TRẦN H SA

Tác giả Jeremy Page....Phóng viên trưởng phụ trách Trung Quốc....Ngày 5 tháng 7 năm 2026. .. The Economist.

Có điều gì đó mang hơi hướng giữa nét thanh lịch của quý tộc thế kỷ 19 và sự bụi bặm, phá cách của thợ máy trong cỗ máy in thạch bản cực tím (EUV). Đối với người không chuyên, chiếc hộp khổng lồ cỡ chiếc xe buýt với đầy ống dẫn, dây điện và xi-lanh này trông vừa giống truyện tranh Heath Robinson, vừa giống phim hoạt hình “Blake's 7”. Ngay cả công nghệ bên trong cũng dường như pha trộn giữa thời đại công nghiệp và thời đại thông tin: nó in chất bán dẫn bằng cách bắn tia laser vào thiếc nóng chảy. Tuy nhiên, đây là thiết bị duy nhất tạo ra những con chip đủ tinh vi để cung cấp năng lượng cho các mô hình trí tuệ nhân tạo hàng đầu thế giới. Và nó chỉ được sản xuất bởi một công ty duy nhất, ASML, của Hà Lan.

Vì vậy, tôi rất tò mò khi biết rằng Howard Lutnick, Bộ trưởng Thương mại Hoa Kỳ, đã bày tỏ lo ngại rằng, bất chấp các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt, một trong những cỗ máy này đã đến được Trung Quốc. Sau khi tôi nói chuyện với ASML, công ty phủ nhận cáo buộc đó, sự tò mò của tôi càng tăng lên. Tại sao ông Lutnick (người chưa chia xẻ bằng chứng với ASML) lại đưa ra tuyên bố như vậy? Và phải hiểu như thế nào về những báo cáo gần đây rằng Trung Quốc đã chế tạo được máy in thạch bản cực tím (EUV) của riêng họ ? Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn về tranh chấp chung quanh công nghệ quý giá này, hãy đọc toàn bộ bài viết 

Nhà sản xuất Hà Lan của nó đang nỗ lực bác bỏ các cáo buộc của Mỹ.

Người Hà Lan đã có những đóng góp vượt trội trong việc chuyển giao công nghệ, vốn định hình nên thế giới hiện đại. Vào thế kỷ 17, những đổi mới về tài chính và nông nghiệp của họ đã lan sang Anh, thúc đẩy cuộc Cách mạng Công nghiệp và sự bành trướng của đế chế Anh. Sa hoàng Peter Đại đế của Nga đã nghiên cứu kỹ thuật đóng tàu của Hà Lan để xây dựng hải quân, đưa Nga trở thành cường quốc hàng hải vào thế kỷ 18. Và vào những năm 1970, một nhà khoa học người Pakistan, AQ Khan, đã đánh cắp bản thiết kế từ một phòng thí nghiệm của Hà Lan để khởi động chương trình vũ khí hạt nhân của Pakistan và gieo những nỗ lực tương tự ở Triều Tiên, Iran và Libya.

Liệu bí quyết công nghệ của Hà Lan có vừa làm thay đổi cán cân quyền lực toàn cầu một lần nữa? Đó là cáo buộc của chính quyền Trump. Từ năm 2019, Mỹ đã chặn xuất khẩu sang Trung Quốc các máy in thạch bản cực tím ( EUV ), loại máy sản xuất chất bán dẫn tiên tiến nhất thế giới. Với những máy móc này, sản phẩm của chúng cung cấp năng lượng cho các mô hình trí tuệ nhân tạo mạnh mẽ nhất, chỉ được sản xuất bởi ASML , một công ty của Hà Lan. Tuy nhiên, trong những tuần gần đây, Bộ trưởng Thương mại Mỹ, Howard Lutnick, đã đẩy công ty này vào khủng hoảng khi bày tỏ lo ngại rằng một trong những máy móc này có thể đã đến được Trung Quốc.

ASML khẳng định điều đó là không thể. Công ty có giá trị nhất châu Âu này đã thông báo với các quan chức Mỹ rằng họ biết chính xác vị trí của tất cả 340 máy EUV mà họ đã sản xuất, bao gồm cả 26 máy đã ngừng hoạt động. Họ cho biết không có máy nào ở Trung Quốc. Hơn nữa, chỉ ASML mới có thể vận chuyển những máy móc nhạy cảm cao này, vốn được họ giám sát trực tuyến, và các linh kiện mà họ vận chuyển được các kỹ sư của ASML xử lý tại các nhà máy của khách hàng.  Công ty cho biết, “ASML chưa bao giờ vận chuyển máy EUV đến Trung Quốc, cũng như chưa từng vận chuyển bất kỳ linh kiện, mô-đun hoặc thiết bị nào được thiết kế đặc biệt để xử dụng trong máy EUV sang Trung Quốc ”. Mặc dù đã nhiều lần yêu cầu, ASML vẫn chưa nhận được bất kỳ bằng chứng nào để chứng minh cáo buộc của ông Lutnick.

Chính phủ Hà Lan, trong khi xem xét nghiêm túc cáo buộc của Mỹ, cũng đang phản bác lại. Trong chuyến thăm Washington vào cuối tháng 6, Bộ trưởng Thương mại Hà Lan Sjoerd Sjoerdsma đã cố gắng thuyết phục ông Lutnick, các quan chức khác và các thành viên Quốc hội rằng chính phủ Hà Lan thực thi nghiêm ngặt các quy định kiểm soát xuất khẩu, bao gồm cả công nghệ EUV . Phát biểu với tờ The Economist ngày 2 tháng 7, ông Sjoerdsma từ chối cung cấp chi tiết về các cuộc trò chuyện liên quan đến cáo buộc của ông Lutnick. Nhưng ông cho biết chính phủ Hà Lan hiện không điều tra cáo buộc của Mỹ. “Nếu có những việc cần điều tra hoặc thậm chí cần truy tố, thì rõ ràng chúng tôi sẽ làm như vậy”, ông nói.

Tranh chấp hiện xoay quanh việc liệu cáo buộc của ông Lutnick có cơ sở hay không. Mặc dù chưa có thông tin nào được công bố để chứng minh cáo buộc này, một số người am hiểu vấn đề mô tả nó là “chưa được xác minh” nhưng “không phải là vô căn cứ”. Nhiều chuyên gia trong ngành cho rằng rất khó có khả năng toàn bộ máy EUV của ASML đã được vận chuyển đến Trung Quốc. Nhưng một số người tin rằng các linh kiện liên quan có thể đã được vận chuyển, có thể thông qua các nhà cung cấp của chính ASML hoặc các bên thứ ba khác. Những người khác lại cho rằng vấn đề có nhiều khả năng liên quan đến việc ASML xuất khẩu sang Trung Quốc các công cụ in thạch bản cực tím sâu ( DUV) cũ hơn và các bộ phận, dịch vụ liên quan, hầu hết trong số đó không thuộc diện kiểm soát xuất khẩu. Xuất khẩu sang Trung Quốc các sản phẩm liên quan đến DUV của ASML  chiếm khoảng một phần ba doanh thu của công ty vào năm 2025.

Hãy xây dựng ước mơ của bạn.

Tuy nhiên, đằng sau cuộc tranh cãi này là những khác biệt sâu sắc hơn về tiến bộ công nghệ của Trung Quốc và cách mà các chính phủ phương Tây nên ứng phó. Nó cũng làm nổi bật sự căng thẳng gần đây giữa chính quyền Trump và nhiều đồng minh của Mỹ. Một số quan chức Mỹ cho rằng châu Âu yếu thế trong vấn đề Trung Quốc. Nhiều chính phủ châu Âu lo ngại chính quyền Trump đang làm suy yếu lợi ích kinh tế và an ninh của họ, trong khi cố gắng đạt được những thỏa thuận ưu đãi riêng với Trung Quốc. Một số quan chức và giám đốc điều hành châu Âu cũng lo lắng rằng chính quyền Trump đang cố gắng gây sức ép buộc ASML và các công ty liên quan chuyển nhiều hoạt động kinh doanh hơn sang Mỹ để giúp phát triển ngành công nghiệp chip tại đây.

Một câu hỏi then chốt là Trung Quốc đã tiến bộ đến đâu trong việc chế tạo máy EUV của riêng họ . Hãng tin Reuters đưa tin hồi tháng 12 rằng một nhóm kỹ sư cũ của ASML tại Trung Quốc đã hoàn thành nguyên mẫu máy EUV vào năm 2025 và đang thử nghiệm nó tại một phòng thí nghiệm an ninh cao ở Thâm Quyến. ASML cho biết họ không thể kiểm soát nơi làm việc của các cựu nhân viên, nhưng họ bị ràng buộc bởi các thỏa thuận bảo mật và trong một số trường hợp, công ty đã thành công trong việc khởi kiện để đáp trả hành vi đánh cắp bí mật thương mại.

Theo Reuters, nguyên mẫu này vẫn chưa tạo ra được bất kỳ chip nào hoạt động được, nhưng chính phủ Trung Quốc đã đặt mục tiêu sản xuất ra các chip hoạt động được vào năm 2028. Hầu hết các chuyên gia cho rằng điều đó là không thực tế, và có thể phải mất cả thập kỷ nữa Trung Quốc mới có được một cỗ máy EUV hoạt động . Tuy nhiên, họ thừa nhận Trung Quốc đang đạt được tiến bộ nhanh hơn dự kiến ​​trong lĩnh vực EUV và một số công nghệ thay thế khác.

Mối lo ngại lớn khác của Mỹ là việc Trung Quốc xử dụng công nghệ DUV một cách sáng tạo . Các công ty sản xuất chip của Trung Quốc như SMIC và Huawei đã đẩy giới hạn của một kỹ thuật được gọi là “đa mẫu”, cho phép họ xử dụng công nghệ DUV để sản xuất các chip logic có kích thước nhỏ hơn bảy nanomet, gần với công nghệ tiên tiến nhất trong ngành. Trước đây, những chip này chỉ được sản xuất bằng máy EUV . Mặc dù kỹ thuật này mang lại chi phí cao hơn và nhiều lỗi hơn so với các công cụ EUV, một số chuyên gia Mỹ tin rằng nó có thể cho phép Trung Quốc sản xuất hàng triệu chip tiên tiến mà họ cần để bắt kịp Mỹ trong cuộc đua giành vị thế dẫn đầu về trí tuệ nhân tạo . Nhiều người ở châu Âu tin rằng những rủi ro như vậy cần được cân bằng với nhu cầu bảo vệ và mở rộng doanh thu của ASML và hệ sinh thái chung quanh nó, đồng thời tránh sự trả đũa từ phía Trung Quốc.

Một trụ cột trong phản ứng của Mỹ là liên minh mới gồm các quốc gia tham gia vào chuỗi cung ứng AI của phương Tây . Được gọi là Pax Silica, liên minh này nhằm khuyến khích sự hợp tác và các quy định chung trong các lĩnh vực từ năng lượng và khoáng sản thiết yếu, đến sản xuất tiên tiến và mô hình AI . Cho đến nay, liên minh đã nhận được sự ủng hộ từ 24 quốc gia ký kết, bao gồm Liên minh châu Âu và Hà Lan, hai nước đã ký kết vào tháng 6 trong chuyến thăm của bộ trưởng thương mại nước này. Điều đó có thể giúp việc chia xẻ công nghệ tiên tiến giữa các quốc gia có cùng chí hướng trở nên dễ dàng hơn, và thống nhất các biện pháp kiểm soát xuất khẩu liên quan đến hệ thống EUV .

Sáng kiến ​​gây tranh cãi hơn của Mỹ là Đạo luật MATCH , một đạo luật được đưa ra vào tháng Tư với sự ủng hộ của cả hai đảng. Đạo luật này không chỉ ngăn chặn việc bán máy DUV cho Trung Quốc mà còn hạn chế việc ASML cung cấp dịch vụ, phụ tùng thay thế và hỗ trợ phần mềm cho hàng trăm máy DUV hiện có ở đó. Và nó sẽ cho Hà Lan và các nước khác 150 ngày để điều chỉnh các biện pháp kiểm soát của họ cho phù hợp với Mỹ, nếu không sẽ phải đối mặt với các biện pháp xử lý theo Quy tắc Sản phẩm Trực tiếp Nước ngoài (Foreign Direct Product Rule). Quy tắc này áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với các sản phẩm nước ngoài có công nghệ sản xuất bắt nguồn từ Mỹ và, trong trường hợp của ASML, sẽ buộc công ty này phải tuân thủ hoặc đối mặt với các khoản tiền phạt nặng và các hình phạt khác. Những người ủng hộ cho rằng các biện pháp như vậy là cần thiết, xét đến tầm quan trọng của an ninh quốc gia. “Tôi không ủng hộ việc yêu cầu các công ty đừng làm điều này một cách lịch sự. Tôi ủng hộ việc coi hành vi này là bất hợp pháp”, Gregory Allen, cựu giám đốc chiến lược tại Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo Liên hợp của Ngũ Giác đài, hiện đang điều hành một công ty tư vấn, cho biết.

Hà Lan, và một số nước khác, không đồng ý. Ông Sjoerdsma cho rằng Đạo luật MATCH “thực sự đáng tiếc từ góc nhìn của chúng tôi”. Ông bày tỏ mối lo ngại đặc biệt về nguy cơ áp dụng luật pháp Mỹ ngoài lãnh thổ Mỹ đối với các công ty Hà Lan và các đồng minh. Ông nói: “Chúng tôi tin rằng mỗi quốc gia có thể tự quyết định tốt nhất công nghệ nào nên được các công ty của mình phát triển và những rủi ro an ninh nào mà điều này có thể hoặc không thể gây ra”. Một lý do khác khiến chính phủ ông hoài nghi là sự mâu thuẫn giữa yêu cầu hạn chế xuất khẩu các công cụ DUV cũ và thỏa thuận của chính quyền Trump cho phép xuất khẩu chip AI h200 của Nvidia sang Trung Quốc . Những chip này chỉ có thể được sản xuất bằng một số máy EUV mới nhất .

Ông Sjoerdsma cũng phải đối mặt với những cuộc đàm phán khó khăn tương tự trong chuyến thăm Trung Quốc tuần này. Trung Quốc đã lên án Đạo luật MATCH và ban hành các quy định cho phép nước này trừng phạt các công ty nước ngoài tuân thủ các lệnh trừng phạt hoặc kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Hà Lan hiện đang chao đảo trước phản ứng dữ dội sau quyết định hồi tháng 9 về việc tiếp quản Nexperia, một nhà sản xuất chip thuộc sở hữu của Trung Quốc, để ngăn chặn công ty này chuyển hoạt động sang Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc đã đáp trả bằng cách chặn xuất khẩu của Nexperia từ Trung Quốc, gây gián đoạn nghiêm trọng cho các nhà sản xuất ô tô châu Âu và Nhật Bản.

Vụ lùm xùm chung quanh tuyên bố của ông Lutnick có thể sẽ lắng xuống, đặc biệt nếu Mỹ không đưa ra bằng chứng nào. Nhưng đây chỉ là phát súng mở màn trong cuộc chiến lớn hơn về việc kiểm soát công nghệ trí tuệ nhân tạo . Đây sẽ không phải là lần cuối cùng ASML và công nghệ của họ bị cuốn vào cuộc xung đột này.

---------------

_ Tác giả Jeremy Page....Phóng viên trưởng phụ trách Trung Quốc.... ..

_ Trần H Sa lược dịch từ  The Economist.....Ngày 18 tháng 7 năm 2026.