty có ít nguồn lực hơn để đầu tư và phát triển; trong trường hợp của Trung Quốc, họ trở nên phụ thuộc nhiều hơn vào nhà nước để tồn tại, điều này có tác động trực tiếp đến mọi người. Dòng vốn bị vứt bỏ trên các doanh nghiệp không hiệu quả, không thể đầu tư vào các dự án có khả năng sinh lời. Các ngân hàng buộc phải rót vốn cho các doanh nghiệp thua lỗ, gặp khó khăn trong việc tự kiếm tiền, điều này hạn chế khả năng cho vay của họ. Những sự thiếu hiệu quả này đang góp phần làm tăng đáng kể tỷ lệ nợ tính trên GDP của quốc gia trong lĩnh vực phi tài chính, mà đã tăng gần gấp đôi kể từ năm 2010 và hiện vượt quá 300%. Bằng cách lấn át thị trường với các công ty thiếu năng lực cạnh tranh, các chính sách kinh tế do nhà nước Trung Quốc lãnh đạo khiến bất kỳ công ty nào cũng khó kiếm được lợi nhuận. Theo Logan Wright, một đối tác tại công ty nghiên cứu Rhodium Group., điều này đã dẫn đến một nền kinh tế dù chưa đến mức sụp đổ hoàn toàn nhưng lại đang rơi vào trạng thái “suy thoái kéo dài”.

Các công ty Trung quốc càng thua lổ, chính phủ càng phải chi nhiều tiền để duy trì mô hình kinh tế hiện tại. Các nhà hoạch định chính sách không còn nhiều tiền mặt để dự phòng. Doanh thu của chính phủ giảm vào năm 2025. Trong nỗ lực tìm kiếm nguồn thu, cơ quan thuế đang mạnh tay nhắm vào các tỷ phú Trung Quốc có tài sản ở nước ngoài.

Tập Cận Bình có thể giảm căng thẳng cho nền kinh tế và giúp các công ty Trung Quốc, bằng cách kích thích nhu cầu tiêu thụ trong nước đối với các sản phẩm của họ. Thế nhưng ông ta vẫn tiếp tục cho thấy không quan tâm đến việc đưa ra những cải cách nhạy cảm về chính trị - vốn có thể khuyến khích chi tiêu gia đình nhiều hơn, chẳng hạn như xây dựng một mạng lưới an toàn xã hội mạnh mẽ hơn. Trước tình trạng thị trường việc làm không ổn định và giá bất động sản sụt giảm, người tiêu dùng Trung Quốc không muốn mua sắm - ví dụ, doanh số bán xe hơi ở Trung Quốc đã giảm hơn 20% trong năm nay.

Những vấn đề trong nước này đã buộc các nhà sản xuất Trung Quốc phải ráo riết tìm kiếm lợi nhuận ở nước ngoài. Thặng dư thương mại của Trung Quốc trong năm nay đang trên đà phá vỡ kỷ lục năm 2025 là 1,2 nghìn tỷ usd. Nhưng xuất khẩu không phải là thuốc chữa bách bệnh. So với một năm trước đó, trong tháng 8 các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc đã vận chuyển gần 80% ô tô ra nước ngoài, nhưng lợi nhuận của họ vẫn giảm 16%. Về lý thuyết, các nhà sản xuất Trung Quốc giành được thị phần cũng sẽ có thêm sức mạnh để tăng giá và tăng lợi nhuận. Nhưng sự phụ thuộc lớn hơn của họ vào khách hàng nước ngoài, khiến họ dễ bị tổn thương bởi chủ nghĩa bảo hộ. Nếu các nhà hoạch định chính sách trên khắp thế giới áp đặt thuế quan hoặc các rào cản khác đối với hàng hóa Trung Quốc, áp lực đối với nền kinh tế Trung Quốc có thể trở nên vượt quá sức chịu đựng của Bắc Kinh. Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu cắt giảm các ưu đãi thuế dành cho các công ty sản xuất xe điện, ngay cả khi lợi nhuận của ngành này đang gặp khó khăn.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc phần lớn đã cố gắng giữ được các thị trường toàn cầu mở cửa cho hàng xuất khẩu được trợ cấp của họ, vì hầu hết các đối tác thương mại đều cảnh giác trước việc đối đầu với Bắc Kinh. Nhưng khi xuất khẩu của Trung Quốc tăng mạnh, Bắc Kinh đang phải đối mặt với sự phản đối lớn hơn đối với các hành vi thương mại mang tính cạnh tranh không lành mạnh của họ. Hoa Kỳ đã thực hiện các bước để bảo vệ các ngành công nghiệp chiến lược của mình, một phần bằng cách áp thuế cao đối với các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc, loại bỏ chúng khỏi thị trường Mỹ một cách hiệu quả. Trong một cuộc họp gây tranh cãi của các bộ trưởng tài chính G20 vào tháng Chín, một khoảnh khắc hiếm hoi của tình bạn liên quan đến một tuyên bố, chỉ trích các quốc gia phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu để tăng trưởng - một lời quở trách ngầm nhắm vào Trung Quốc - thành viên duy nhất không ký vào tuyên bố này. Ngay cả Nga, người bạn thân của Trung Quốc, cũng đã tán thành tuyên bố.

Trong một báo cáo được công bố hồi đầu năm nay có tên là “The Chinese Steamroller”, Cao ủy Chiến lược và Kế hoạch của chính phủ Pháp khẳng định rằng sự gia tăng xuất khẩu của Trung Quốc “hiện đang đe dọa và ảnh hưởng trực tiếp đến cốt lõi của hệ thống sản xuất ở châu Âu”. Volkswagen của Đức - bị cắt giảm bởi các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc - đã thông báo vào tháng 9 rằng việc tái cấu trúc kéo dài một thập kỷ của công ty sẽ bao gồm cắt giảm 100.000 việc làm - gấp đôi kế hoạch trước đó. Thâm hụt thương mại của châu Âu với Trung Quốc, đã tăng hơn gấp đôi trong thập kỷ qua, gần đây đã thúc đẩy các quan chức Liên minh châu Âu thảo luận về các cơ chế mới để ngăn chặn hàng nhập khẩu của Trung Quốc.

Chủ nghĩa bảo hộ ở châu Âu sẽ đặc biệt gây tổn hại cho các công ty Trung Quốc, vốn đang khai thác người tiêu dùng châu Âu - nơi có sức chi tiêu lớn hơn so với nhiều nơi khác trên thế giới. Bắc Kinh ban đầu đe dọa sẽ trả đũa các rào cản thương mại được đề xuất, bằng cách nhắm mục tiêu vào các doanh nghiệp châu Âu, nhưng đầu tháng này, các nhà lãnh đạo Trung Quốc bất ngờ thay đổi thái độ. Để tránh thuế quan, Bắc Kinh đã đồng ý giới hạn xuất khẩu ô tô hybrid sang châu Âu - một kế hoạch có thể giảm một nửa số lượng những chiếc xe này nhập vào EU trong bốn năm tới. Bằng cách đưa ra sự nhượng bộ tương đối nhỏ này, các nhà lãnh đạo Trung Quốc có thể hy vọng sẽ ngăn chặn một cuộc chiến thương mại rộng lớn hơn khả dĩ gây hại nhiều hơn cho nền kinh tế trong nước của họ.

Thương mại toàn cầu đang trở thành một cuộc đối đầu đầy căng thẳng giữa một Bắc Kinh – dù đang chịu nhiều áp lực nhưng vẫn đầy quyết tâm -  và các đối tác thương mại đang ngày càng bất bình với họ. Hiện tại, Tập Cận Bình vẫn nắm thế thượng phong: Các nền dân chủ tiên tiến, vốn đang thiếu sự dẫn dắt trong kỷ nguyên Donald Trump, đã chậm chạp trong việc tổ chức chống lại tham vọng của Bắc Kinh. Nhưng cuộc đấu tranh của các công ty Trung Quốc - và sự phụ thuộc quá mức của họ vào thị trường nước ngoài - đã làm giảm đòn bẩy của Tập Cận Bình. Cách ông Tập điều hướng các cuộc đàm phán và những sự đánh đổi này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các công ty và người tiêu dùng không chỉ ở Trung Quốc mà cả trên toàn thế giới. Hiện tại, Tập Cận Bình dường như bắt đầu mở ra một kỷ nguyên xung đột kinh tế lớn hơn, trong đó mọi người đều thua.

---------------

_ Michael Schuman là một nhà văn đóng góp tại The Atlantic, có trụ sở tại Bắc Kinh, Trung Quốc.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Atlantic ... 23/10/2026.