TRẦN H SA

Tác giả Peter Baker .... 14 Tháng Bảy, 2026 ... The New York Times.

Vào ngày thứ 136 của cuộc chiến chống Iran, Tổng thống Trump đã đưa ra một kế hoạch mới. Ông sẽ áp dụng thu phí  đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz để đổi lấy việc bảo vệ chúng tránh khỏi các lực lượng Iran.

Nhưng đó là là chuyện của hôm qua. Vào ngày 137, ông có một kế hoạch mới khác nữa . Rốt cuộc, không có áp dụng thu phí.

Sự đảo ngược 180 độ của ông Trump vào hôm thứ Ba khi đối mặt với sự phản đối từ các đồng minh Ả Rập, những nước không quá hào hứng với việc trả phí, cho thấy ông dường như không biết phải làm gì tiếp theo trong việc tiến hành cuộc chiến chống lại Iran. Những gì được cho là một hoạt động gọn gàng kéo dài từ bốn đến sáu tuần giờ đã ở tuần lộn xộn thứ 20. Ngẫu hứng và bốc đồng đã không mang đến hiệu quả.

Một tổng thống đã biến việc phô trương quyền lực của mình trên trường quốc tế thành một dấu ấn cho nhiệm kỳ thứ hai của mình, đã tìm thấy ở Iran một đối thủ mà cho đến nay đã không khuất phục theo ý muốn của ông, và một cuộc xung đột địa chính trị không thể giành chiến thắng thông qua các bài đăng ác ý trên mạng xã hội hay những lời đe dọa thuế quan. Bản ghi nhớ mà ông dàn xếp  với Tehran tháng trước để chấm dứt giao tranh hóa ra lại là một bản ghi nhớ của sự hiểu lầm, và ông Trump hiện dường như không có chiến lược quân sự hay ngoại giao rõ ràng nào cả.

 Vali Nasr, giáo sư tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp thuộc Đại học Johns Hopkins, người đã cố vấn cho các tổng thống và ngoại trưởng về Trung Đông, nói, "Ông ấy đã gặp một đất nước không sẵn sàng chơi theo luật lệ của ông ấy, đó là bạn phải nhượng bộ, nịnh bợ, nói với ông ta rằng ông ta tuyệt vời như thế nào và cố gắng nhận lấy bất kỳ sự nhượng bộ nào mà ông ta sẵn sàng đòi hỏi”.

Cuộc phiêu lưu không hồi kết của ông Trump ở Trung Đông đã trở thành một bài học mới về lý do tại sao khu vực này lại là một hố đen hút cạn tham vọng của các tổng thống trong nhiều thế hệ. Các công cụ quyền lực giúp thúc đẩy lợi ích của Mỹ ở những nơi khác trên toàn cầu không nhất thiết hiệu quả ở đó, như nhiều người tiền nhiệm của ông Trump đã phát hiện ra.

Điều này đặc biệt gây khó chịu cho ông Trump, người đã say sưa với việc đạt được mục tiêu của mình kể từ khi trở lại nắm quyền vào năm ngoái và thậm chí còn khoe khoang rằng ông có thể là người đàn ông quyền lực nhất trong lịch sử thế giới. Nhưng trong khi ông đã thành công trong việc gây áp lực lên các đồng minh NATO để tăng chi tiêu quân sự, giành được sự nhượng bộ từ các đối tác thương mại, và về căn bản đã tiếp quản Venezuela bằng một cuộc đột kích chớp nhoáng chỉ trong một đêm, thì không rõ liệu ông có thể đạt được điều mình muốn ở sa mạc Ba Tư hay không.

Suzanne Maloney, phó chủ tịch kiêm giám đốc chính sách đối ngoại tại Viện Brookings cho biết, "Cách tiếp cận mạnh mẽ của Trump với thế giới trong nhiệm kỳ thứ hai đã được hưởng lợi từ một chút may mắn và thỉnh thoảng là sự sẵn sàng  của các quốc gia khác tạo điều kiện thuận lợi cho một bước ngoặt. Không có gì ở Iran trong 47 năm qua có thể khiến ông ấy tin rằng Tehran sẽ đi theo con đường đó".

John Hannah, cựu cố vấn an ninh quốc gia của Phó Tổng thống Dick Cheney và hiện là thành viên cao cấp tại Viện An ninh Quốc gia Do Thái của Hoa Kỳ, trong quá khứ đã ủng hộ việc xử dụng lực lượng quân sự có giới hạn để ngăn chặn Iran chế tạo vũ khí hạt nhân. Nhưng ông nói rằng bằng cách thực hiện "một cuộc tấn công chặt đầu toàn bộ cấp lãnh đạo Iran", ông Trump rõ ràng đã đánh giá thấp cấu trúc quyền lực thần quyền đã lên nắm quyền trong cuộc cách mạng Iran năm 1979 và đánh giá quá cao khả năng lật đổ nó của Mỹ.

Ông Hannah nói, "Nhìn lại, đây rõ ràng là một cuộc chiến dựa trên những giả định sai lầm chết người, không có giả định nào gây hại hơn niềm tin rõ ràng của tổng thống rằng, chế độ cách mạng Iran là một ngôi nhà mỏng manh sẵn sàng sụp đổ trong một trận mưa không kích của Mỹ và các bài đăng hiếu chiến trên Truth Social".

Ông nói thêm: "điều khiến sai lầm thêm trầm trọng là, không có bộ máy an ninh quốc gia mạnh mẽ nào chung quanh tổng thống, sẵn sàng nói lên sự thật trước quyền lực và đưa những giả định sai lầm của ông vào vòng chất vấn có hệ thống dựa trên kiến ​​thức và kinh nghiệm của các chuyên gia thực thụ về chính sách đối ngoại, quốc phòng và tình báo.”

Thỏa thuận ngừng bắn hiện đã sụp đổ giữa các cuộc tấn công hàng đêm, thậm chí không phải là một thỏa thuận có tầm ảnh hưởng sâu rộng. Nó có nghĩa là một biện pháp tạm thời giúp im tiếng súng trong 60 ngày để hai bên có thể đàm phán những tranh chấp thực sự gai góc, đặc biệt là tương lai của chương trình hạt nhân Iran. Nếu một thỏa thuận tạm thời không thể kéo dài, thật khó để thấy làm thế nào mà hai bên có thể đạt được một thỏa thuận vĩnh viễn đòi hỏi những thỏa hiệp khó khăn. 

Ông Trump dường như không chắc chắn phải làm thế nào. Ông đã quay trở lại xử dụng lực lượng quân sự và ra lệnh nối lại cuộc phong tỏa hải quân ở eo biển Hormuz. Ông đã đe dọa sẽ thực hiện “tấn công mạnh mẽ” vào núi Pickaxe, một địa điểm kiên cố gần một trong những cơ sở hạt nhân chính của Iran. Nhưng với dư luận phản đối chiến tranh, 

ông ta hầu như không cho thấy dấu hiệu nào cho thấy mình sẵn sàng nối lại kiểu oanh tạc toàn diện như hồi đầu cuộc chiến.

Đồng thời, ông đã gợi ý sẽ có các cuộc đàm phán tiếp theo nhưng không nói rõ làm thế nào khiến các cuộc đàm phán thất bại trước đây có thể thành công vào lúc này. Trên thực tế, ông đã bày tỏ sự hoài nghi sâu sắc về khả năng thành công của chúng, mặc dù, tất nhiên đó có thể chỉ đơn giản là một cách để hạ thấp kỳ vọng. Thay vào đó, ông Trump dường như nghĩ rằng ông có thể tồn tại lâu hơn người Iran, vì nền kinh tế của họ đang ở trong tình trạng tồi tệ, trong khi người Iran dường như nghĩ rằng họ có thể tồn tại lâu hơn ông ta, vì chính trị của giá xăng dầu trước thềm  cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở nước Mỹ. 

Aaron David Miller, nhà cựu đàm phán hòa bình Trung Đông, người từng phục vụ tổng thống của cả hai đảng và hiện là thành viên cấp cao tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nói, "Trump đang ở trong thế khó, và ông ấy đang phải đối mặt với một đối thủ tàn bạo và ngoan cường với mục tiêu - duy trì đòn bẩy trên eo biển và mong muốn bá chủ vùng Vịnh - hiện đang giữ ông ấy làm con tin".

 Ông nói thêm, "Iran đã hủy hoại và làm hoen ố di sản của một tổng thống", đề cập đến Jimmy Carter và cuộc khủng hoảng con tin 1979-1981. "Và cách nó xuất hiện bây giờ, với thời gian đứng về phía Iran, không phải về phía Trump, nó rất có thể làm hoen ố hoặc hủy hoại di sản của một tổng thống khác".

Các chuyên gia chính sách đối ngoại khác bác bỏ phép so sánh này và cảnh báo không nên phóng đại tác động của cuộc chiến Iran đối với nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump.

Elliott Abrams, một quan chức an ninh quốc gia trong nhiều chính quyền của đảng Cộng hòa, bao gồm cả nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, nói, "Tôi không nghĩ Iran đã phá hủy chương trình nghị sự của Trump, một chương trình nghị sự rộng lớn, chừng nào người Mỹ không phải chết, Iran sẽ là vấn đề thứ yếu đối với hầu hết người Mỹ".

Ông nói thêm, các thách thức chính sách đối ngoại khác như Ukraine, Cuba và Trung Quốc "không phụ thuộc vào Iran", vì vậy mọi người nên “nhìn nhận Iran một cách khách quan”.

Ông Abrams lưu ý rằng đảng Dân chủ dường như ngày càng mâu thuẫn với nhau về Israel và Palestine, một sự chia rẽ đã đóng vai trò quan trọng trong một số cuộc bầu cử sơ bộ quốc hội mùa này. Ông nói, "Chính đảng Dân chủ đang có nguy cơ để vấn đề Trung Đông, cụ thể là Israel, nuốt chửng chương trình nghị sự của họ". 

Sự thay đổi đột ngột về áp dụng thu phí nhấn mạnh ông Trump đang ứng biến nhiều như thế nào trong thời gian gần đây. Khi vào hôm thứ Hai tuyên bố rằng ông sẽ tính 20% phí hàng hóa để bảo vệ hàng hải ở eo biển Hormuz, ông đã mâu thuẫn với quan điểm của chính quyền của mình rằng việc áp dụng thu phí là một sự vi phạm luật pháp quốc tế không thể chấp nhận được.

Quyết định hủy bỏ áp dụng thu phí  vào hôm thứ Ba sau khi các cuộc gọi từ các nhà lãnh đạo Ả Rập vùng Vịnh lo lắng, cho thấy rõ ràng rằng ông đã không bận tâm đến việc tham khảo ý kiến của các đồng minh trước khi công bố các khoản phí mới hoặc phớt lờ mối quan tâm của họ. Ông đã che đậy  sự thay đổi này bằng một lời giải thích giữ thể diện, mặc dù khó tin, rằng thay vào đó các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đã hứa hẹn "các thỏa thuận thương mại và đầu tư".

Ông không nói rõ đó là những khoản đầu tư nào, cũng như không có thêm chi tiết nào cho thấy bất kỳ cam kết cụ thể nào. Ông Trump nói với các phóng viên, "Họ sẽ đầu tư rất lớn vào Mỹ, và tôi thích điều đó hơn nhiều. Tôi không thích khái niệm về một khoản phí", ông nói sau một ngày, khi gọi đó chỉ đơn giản là một "vấn đề công bằng".

Đó hầu như không phải là mâu thuẫn duy nhất trong những ngày gần đây. Khi ông Trump ký thỏa thuận ngừng bắn vào tháng trước, ông đã ca ngợi các nhà đàm phán Iran. "Chúng tôi đang làm việc với những người mà tôi nghĩ là những người rất lý trí," ông nói khi đó. "Họ rất dễ hợp tác. Họ là những người mạnh mẽ, những người thông minh."

Đến tuần trước, ông ta đã thay đổi ý kiến. "Họ là lũ cặn bã," ông  phàn nàn. "Họ là những kẻ bệnh hoạn. Họ được dẫn dắt bởi những kẻ bệnh hoạn." Khi được hỏi điều gì đã thay đổi chỉ trong ba tuần, ông Trump nói: “Tôi đã hiểu rõ họ hơn.” Điều này tất nhiên đặt ra câu hỏi tại sao ngay từ đầu ông lại không biết mình đang làm việc với ai.

Abbas Milani, giám đốc nghiên cứu Iran tại Đại học Stanford và là một nhà nghiên cứu tại Viện Hoover bảo thủ, nói,  "Tôi không nghĩ ông ấy có chiến lược về Iran. Đó là vấn đề then chốt. Ông ta tiếp cận những điều này theo bản năng và ông ta tiếp cận chúng với hai mục tiêu mâu thuẫn. Một mặt, ông ấy liên tục nói, 'Chúng tôi muốn thực hiện một thỏa thuận với các bạn và biến Iran thành một nền kinh tế thịnh vượng'. Và mặt khác, ông ta lại nói, 'Tôi sẽ xóa sổ nền văn minh của các bạn.'"

Ông Milani cho biết ông đồng ý với ông Trump rằng Iran thực sự muốn có một thỏa thuận hòa bình, và trên thực tế, ông tin rằng nước này “rất cần một thỏa thuận” vì nền kinh tế đang rơi vào suy thoái nghiêm trọng. Nhưng ông đổ lỗi cho tổng thống vì đã cử các nhà đàm phán không am hiểu về khu vực và không nắm bắt được lịch sử phức tạp cũng như các chi tiết của nó.

Ông Milani nói về ông Trump, "Tôi không nghĩ ông ấy thực sự hiểu bản chất của chế độ này. Ông ấy vẫn không hiểu điều đó. Nó không giống bất kỳ nơi nào khác. Nó luôn làm những điều bất ngờ và sẽ làm mọi cách để giữ vững quyền lực".

-------------------

_ Peter Baker là phóng viên chính ở Tòa Bạch Ốc cho tờ The Times. Anh đang đưa tin về nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump - nhiệm kỳ tổng thống thứ sáu trong nghiệp vụ của anh;  và đôi khi viết các bài phân tích đặt các tổng thống và chính quyền của họ trong một bối cảnh và khuôn khổ lịch sử lớn hơn.

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times.... 15/7/2026.