TRẦN H SA

Ban biên tập WSJ ... 02 Tháng Bảy, 2026 ...The Wall Street Journal.

Như bạn có lẻ đã đọc, người Mỹ được cho là đang có tâm trạng không mấy vui vẻ khi chúng ta kỷ niệm 250 năm Tuyên ngôn Độc lập. Tổng thống Trump không được lòng dân, tiền lương thực tế không tăng, và nhiều người thuộc phe chính trị cánh tả thậm chí không nghĩ rằng ngày Bốn tháng Bảy là ngày kỷ niệm thực sự. Họ thích năm 1619 hơn, năm mà những người nô lệ đầu tiên đến đây.

Tuy nhiên, trong tâm trí chúng tôi, tin tức đáng chú ý của lễ kỷ niệm này là nước cộng hòa tự do của chúng ta đã đứng vững trong một phần tư thiên niên kỷ và vẫn còn thịnh vượng. Quốc gia này đã phải đối mặt với nhiều bài kiểm tra căng thẳng trong nhiều thập kỷ, đặc biệt là trong 10 năm qua. Tuy nhiên, lan can bảo vệ của Hiến pháp phần lớn đã được giữ vững, và các nguyên tắc của Tuyên ngôn năm 1776 vẫn tồn tại. Tất cả những điều này đều đáng để ăn mừng.

***

Việc nước Mỹ nổi lên từ cuộc cách mạng như một nước cộng hòa tự do là một điều gì đó của một phép màu. Hầu hết các cuộc cách mạng đều kết thúc bằng đẫm máu và chuyên chế, chứ không phải tự do. Như nhà sử học Gordon Wood đã ghi lại, cuộc cách mạng Hoa Kỳ là "cấp tiến" trong các ý tưởng về tự do và quyền của con người. Ý tưởng của nó xuất hiện từ thời kỳ Khai sáng của Anh - David Hume, Adam Smith, John Locke - đã ảnh hưởng đến Thomas Paine và Thomas Jefferson.

"Tất cả mọi người đều được sinh ra bình đẳng" là một ý tưởng cấp tiến như bạn có thể diễn đạt vào năm 1776. Vâng, sự bình đẳng đó đã được thực hiện một cách không hoàn hảo vào thời điểm đó. Nhưng hạt giống đã được gieo trồng, và sau đó được nuôi dưỡng trong mảnh đất của lời kêu gọi tự do và tự trị của Tuyên ngôn. Và như Wood giải thích trong cuốn sách tuyệt vời của mình, "Chủ nghĩa cấp tiến của Cách mạng Mỹ", những ý tưởng này sẽ lan tỏa và giải phóng tinh thần cộng hòa của những người đàn ông và phụ nữ tự do đã xây dựng nước Mỹ.

Hai Tổng thống sau những người sáng lập hiểu rõ nhất về Tuyên ngôn được cho là Lincoln và Calvin Coolidge. Lincoln viện dẫn các nguyên tắc phổ quát của Tuyên ngôn để đưa ra tình huống rằng chấm dứt chế độ nô lệ là điều cần thiết để nước Mỹ trung thành với sự thành lập của nó. Frederick Douglass, người theo chủ nghĩa bãi nô vĩ đại, cuối cùng đã đồng ý với Lincoln.

Đối với Coolidge, bài diễn văn của ông vào năm 1926 nhân dịp kỷ niệm 150 năm xứng đáng được ghi nhớ nhiều hơn thực tế:

"Nếu như nói tất cả mọi người được sinh ra bình đẳng, thì đó là quyết định cuối cùng và không thể thay đổi. Nếu như nói họ được ban cho các quyền bất khả xâm phạm, thì đó là quyết định cuối cùng và không thể thay đổi. Nếu các chính phủ có được quyền lực chính đáng của họ từ sự đồng ý của những người bị cai trị, thì đó là quyết định cuối cùng. Không có sự tiến bộ nào, không có sự tiến triển nào có thể được thực hiện ngoài những đề xuất này. Nếu ai đó muốn phủ nhận sự thật hoặc sự đúng đắn của chúng, thì hướng duy nhất mà anh ta có thể tiến hành trong lịch sử không phải là sự tiến lên, mà là lùi về thời điểm không có bình đẳng, không có quyền của cá nhân, không có luật lệ của nhân dân."

Liệu những nguyên tắc đó có còn đủ rộng rãi trong nước để tồn tại cho đến kỷ niệm 300 năm không? Không ai biết, và có rất nhiều mối đe dọa đối với sức chịu đựng đó.

Ở nước ngoài, Đảng Cộng sản Trung Quốc đang đặt cá nhân làm đối trọng trong sự cai trị của họ và tìm cách truyền bá mô hình quản trị đối lập. Sức mạnh công nghệ và sự tăng cường vũ khí khổng lồ khiến nó trở thành một mối đe dọa lớn hơn Liên Xô. Nó có thể tiếp cận quê hương Hoa Kỳ với các loại vũ khí như không gian mạng, vũ trụ và AI. Liệu chúng ta có đoàn kết chính trị và quyết tâm bảo vệ chống lại nó hay không?

Tuy nhiên, những mối đe dọa lớn nhất đối với tự do của Mỹ là từ bên trong. Chúng tôi có thể liệt kê một số:

• Một hệ thống giáo dục phổ thông từ mẫu giáo  đến lớp 12 không giáo dục một nửa số học sinh của mình theo các tiêu chuẩn, thậm chí tối thiểu, mà lại bị kiểm soát bởi các công đoàn từ chối cải cách.

• Một tầng lớp đại học tiến bộ đánh giá nước Mỹ là tham nhũng và bóc lột. Một thế hệ thanh niên đã được dạy không thích đất nước của họ, và tin rằng chủ nghĩa xã hội vượt trội hơn hệ thống thị trường tự do vốn đã làm cho sự giàu có của họ trở nên khả thi.

• Sự chia rẽ chính trị ngày nay, được gia tăng bởi phương tiện truyền thông xã hội, có dấu hiệu chuyển thành các tranh chấp mang tính nền tảng có thể dẫn đến nhu cầu quyền lực vi hiến để ngăn chặn phía bên kia. Hãy nghĩ đến những người theo chủ nghĩa xã hội cánh tả và những người cánh hữu, những kẻ bác bỏ các phán quyết của tòa án.

• Nhu cầu của công chúng về các phúc lợi từ chính phủ quá lớn so với khả năng chi trả, nhưng lại quá vững chắc về mặt chính trị để có thể cải cách. Với nợ công ở mức 100% GDP và đang tiếp tục tăng, sớm muộn gì thị trường tài chính cũng sẽ bấn loạn..

Kinh tế gia quá cố Mancur Olson mô tả mối nguy hiểm ở trong các nền dân chủ, đó là các nhóm lợi ích sinh sôi nảy nở khiến chính phủ trở nên trì trệ cho đến khi không thể hành động. Có những dấu hiệu của điều này từ sự thất bại của Quốc hội ở  thế kỷ này trong việc giải quyết các vấn đề phúc lợi và trợ cấp của nhà nước.

.

***

Độc giả chắc chắn có thể trích dẫn những vấn đề khác, nhưng câu chuyện lớn hơn của nước Mỹ là câu chuyện về sự thích nghi và khả năng phục hồi. Hệ thống chính trị của chúng ta đã cho thấy nó có thể vượt qua sự trì trệ khi thời điểm yêu cầu. Hoa Kỳ cũng đã lsản sinh ra các nhà lãnh đạo đã đưa đất nước vượt qua khủng hoảng và thay đổi nhanh chóng. Việc chúng ta không thể nhìn thấy những nhà lãnh đạo đó bây giờ, không có nghĩa là chúng ta sẽ không gặp lại họ nữa.

Các thể chế của thời kỳ lập quốc được tạo ra để tồn tại trước các nhà lãnh đạo chính trị yếu kém hoặc cố chấp, và chúng đã làm được điều đó một cách đáng kinh ngạc. Pháp quyền vẫn tồn tại, và Tòa án Tối cao đang hồi sinh sự phân chia quyền lực, Tuyên ngôn Nhân quyền và Hiến pháp Hiến pháp không phân biệt chủng tộc.

Trên tất cả, sự tự do được sinh ra trong Tuyên ngôn vẫn cho phép những người Mỹ sáng tạo nuôi dạy con cái, thờ phượng theo ý muốn, theo đuổi sinh kế và ước mơ của họ, và xây dựng một quốc gia thịnh vượng. Chừng nào chúng ta còn bảo vệ được sự tự do đó, nước Mỹ sẽ vẫn là cuộc thử nghiệm to lớn mà những người sáng lập đã mạo hiểm mạng sống, tài sản và danh dự thiêng liêng của họ để tạo ra.

---------------

_ Ban biên tập WSJ ... .

_ Trần H Sa lược dịch từ The Wall Street Journal.....05 Tháng Bảy, 2026 ..