TRẦN H SA

Tác giả Eric Alterman ...Ngày 5 tháng 10 năm 2026... The New York Times via Dnyuz

Tháng 12 năm 2018, dân biểu Nancy Pelosi đã đưa ra một cam kết trước một cử tri chủ yếu là người Do Thái: Nếu Tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ “sụp đổ, điều duy nhất còn lại sẽ là cam kết của chúng ta đối với viện trợ — và tôi thậm chí không gọi đó là viện trợ - mà là sự hợp tác - của chúng ta với Israel. Điều đó là nền tảng.” Cam kết đó dường như đã lung lay vào giữa tháng 7, khi bà Pelosi cùng hơn một trăm đồng nghiệp của mình bỏ phiếu cắt giảm viện trợ của Hoa Kỳ cho nhà nước Do Thái.

Sự ủng hộ vô điều kiện dành cho Israel từng phổ biến trong Quốc hội như việc cài cờ Mỹ trên ve áo của các thượng nghị sĩ, phần lớn là nhờ những nỗ lực lưỡng đảng của Ủy ban Quan hệ Công chúng Mỹ - Israel (AIPAC). Ngày nay, sau cuộc chiến đẫm máu của Israel ở Gaza, được phát động để đáp trả các cuộc tấn công tàn bạo của Hamas vào ngày 7 tháng 10 năm 2023, Israel đã rơi vào tình trạng gần như bị cô lập trên toàn cầu và ngay trong nước. Thống đốc California, Gavin Newsom nói với PBS News vào tháng 9, khi đề cập đến các hành động của Israel ở Gaza, Lebanon và Bờ Tây “Sự lên án những gì Bibi Netanyahu đang làm gần như là phổ biến” trong Đảng Dân chủ. Hơn nữa, ông nói, hiện nay đảng này có “sự phản đối mạnh mẽ đối với việc nhận tiền từ AIPAC”.

Thời đại quyền lực và tầm ảnh hưởng chính trị vô song của AIPAC đã kết thúc. Sự chối bỏ có lẽ là hành động mang tính lưỡng đảng nhất mà nhóm này từng tạo ra. Trong cuộc đua vào Thượng viện Hoa Kỳ tại Michigan, các đồng minh của ứng cử viên đảng Cộng hòa Mike Rogers được cho là đã yêu cầu AIPAC không quảng cáo nhân danh ông. AIPAC và các nhóm liên kết đã đầu tư gần 30 triệu đô la vào quảng cáo trong các cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ hồi mùa hè vừa qua, để giúp dân biểu  Haley Stevens giành được đề cử vào Thượng viện tại Michigan. Trong cuộc đua đó, đối thủ của bà, Tiến sĩ Abdul El-Sayed, đã khoe khoang: “AIPAC gọi tôi là ứng cử viên nguy hiểm nhất trong cuộc đua này.” Tất nhiên, Tiến sĩ El-Sayed đã thắng cử.

Bất chấp sự thay đổi sâu sắc trong cách thế giới nhìn nhận khách hàng duy nhất của AIPAC, và sự suy yếu ngày càng tăng của tổ chức này trong chính trường Mỹ, nhóm này không những không thừa nhận sự thay đổi mà còn hoạt động như thể Israel vẫn được yêu thích như năm 1991, khi nhà nước Do Thái nhận được tỷ lệ ủng hộ gần 80% từ người Mỹ. Theo một cuộc khảo sát của NBC News năm 2026 , chỉ có 32% cử tri Mỹ hiện nay có cái nhìn tích cực về Israel; trong số những người thuộc đảng Dân chủ, con số này giảm xuống chỉ còn 13%.

Hơn nữa, Israel thậm chí còn mất đi nhiều người Mỹ gốc Do Thái. Theo một cuộc thăm dò của tờ Washington Post năm 2025, 61% người Mỹ gốc Do Thái  cho rằng Israel đã phạm tội ác chiến tranh ở Gaza và khoảng 40% tin rằng Israel đã phạm tội diệt chủng. Một cuộc thăm dò gần đây khác cho thấy gần một nửa số người Mỹ gốc Do Thái  dưới 35 tuổi tin rằng xung đột Israel-Palestine nên được giải quyết bằng cách thành lập một nhà nước song ngữ duy nhất, một ý tưởng được coi là lạc hậu kể từ khi học giả người Mỹ gốc Palestine Edward Said ủng hộ nó vào năm 1999.

Việc ủng hộ Israel giờ đây là gánh nặng đối với các chính trị gia thuộc đảng Dân chủ đồng thời là nguồn cơn gây ra sự giằng xé nội tâm sâu sắc cho những người Mỹ gốc Do Thái  đang cố gắng cân bằng giữa tư tưởng ủng hộ phong trào Zion (Zionism, phục quốc Do thái) và quan điểm chính trị tự do (liberalism). Nhiều người Do Thái tiếp tục định nghĩa bản sắc của mình thông qua sự ủng hộ Israel, xét về mặt thời gian, những người này có lẽ đang bận tính toán chi phí cho các viện dưỡng lão và khu cộng đồng hưu trí. Người Do Thái trẻ tuổi, giống như hầu hết người Mỹ trẻ tuổi thuộc hầu hết mọi tôn giáo và sắc tộc, ngày càng bày tỏ quan điểm tiêu cực về nhà nước Do Thái.

Câu hỏi đặt ra cho AIPAC không chỉ đơn thuần là liệu họ có thể tìm cách thích nghi với thế giới chính trị mới này hay không, mà quan trọng hơn, liệu họ có thể nhận ra những thay đổi mà hoàn cảnh mới này đòi hỏi hay không?

AIPAC được thành lập bởi I.L “Si” Kenen, một nhà cựu vận động hành lang cho Bộ Ngoại giao Israel, sau vụ thảm sát 69 người Palestine tại làng Qibya năm 1953 do quân đội Israel gây ra. Ông Kenen đề nghị với bạn bè và đồng nghiệp thành lập một tổ chức mới, ban đầu có tên là Ủy ban Quan hệ Công chúng Do Thái Mỹ (American Zionist Committee for Public Affairs), để bảo vệ lập trường của Israel bất cứ khi nào cần thiết. Bộ Ngoại giao Mỹ liên tục cố gắng gây áp lực lên Israel để họ có thái độ khoan dung hơn đối với khoảng 750.000 người Palestine mà họ đã trục xuất trước và trong cuộc chiến tranh giành độc lập – điều mà người Palestine gọi là Nakba, hay “thảm họa” – nhưng đã bị cản trở một phần bởi sự phản đối chính trị mà tổ chức tiền thân của AIPAC đã góp phần tạo ra.

Mục tiêu của AIPAC trong những năm đầu là thúc đẩy lợi ích của một Israel khi đó được hiểu là một David non trẻ và đầy nghị lực, bị bao vây bởi một Goliath gồm các quốc gia Ả Rập thù địch. Thông điệp của họ rất thẳng thắn và được cả hai đảng ủng hộ: Là một nền dân chủ ở Trung Đông, Israel xứng đáng nhận được sự hỗ trợ tài chính, quân sự và ngoại giao hào phóng từ Mỹ.

Đối với Hoa Kỳ, sự ủng hộ đó được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích chiến lược, cả trong khu vực, nơi mà Mỹ sẽ có được một đồng minh đáng tin cậy, và ở chính trường trong nước, nơi mà  Israel cực kỳ được lòng cử tri, hầu như không phân biệt tôn giáo. Đến năm 1963, Thượng nghị sĩ J. William Fulbright, khi đó là chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Thượng viện đầy quyền lực, đã gọi AIPAC là “tổ chức vận động hành lang chính sách đối ngoại mạnh mẽ và hiệu quả nhất trong chính trường Mỹ”.

Đầu những năm 1980, giám đốc điều hành của AIPAC, Thomas Dine, cựu trợ lý của Ted Kennedy, đã đặt mục tiêu mở rộng hoạt động vận động hành lang của tổ chức này trên khắp nước Mỹ, tương tự như Hiệp hội Súng trường Quốc gia (NRA) hay Hiệp hội Người cao tuổi Mỹ (AARP), với thành viên bao gồm những nhà tài trợ giàu có cũng như những người Mỹ gốc Do Thái  ngày càng định hình bản sắc tôn giáo và chính trị của họ thông qua sự ủng hộ Israel. Cả hai nhóm này đều có thể được tin cậy để gọi điện, viết thư và, nếu cần thiết, đe dọa các thượng nghị sĩ và dân biểu. Dựa vào sự kết hợp giữa những người cực kỳ giàu có và những người cực kỳ tận tâm, ông Dine đã tăng ngân sách hàng năm của AIPAC từ khoảng 1,7 triệu đô la lên 15 triệu đô la. Đến cuối thế kỷ, con số này đã lên tới 50 triệu đô la, với chín văn phòng khu vực và 10 văn phòng vệ tinh. Đồng thời, chi tiêu công của Mỹ cho viện trợ quân sự cho Israel đã tăng gần gấp đôi.

AIPAC cũng bắt đầu ve vãn các ứng cử viên và nhân viên quốc hội, cung cấp cho họ ngôn từ để soạn thảo luật và các luận điểm. Tổ chức này tài trợ cho các chuyến đi xa xỉ và thường xuyên gặp gỡ các phóng viên và biên tập viên để cố gắng định hình các câu chuyện về Israel và Trung Đông đến với công chúng. Các giáo sĩ Do Thái được cung cấp các bài giảng sẵn có ủng hộ Israel .

Tuy nhiên, trong nhiều năm, AIPAC không ủng hộ ứng cử viên cụ thể nào hoặc trực tiếp cấp tiền cho họ. Thay vào đó, tổ chức này chỉ bảo đảm rằng một số ứng cử viên mà họ chấp thuận, từ cả hai đảng, đều được cấp đủ kinh phí, và những ứng cử viên mà họ không chấp thuận thì không.

Vai trò của AIPAC bắt đầu thay đổi vào năm 1993 với sự từ chức của ông Dine và việc ông được thay thế bởi một nhóm thành viên hội đồng quản trị và các giám đốc điều hành cấp cao bảo thủ hơn. Khi cựu Thủ tướng Israel Yitzhak Rabin cố gắng đạt được hòa bình với người Palestine vào đầu những năm 1990, AIPAC chỉ miễn cưỡng ủng hộ mục tiêu này. Mặc dù các lãnh đạo của tổ chức này không công khai phá hoại tiến trình hòa bình, nhưng họ đã vận động hành lang một cách độc lập cho các dự luật làm phức tạp thêm các cuộc đàm phán, chẳng hạn như dự luật kêu gọi chính quyền Clinton chuyển đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv đến Jerusalem.

Sau vụ ám sát Rabin năm 1995 và sự sụp đổ của tiến trình hòa bình sau đó, AIPAC tiếp tục tiến bước vững chắc về phía cánh hữu. Tổ chức này cũng bắt đầu đón nhận sự ủng hộ của những người theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái cực hữu. Trong một cuộc phỏng vấn công khai năm 2021, Ron Dermer, cựu đại sứ Israel tại Mỹ và là đồng minh thân cận của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, cho biết “xương sống của sự ủng hộ dành cho Israel tại Hoa Kỳ là những người theo đạo Tin Lành” chứ không phải người Mỹ gốc Do Thái, những người mà ông cho là “chiếm tỷ lệ không cân xứng trong số những người chỉ trích [Israel]”. AIPAC cũng làm theo.

Ngày nay, những thách thức cụ thể mà tổ chức này phải đối mặt bắt nguồn từ quyết định của ông Netanyahu xuất hiện trước Quốc hội vào tháng 3 năm 2015 theo lời mời của dân biểu  John Boehner, khi đó là Chủ tịch Hạ viện thuộc đảng Cộng hòa. Trong một động thái bất thường đối với một đồng minh nước ngoài, ông Netanyahu đã công khai đứng về phía những nỗ lực của đảng Cộng hòa nhằm làm suy yếu Tổng thống Obama, một người thuộc đảng Dân chủ và là người được đa số người Mỹ gốc Do Thái ủng hộ. Trong bài phát biểu của mình, ông Netanyahu đã lên án những nỗ lực ngoại giao của chính quyền Obama hướng tới việc giải trừ vũ khí hạt nhân ở Iran, hay còn gọi là thỏa thuận Iran. AIPAC và một chi nhánh đã chi gần 30 triệu đô la cho một chiến dịch thất bại nhằm ngăn chặn việc thông qua thỏa thuận này.

Trong thập kỷ qua, sự đồng nhất ngày càng tăng giữa AIPAC về cả phương pháp lẫn mục tiêu của Đảng Cộng hòa đã trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Đầu năm 2020, tổ chức này đã đăng một quảng cáo trên Facebook cáo buộc “những phần tử cực đoan trong Đảng Dân chủ” đang “áp đặt các chính sách bài Do Thái và chống Israel lên người dân Mỹ”.

Hội nghị thường niên của AIPAC từng là điểm dừng chân cho tất cả các ứng cử viên tổng thống, nhưng vào năm 2019, Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren và Kamala Harris, cũng như cựu dân biểu Beto O'Rourke, cùng nhiều người khác, đều từ chối tham dự, một quyết định khó có thể tưởng tượng được chỉ bốn năm trước đó.

Vào tháng 12 năm 2021, AIPAC đã thành lập một siêu PAC cũng nghiêng về cánh hữu. Nhóm này ngay lập tức huy động được một khoản tiền khổng lồ và tuyên bố nhận được sự ủng hộ của hơn một trăm đảng viên Cộng hòa, nhiều người trong số đó đã bỏ phiếu chống lại việc chứng nhận kết quả cuộc bầu cử tổng thống năm 2020. Đến năm 2022, các nhà tài trợ nổi tiếng của nhóm bao gồm các tỷ phú Cộng hòa bảo thủ như người sáng lập Home Depot, Bernie Marcus và nhà quản lý quỹ đầu cơ Paul Singer.

Việc xử dụng tiền của đảng Cộng hòa cánh hữu để đánh bại các ứng cử viên tự do trong các cuộc bầu cử sơ bộ của đảng Dân chủ đã khiến AIPAC phải hứng chịu sự phẫn nộ đáng kể từ phía những người theo chủ nghĩa tiến bộ, và càng làm cho nhóm vận động hành lang này xa rời dư luận chính thống của người Mỹ gốc Do Thái. Điều này đặc biệt đúng đối với những người Do Thái trẻ tuổi ở Mỹ, những người có quan điểm về Israel đã được định hình bởi sự chiếm đóng ngày càng hà khắc đối với Bờ Tây và Gaza rất lâu trước ngày 7 tháng 10, và vụ thảm sát người Palestine hàng loạt sau đó.

Kết quả là, chiến lược bầu cử của nhóm này bắt đầu phản tác dụng. Vào tháng Hai, siêu PAC của AIPAC đã chi 2,3 triệu đô la vào cuộc bầu cử sơ bộ đặc biệt ở New Jersey để cố gắng đánh bại cựu dân biểu Tom Malinowski vì họ cho rằng ông có lập trường không vững chắc đối với Israel. Ông Malinowski đã thua cuộc - nhưng không phải thua trước ứng cử viên ủng hộ Israel hơn. Ông bị đánh bại bởi một ứng cử viên cánh tả hơn: Analilia Mejia, cựu trợ lý của Bernie Sanders, người đã bày tỏ quan điểm rằng hành động của Israel ở Gaza cấu thành tội diệt chủng.

Tại Illinois, các siêu PAC liên kết với AIPAC đã đầu tư hơn 5 triệu đô la nhằm cản trở Daniel Biss trong cuộc tranh cử sơ bộ của đảng Dân chủ vào Quốc hội tại Illinois. Ông Biss là cháu trai của những người sống sót sau thảm họa Holocaust, và mẹ ông là người Israel — nhưng ông ủng hộ việc hạn chế bán vũ khí cho Israel và công nhận nhà nước Palestine. Khi ông Biss thắng cử, ông đã tự hào tuyên bố sẵn sàng "chỉ trích AIPAC một cách rõ ràng và nhiều lần".

Ngay cả những đảng viên Dân chủ kỳ cựu như Cory Booker và Ruben Gallego cũng đã tuyên bố không nhận tiền từ AIPAC, chắc chắn là vì họ nhận thức được rằng việc công khai liên kết với nhóm vận động hành lang này hiện nay có thể khiến chiến dịch tranh cử trở nên tai hại. Nhiều đảng viên Dân chủ ủng hộ Israel cảm thấy buộc phải chống lại ông Netanyahu và công khai chỉ trích hành vi của chính phủ ông – và kiên quyết bác bỏ sự hỗ trợ của nhóm vận động hành lang này. Ảnh hưởng của AIPAC trong chính trường Đảng Dân chủ tương lai có thể sẽ chỉ giới hạn ở vai trò của một kẻ thù đáng sợ hoặc một kẻ phá hoại ngầm.

Bằng cách kiên định với lập trường cứng nhắc "Israel đúng hay sai" đã được duy trì từ lâu, và liên minh với một đảng có quan điểm về chủng tộc, nhập cư, kinh tế - và, hiện nay, dân chủ - bị hầu hết người Mỹ gốc Do Thái  phản đối kịch liệt, AIPAC đã đánh mất vai trò mà họ từng nắm giữ khi Israel thực sự là một vấn đề lưỡng đảng. Khi nước Mỹ bước vào cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, rõ ràng là nhóm vận động hành lang này gần như đã mất đi sự ủng hộ của đảng Dân chủ và có thể đang đứng trên bờ vực sụp đổ với cả đảng Cộng hòa.

Tuy nhiên, AIPAC vẫn có cơ hội đóng một vai trò tích cực và, không kém phần quan trọng, trung thực trong nền chính trị Mỹ.

Mặc dù không thể phủ nhận rằng chủ nghĩa bài Do Thái truyền thống đôi khi vẫn gắn liền với các lập luận ủng hộ Palestine từ phía cánh tả, nhưng gần đây, chính sự dung thứ ngày càng tăng của cánh hữu đối với chủ nghĩa bài Do Thái lan rộng trong số những tiếng nói có ảnh hưởng nhất của họ — từ Tucker Carlson đến Candace Owens đến Nick Fuentes — đã biến thành một hình thức chống chủ nghĩa phục quốc Do Thái, đặc biệt gay gắt. Sự phẫn nộ của phong trào MAGA đối với Iran (và vai trò của Israel trong cuộc chiến) đã làm cho tình hình trở nên căng thẳng hơn.

Nếu AIPAC thực sự dấn thân vào cuộc chiến chống lại sự kết hợp giữa chủ nghĩa bài Do Thái cánh hữu lỗi thời với chủ nghĩa bài Do Thái cực đoan mới, thì tổ chức này có thể phục vụ lợi ích của Israel, người Mỹ gốc Do Thái và của cả Hoa Kỳ cùng một lúc. Đồng thời, họ cũng có thể cứu vãn được uy tín của chính mình.

----------------

_ Eric Alterman là giáo sư danh dự của CUNY tại Brooklyn College và là tác giả của cuốn sách gần đây nhất "We Are Not One: A History of America's Fight Over Israel" (Chúng ta không phải là một: Lịch sử cuộc chiến của Mỹ về Israel).

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times via Dnyuz..... 06/10/2026.

(Bài báo "AIPAC đã thất bại" xuất hiện lần đầu trên tờ New York Times.  (https://www.nytimes.com/2026/10/05/opinion/aipac-israel-lobby-netanyahu-gaza.html)