TRẦN H SA

Tác giả Yaqiu Wang....14/ 10 / 2026.... Project Syndicate.

WASHINGTON, DC—Nhà nước giám sát của Trung Quốc vươn tới những góc khuất tất nhất của cuộc sống. Tại một khu vườn ở Dương Châu, khách tham quan phải quét khuôn mặt để nhận giấy vệ sinh; người phát cà phê nhớ đến họ  và từ chối cung cấp phần thứ hai. Tại Thâm Quyến, cảnh sát xử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt để bắt những người đi bộ sai luật, sau đó gửi hình phạt đến điện thoại của những kẻ vi phạm pháp luật và thông báo cho chủ lao động của họ. Sự giám sát không chỉ giới hạn ở các không gian công cộng. Đối với người dùng đăng ký tại Trung Quốc, tin nhắn và hình ảnh trên WeChat sẽ bị tự động kiểm duyệt. Một luật sư nhân quyền nhớ lại rằng cảnh sát đã theo dõi các cuộc trao đổi trên WeChat của ông trước khi bắt giữ và tra tấn ông.

Thật dễ hiểu tại sao điều này lại thu hút Đảng Cộng sản Trung Quốc cầm quyền (CPC). Nhận thức việc bị giám sát có thể ngăn chặn hành vi sai trái và tội phạm nhỏ, làm cho không gian công cộng an toàn và trật tự hơn. Trong một loạt phỏng vấn, gần như tất cả người tham gia đều cho biết họ cư xử tốt hơn khi ở nơi công cộng sau khi camera được lắp đặt  ở đó. Giám sát rộng rãi cũng có thể ngăn chặn hành động phản đối. Một thí nghiệm thực địa cho thấy giám sát kỹ thuật số làm giảm sự sẵn sàng thể hiện sự bất mãn và tham gia biểu tình của sinh viên đại học, đồng thời giảm kỳ vọng rằng người khác sẽ cùng tham gia.

Nhưng tránh bày tỏ bất đồng không đồng nghĩa với việc hoàn toàn ủng hộ chế độ. Sự giám sát của Trung Quốc đã dạy con người phải tuân lệnh và trung thành, đồng thời giữ kín sự thật. Điều này tạo ra một tình thế tiến thoái lưỡng nan cho Đảng Cộng sản Trung Quốc: đàn áp làm méo mó chính những thông tin mà chính phủ cần để hiểu về xã hội. AI làm cho vấn đề đó trở nên nghiêm trọng hơn, vì các thuật toán không thể học hỏi từ những ý kiến và hành vi mà nỗi sợ đã đẩy vào trạng thái không hoạt động và hoạt động ngầm.

Khu vực tây bắc Tân Cương, nơi chủ yếu là người Duy Ngô Nhĩ và các dân tộc thiểu số chủ yếu theo đạo Hồi, đã thể hiện rõ ràng nhất cả tầm ảnh hưởng lẫn sự mù quáng trong hệ thống giám sát của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Từ lâu trước khi các mô hình AI ngày nay xuất hiện, camera đã theo dõi các con phố, nhà thờ Hồi giáo, chợ và nhà ở, trong khi đó, các chốt kiểm soát của cảnh sát chia cắt các thành phố và làng mạc thành những khu vực bị theo dõi chặt chẽ. Trong giai đoạn 2017–2018, tất cả cư dân từ 12 đến 65 tuổi đều bị buộc phải cung cấp dấu vân tay, mẫu giọng nói, dữ liệu quét mống mắt và mẫu ADN. Các sĩ quan thường xuyên kiểm tra điện thoại di động của người dân, thậm chí còn vào tận nhà riêng, lưu lại đó nhiều ngày để quan sát đời sống gia đình họ.

Dưới sự giám sát không ngừng này, người Duy Ngô Nhĩ và các tín đồ Hồi giáo gốc Thổ nhĩ kỳ không chỉ học cách im lặng mà còn phải giả vờ hài lòng với bản thân. Họ xóa tài liệu tôn giáo khỏi điện thoại, ngừng liên lạc với người thân ở nước ngoài và tránh xa các nhà thờ Hồi giáo. Trong những bức ảnh được truyền thông nhà nước công bố, người Duy Ngô Nhĩ được thể hiện đang hát và chia xẻ bữa ăn với các quan chức chính phủ, thậm chí còn cho họ chỗ ngủ.

Nhưng ngoài quan điểm của chính phủ, sự phẫn nộ và oán hận đã dâng lên. Khi người Duy Ngô Nhĩ trốn khỏi Tân Cương, họ thường bắt đầu bày tỏ những cảm xúc mà họ không thể bày tỏ ở nhà. Một số người Duy Ngô Nhĩ tức giận đến mức cuối cùng họ gia nhập các nhóm phiến quân Hồi giáo ở Syria. Trong các cuộc phỏng vấn, các cựu chiến binh cho biết việc bị chính quyền Trung Quốc đàn áp là động lực để cầm vũ khí, và nói về mong muốn trả thù.

Tân Cương vẫn là một trường hợp cực đoan của việc giám sát và đàn áp có mục tiêu là sắc tộc. Nhưng nhiều công nghệ và chiến thuật được khai triển ở đó đã lan rộng trên toàn quốc, với cảnh sát xây dựng các hệ thống dữ liệu tích hợp tương tự. Yêu cầu đăng ký Internet bảo đảm rằng nói năng trên mạng không bao giờ được ẩn danh. Nhận diện khuôn mặt đã lan rộng vào các phương tiện giao thông công cộng, các tòa nhà dân cư và thậm chí cả nhà vệ sinh công cộng. Trong đại dịch COVID-19, các ứng dụng "tình trạng sức khỏe" xác định ai có thể rời khỏi nhà, vào cửa hàng hoặc lên tàu. Vì vậy, giống như cư dân Tân Cương, người Trung Quốc ở nơi khác đã học cách che giấu niềm tin thật sự của mình đối với nhà nước.

Mặc dù điều này khiến ngay cả các tổ chức phi chính phủ cũng không thể có cái nhìn rõ ràng về dư luận ở Trung Quốc, các nghiên cứu được thiết kế khéo léo mang đến cái nhìn thoáng qua về khoảng cách giữa quan điểm được tuyên bố và quan điểm cá nhân riêng tư. Ví dụ, các nhà nghiên cứu tại Đại học Nam California đã chỉ ra rằng khi công dân Trung Quốc được hỏi trực tiếp liệu họ có ủng hộ Đảng Cọng Sản cầm quyền hay không, hơn 90% trả lời có. Nhưng khi họ được hỏi cùng một câu hỏi dưới hình thức danh sách thử nghiệm, tạo cảm giác được ẩn danh lớn hơn, tỷ lệ ủng hộ giảm xuống khoảng 50–70%. Tương tự, khi được hỏi trực tiếp, chỉ có 8% thừa nhận rằng nỗi sợ bị đàn áp đã ngăn cản họ tham gia một cuộc biểu tình chống chính quyền; tuy nhiên, gần 40% cho biết điều này đúng với trường hợp của họ khi câu hỏi đó được đặt trong một danh sách gồm các câu hỏi không nhạy cảm.

Sự ngu dốt nhân tạo.

Khoảng cách giữa những gì mọi người nói và những gì họ thực sự tin tưởng càng trở nên quan trọng hơn khi Trung Quốc đón nhận AI. Khi nhà khoa học chính trị Eddie Yang mô phỏng việc loại bỏ biểu đạt nhạy cảm chính trị khỏi dữ liệu huấn luyện của mô hình kiểm duyệt tự động, mô hình này trở nên kém hiệu quả hơn trong việc xác định bài đăng nào trên mạng xã hội nên bị kiểm duyệt. Tài liệu nhạy cảm càng biến mất, mô hình càng kém phân biệt bài đăng có thể kiểm duyệt với bài đăng "an toàn".

Hiệu suất của mô hình suy giảm mạnh hơn dưới một cuộc khủng hoảng mô phỏng, và hầu hết các lỗi đều là âm tính giả: theo quan điểm của hệ thống, nội dung lẽ ra phải bị kiểm duyệt, lại được phân loại là an toàn. Việc tăng gấp đôi lượng dữ liệu thiên lệch tương tự cũng không mang lại cải thiện nhiều. Nhiều dữ liệu hơn không thể bù đắp cho thông tin bị mất do sợ hãi. Yang gọi đây là "vấn đề dữ liệu trong chế độ độc tài”: một thuật toán được huấn luyện dựa trên một phiên bản xã hội đã được dàn dựng thì sẽ chỉ học được những gì diễn ra trên sân khấu đó mà thôi.

Tất nhiên, các hệ thống AI có quyền truy cập vào dữ liệu được tạo ra, trước khi con người thích nghi với sự tồn tại của chúng. Chính bằng cách xác định các mẫu trong dữ liệu như vậy mà các hệ thống này có thể suy đoán rủi ro. Nhưng ngay cả khi chúng học được cách nhận ra các khẩu hiệu, hình ảnh và hành vi liên quan đến các cuộc biểu tình trước đây, chúng sẽ kém đáng tin cậy hơn khi các hành vi trên thực tế khác biệt so với tiền lệ lịch sử - ví dụ, khi xuất hiện một bất bình mới hoặc một vật dụng thông thường bỗng mang ý nghĩa chính trị mới. Trước các cuộc biểu tình "Giấy Trắng" năm 2022, một hệ thống AI có thể chỉ nhận diện được một tờ giấy trắng là văn phòng phẩm, chứ không phải là sự lên án chính sách zero - COVID nghiêm ngặt của chính phủ.

Vấn đề dữ liệu trong các chế độ độc tài cho thấy rằng, khi một bước ngoặt quyết định xảy ra - thời điểm mà mọi người nhận ra rằng có rất nhiều người khác cũng chia xẻ sự phẫn nộ giống mình và trở nên đủ can đảm để hành động - thì ngay cả những hệ thống giám sát bằng AI tinh vi nhất cũng không thể dự báo trước được. Một cuộc khủng hoảng, dù là một cuộc khủng hoảng tương đối nhỏ, cũng có thể cho thấy những bất bình của mọi người được chia xẻ rộng rãi đến mức nào. Một người nói, người khác tham gia, và mỗi hành động dũng cảm đều khiến làm giảm bớt nỗi sợ hãi cho những người tiếp theo. Những gì tưởng chừng là sự phục tùng bền vững có thể tan rã với tốc độ đáng kinh ngạc.

Các cuộc biểu tình "Giấy Trắng" (các sinh viên tuần hành khi cầm tờ giấy trắng lên ngang mạt, vừa che chắn camera nhận diện vừa biểu thị thái độ bất tuân)  cho thấy tốc độ lan nhanh như thế nào. Sau khi một vụ cháy căn hộ xảy ra ở Ürümqi khiến ít nhất mười người thiệt mạng, nghi ngờ rằng các biện pháp kiểm soát đại dịch đã cản trở việc chạy thoát và cứu hộ đã thổi bùng lên sự phẫn nộ trên mạng. Ngày hôm sau, cư dân Ürümqi đã xuống đường đối chất với các quan chức. Hình ảnh và địa điểm họp lan truyền trên mạng xã hội, các nhóm chat được tạo ra nhanh hơn so với sự kiểm duyệt có thể xóa bỏ, và các cuộc biểu tình nhanh chóng lan rộng khắp cả nước. Với nền kinh tế đã bị tàn phá bởi các đợt phong tỏa liên tiếp, chưa đầy hai tuần sau Trung Quốc đã công bố việc nới lỏng toàn diện các biện pháp kiểm soát đại dịch.

Hiện tượng này không chỉ giới hạn ở Trung Quốc. Nhà khoa học chính trị Timur Kuran cho rằng sự suy thoái nhanh chóng của Liên Xô một phần là do "ý nguyện che giấu" đã tồn tại trước khi mọi thứ bắt đầu đi xuống. Ông viết năm 1989, "một chính phủ tưởng chừng không lay chuyển, có thể chứng kiến sự ủng hộ dành cho mình sụp đổ chỉ sau một sự gia tăng nhỏ về quy mô của phe đối lập được thể hiện ra bên ngoài” - một sự gia tăng có thể được kích hoạt bởi những sự kiện mà bản thân chúng tưởng chừng như “không đáng kể”.

Với 15 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực nhân quyền, tôi hiểu rõ vẻ trật tự và vẻ bình yên bề ngoài của xã hội Trung Quốc có thể gây hiểu lầm đến mức nào. Hệ thống chính trị của Trung Quốc tàn bạo không chỉ trong cách đàn áp người dân mà còn trong sự bí mật và sự miễn trừ trách nhiệm chung quanh sự đàn áp đó. Đảng Cộng sản Trung Quốc kiểm soát tòa án, kiểm duyệt nghiêm ngặt internet và báo chí, và đã loại bỏ xã hội dân sự độc lập. Với rất ít cơ chế kiểm soát quyền lực có hiệu quả và thiếu trách nhiệm công khai, hệ thống này đã tạo ra những nạn nhân trong xã hội Trung Quốc, nhiều người trong số họ thậm chí còn không biết đến sự tồn tại của nhau.

Trong các cuộcc trò chuyện riêng tư, tôi đã nghe hết câu chuyện này đến câu chuyện khác từ những người có thân nhân bị giam giữ, nhà cửa bị tịch thu, tiền lương bị giữ lại, hoặc những nỗ lực tìm kiếm công lý mà đã dẫn đến thêm hình phạt. Ở nơi công cộng, kiểm duyệt và nỗi sợ bị trả thù, khiến nhiều người im lặng. Tuy nhiên, cơn giận bị kìm nén không biến mất. Nó chờ đợi.

Một bộ máy vận hành bằng con người.

Mù thông tin không phải là điểm yếu duy nhất của một nhà nước giám sát. Đằng sau vẻ ngoài hiện đại mang hơi hướng tương lai của hệ thống này là một bộ máy quan liêu khổng lồ, hao tốn nhiều lao động, bao gồm cảnh sát, nhân viên an ninh, các ủy ban khu phố và tới 15 triệu người thu thập thông tin không chính thức. Trong đại dịch, hơn 4,5 triệu công nhân lưới điện đã hỗ trợ thực thi việc cách ly. Camera và cơ sở dữ liệu giúp mở rộng phạm vi kiểm soát của nhà nước, nhưng suy cho cùng, vẫn cần đến con người để trực tiếp gõ cửa từng nhà, thẩm vấn cư dân và áp đặt các hình phạt.

Đảng CSTQ  không thể xem nhẹ lực lượng lao động này. Nhân viên lưới điện than phiền về mức lương thấp, báo cáo nhàm chán, sự thù địch từ cư dân và khối lượng công việc nặng nề. Zhang Yabo, một cựu cảnh sát người Hán đóng tại Tân Cương, tiết lộ rằng anh được yêu cầu hàng tuần cung cấp các manh mối nhằm đưa nhiều người Duy Ngô Nhĩ vào trại giam. Không đạt chỉ tiêu có thể khiến anh ta mất thưởng, cơ hội thăng chức và thời gian nghỉ. Khối lượng công việc quá lớn, và anh gần như không kiểm soát được lịch trình của mình, đến mức đôi khi Zhang chỉ gặp vợ một lần mỗi tháng.

Ngay cả những công nhân  - lực lượng nòng cốt vận hành hệ thống giám sát của Trung Quốc - cũng không nằm ngoài tầm kiểm soát. Zhang kể lại rằng anh cảm thấy “vô cùng lo âu” khi luôn bị các camera theo dõi. Anh nhớ lại suy nghĩ của mình lúc đó: “Đây thực sự không phải là cuộc sống dành cho con người”. Việc Zhang đào tẩu sang Đức đã phơi bày một điểm yếu mà không thuật toán nào có thể khắc phục: bộ máy giám sát của Trung Quốc không thể vận hành nếu thiếu một đội ngũ nhân lực trung thành.

Tại Tân Cương, nhà nước đảng trị đã thúc đẩy lòng trung thành bằng cách lợi dụng sự chia rẽ sắc tộc: các cán bộ người Hán được khai triển để kiểm soát dân số chủ yếu là người Duy Ngô Nhĩ, những người mà họ vốn có định kiến vốn. Nhưng ở phần còn lại của Trung Quốc, nhà nước thường yêu cầu các đại diện của mình phải giám sát chính  những người giống như họ. Một nhân viên quản lý khu dân cư theo dõi một chủ nhà đang phẫn nộ, bản thân người nhân viên đó cũng có thể đã mất tiền trong cuộc khủng hoảng bất động sản. Một sĩ quan giải tán đám đông công nhân bị nợ lương cũng có thể có người thân đang chật vật tìm việc làm. Một kiểm duyệt viên xóa bỏ một lời khiếu nại, bản thân họ cũng có thể đồng cảm với chính lời khiếu nại đó.

Những khó khăn kinh tế ngày càng sâu sắc của Trung Quốc chỉ làm tăng thêm sự bất mãn. Suy thoái bất động sản đã xóa sạch một lượng lớn tài sản của hộ gia đình, và gần 20% thanh niên thành thị thất nghiệp. Nhiều người trẻ hiện đang "nằm ưỡn": rút khỏi áp lực không ngừng của thị trường lao động, nhu cầu tiêu dùng, thậm chí cả đời sống tình cảm và gia đình.

Xu hướng này đã khiến các lãnh đạo Trung Quốc lo ngại đến mức Bộ An ninh Quốc gia cáo buộc "các thế lực nước ngoài" thúc đẩy nó nhằm làm suy yếu Trung Quốc. Nhưng "nằm ưỡn" không phải là một lựa chọn chủ động mà là dấu hiệu của sự cam chịu; Đó là cách mọi người hành động khi họ không thấy con đường an toàn hay hiệu quả. Về mặt chính trị, sự thất vọng đằng sau cách tiếp cận này có thể tồn tại trong một thời gian dài, nhưng cuối cùng có thể dẫn đến sự phản kháng.

Những người cầm quyền Trung Quốc có thể theo dõi từng người băng qua đường sai quy định, từng tin nhắn cá nhân, hay thậm chí từng tờ giấy vệ sinh, nhưng chính hệ thống giám sát này lại ngăn cản họ thấu hiểu những gì đang diễn ra trong tâm trí người dân. Mối đe dọa lớn nhất đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc không hẳn là những bất đồng mà họ có thể nhìn thấy, mà chính là sự phản kháng sẽ bùng phát khi nỗi sợ hãi cá nhân nhường chỗ cho lòng can đảm được chia xẻ giữa mọi người.

----------------

_ Yaqiu Wang là nghiên cứu viên tại Dự án Penn về Tương lai Quan hệ Mỹ-Trung tại Đại học Pennsylvania.

_ Trần H Sa lược dịch từ Project Syndicate.... 16/10/2026.