TRẦN H SA

Tổng thống Donald Trump đã không hề giấu giếm quan điểm của ông về thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa chính quyền Obama và Iran.

Trong nhiệm kỳ đầu  của Trump, ông đã rút khỏi thỏa thuận, gọi nó là “khủng khiếp”, “khiếm khuyết từ cốt lõi”, thiên vị”, “con đường dẫn đến vũ khí hạt nhân” và là “một trong những thỏa thuận tồi tệ và ngu ngốc nhất” mà Mỹ từng ký kết.

Bây giờ, Trump có một thỏa thuận sơ bộ với Iran của riêng ông.

Rất khó để so sánh trực tiếp với Kế hoạch hành động toàn diện chung của Barack Obama, hay JCPOA. Mặc dù đó là một thỏa thuận phát triển đầy đủ, nhưng Trump vẫn chỉ là một phác thảo sơ bộ, với những vấn đề chính chưa được giải quyết. Và bối cảnh đã thay đổi: bí quyết hạt nhân của Iran đã phát triển, và nó đang đàm phán sau nhiều tháng chiến tranh, năng lực quân sự của nó bị xói mòn và nhà lãnh đạo tối cao bị ám sát trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.

Hôm thứ Tư, phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Pháp, ông Trump nói rằng người Iran đã “cười nhạo Obama, và họ nói, ‘Ông ấy là một thằng khốn ngu ngốc.’”

Ông Trump từ lâu đã nói rằng ông sẽ tìm ra một giải pháp “thực sự” và “lâu dài” cho vấn đề hạt nhân Iran. Tám năm sau, Trump nói rằng ông đang trên bờ vực đạt được  một thỏa thuận “TỐT HƠN NHIỀU” so với thỏa thuận trước đây. 

Cho đến nay những gì ông đã thương lượng là ở giai đoạn đầu: Một tài liệu dưới hai trang, có nghĩa là chấm dứt chiến sự, bao gồm cả ở Lebanon, và mở lại eo biển Hormuz, với vấn đề làm giàu hạt nhân vẫn đang được cân nhắc trong một thời gian 60 ngày, có thể mở rộng. Các quan chức Iran và Mỹ đã lên kế hoạch gặp nhau vào thứ Sáu tại Thụy Sĩ để đàm phán thêm. Nhưng những cuộc đàm phán đó, và chuyến đi theo kế hoạch của Phó Tổng thống JD Vance với một phái đoàn Mỹ, đã bị hoãn lại.

Các quan chức và chuyên gia phương Tây nói rằng bản ghi nhớ này bao gồm các cam kết mơ hồ và những kẽ hở ngoại giao, đặt gánh nặng lên vai Hoa Kỳ trong việc đưa ra những nhượng bộ sớm – và đẩy một số vấn đề gây tranh cãi chưa được giải quyết sang các cuộc đàm phán trong tương lai. Nó cũng không giải quyết được các vấn đề chính mà ông Trump nói sẽ là trọng tâm của bất kỳ thỏa thuận nào mà ông đưa ra: kho vũ khí tên lửa đạn đạo của Iran và sự ủng hộ các lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực bao gồm Hezbollah.

JCPOA đã được hoàn thành vào tháng 7 năm 2015 bởi Iran và các cường quốc bao gồm Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ sau hơn một năm đàm phán khó khăn. Nó hạn chế chương trình hạt nhân của Iran để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và quốc tế, theo thỏa thuận giữa Iran, P5+1 (Trung Quốc, Pháp, Đức, Nga, Anh và Mỹ) và Liên minh châu Âu.

Thỏa thuận thời Obama cho phép làm giàu uranium  ở mức độ 3,67% trong 15 năm - một mức phù hợp cho các lò phản ứng hạt nhân, và dưới mức 20% được coi là làm giàu cao, và 90% thường được coi là cấp độ vũ khí. Thỏa thuận cũng bắt buộc Iran phải loại bỏ 98% kho dự trữ uranium làm giàu hiện có của họ; giới hạn số lượng và loại máy ly tâm mà Iran có thể có, cũng như vị trí đặt chúng. 

Mục đích, Bộ Ngoại giao Obama cho biết vào thời điểm đó, là “ bảo đảm rằng chương trình hạt nhân của Iran sẽ hoàn toàn hòa bình” và duy trì tính minh bạch.

Vào tháng 5 năm 2018, Trump đã rút khỏi thỏa thuận hạt nhân và áp đặt lại các biện pháp trừng phạt đối với Iran.

“Nếu chúng ta không làm gì, chúng ta biết chính xác điều gì sẽ xảy ra”, ông Trump nói, tuyên bố rút khỏi thỏa thuận. Ông nói rằng việc duy trì thỏa thuận sẽ đưa Iran “vào đỉnh điểm của việc mua sắm vũ khí nguy hiểm nhất thế giới”.

Những người ủng hộ JCPOA cho biết chế độ kiểm chứng của họ cho phép minh bạch hóa chương trình hạt nhân của Iran nhằm bảo đảm Iran không phát triển vũ khí hạt nhân. Nó cũng được ca ngợi là bằng chứng cho thấy ngoại giao có thể giải quyết các cuộc xung đột phức tạp một cách hòa bình.

Khoảng hai năm sau, Iran bắt đầu né tránh các thanh sát viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) và lắp đặt các máy ly tâm tiên tiến có thể sản xuất uranium làm giàu với tốc độ nhanh hơn, theo IAEA và Trung tâm Kiểm soát Vũ khí và không phổ biến vũ khí.

Sau sự sụp đổ của JCPOA, vốn được dự kiến ​​hết hạn vào tháng 10 năm 2025, Iran trở nên có khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân nhanh chóng hơn so với thỏa thuận, theo các báo cáo kiểm tra bí mật, các chuyên gia và quan chức.

Giảm nhẹ sự trừng phạt.

Trump đã tweet vào năm 2018, “Đảng Dân chủ và Tổng thống Obama đã cho Iran 150 tỷ đô la mà không nhận được gì, nhưng họ không thể cấp 5 tỷ đô la cho An ninh Quốc gia và một Bức tường?” 

 Ông nói hôm thứ Tư, “Họ đã cho hàng tỷ và hàng tỷ đô la sau đó, và họ đã có một thỏa thuận là một con đường dẫn đến vũ khí hạt nhân. Tôi rất tức giận. Tôi đoán tôi được phép tức giận”.

Các tài sản của Iran đã bị đóng băng dưới các lệnh trừng phạt quốc tế được trả lại cho Iran do tuân thủ JCPOA . Khi các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ, các quỹ đã được mở khóa - nhưng các quan chức Bộ Tài chính và Bộ Ngoại giao vào thời điểm đó ước tính số tiền có thể xử dụng được chỉ khoảng 50 tỷ đô la.

Bản ghi nhớ của Trump cũng đặt ra một kế hoạch giảm nhẹ các biện pháp trừng phạt và giải phóng tài sản. Nó nói rằng Mỹ sẽ “chấm dứt tất cả các loại trừng phạt chống lại” Iran, bao gồm cả các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và các biện pháp trừng phạt sơ bộ và thứ cấp đơn phương của Hoa Kỳ.

Một quan chức cấp cao của Mỹ đã đọc văn bản thỏa thuận mới cho các phóng viên hôm thứ Tư, nói với điều kiện giấu tên để chia xẻ thông tin nhạy cảm, cho biết Iran sẽ có thể truy cập vào các tài sản bị hạn chế nếu các nhà lãnh đạo của họ thực hiện các điều khoản của bản ghi nhớ.

Theo mô hình của  JCPOA, thỏa thuận Trump nói rằng Mỹ sẽ “cho phép xử dụng đầy đủ các khoản tiền và tài sản bị đóng băng hoặc bị hạn chế” của Iran. Quan chức cấp cao cho biết các tài sản này sẽ được giải phóng để đáp lại “hành vi tốt” của Iran trong việc thực hiện các điều khoản khác của thỏa thuận.

Khi rút khỏi JCPOA vào năm 2018, Trump nói: “Sau khi các biện pháp trừng phạt được dỡ bỏ, chế độ độc tài đã xử dụng các quỹ mới của mình để chế tạo tên lửa có khả năng hạt nhân, hỗ trợ khủng bố và gây ra sự tàn phá trên khắp Trung Đông và xa hơn nữa”.

Mặc dù việc so sánh số tiền cụ thể vẫn còn khó khăn do thiếu thông tin chi tiết, Trump dường như sẵn sàng theo đuổi một cách tiếp cận tương tự.

Hôm thứ Tư, tại hội nghị thượng đỉnh G-7 ông Trump cho biết: “Chúng tôi đã lấy rất nhiều tiền của họ, và chúng tôi đang giữ tiền của họ. Chúng tôi đã lấy tiền của họ. Đó không phải là tiền của chúng tôi, đó là tiền của họ, và chúng tôi đóng băng nó tại một thời điểm nhất định. Tôi đoán chúng tôi sẽ phải trả lại.”

Thỏa thuận của ông Trump nói rằng Mỹ sẽ làm việc với các đối tác trong khu vực “để phát triển một kế hoạch cụ thể , được hai bên đồng ý, với ít nhất 300 tỷ usd cho việc tái thiết và phát triển kinh tế” của Iran. Tòa Bạch Ốc cho biết điều này sẽ không bao gồm tiền thuế của người dân Mỹ.

Trong những năm qua, Trump thường viện dẫn tuyên bố rằng chính quyền Obama đã vận chuyển đến Iran 1,7 tỷ usd “tiền mặt” bằng máy bay, như một phần của JCPOA.

Ông Trump nói trong cuộc họp báo G-7 hôm thứ Tư. "Obama đã tải lên một chiếc máy bay với 1,700,000,000 usd tiền mặt từ các ngân hàng trên khắp Washington, Maryland và Virginia. Họ đãị tước hết tiền mặt, họ không có tiền mặt để trả  lương.”

Ông ta đang đề cập đến việc hoàn trả 400 triệu đô la tiền gốc hồi năm 2017 — tiền của Iran, bằng tiền mặt để vượt qua các lệnh trừng phạt quốc tế — và sau đó là 1,3 tỷ đô la tiền lãi, liên quan đến việc giải quyết một tranh chấp kéo dài hàng thập kỷ giữa hai nước.

Vào những năm 1970, chính phủ Iran thân phương Tây lúc đó đã trả 400 triệu đô la để mua thiết bị quân sự của Mỹ - nhưng số thiết bị này đã không được giao sau khi hai nước cắt đứt quan hệ.

Khoản thanh toán lần đầu vào năm 2017 diễn ra cùng ngày với việc chính phủ Iran thả bốn tù nhân Mỹ, bao gồm cả Jason Rezaian của The Washington Post. Một số người chỉ trích thỏa thuận này, nói rằng Washington đã trả tiền chuộc, nhưng các quan chức Mỹ cho biết vấn đề thời điểm là một sự trùng hợp ngẫu nhiên.

Một số người chỉ trích thỏa thuận sơ bộ của Trump đã mô tả vòng nới lỏng trừng phạt mới này như một phao cứu sinh cho chính phủ Iran theo đường lối cứng rắn.

Thượng nghị sĩ. Roger Wicker (CH-Mississippi), chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện -  không phải là người thường xuyên chỉ trích chính quyền - cho biết quỹ 300 tỷ đô la, ngay cả khi không được cung cấp bởi Hoa Kỳ, khiến 1,7 tỷ đô la do chính quyền Obama gửi đi “trông như một khoản tiền nhỏ bé so với con số này”.

Khả năng hạt nhân

JCPOA là một tài liệu kỹ thuật cao có 18 trang, bao gồm các hạn chế về làm giàu uranium của Iran, kho dự trữ uranium, xử dụng các cơ sở hạt nhân, nghiên cứu và phát triển máy ly tâm tiên tiến, các lò phản ứng, cũng như các yêu cầu của một ủy ban chung và việc kiểm tra và giám sát của quốc tế. Đổi lại, các biện pháp trừng phạt liên quan đến hạt nhân của Mỹ, EU và Liên Hợp Quốc đã được dỡ bỏ. Thỏa thuận này mất hơn 18 tháng để đàm phán, bắt đầu với các cuộc đàm phán bí mật.

Cho đến nay, trong thỏa thuận sơ bộ của Trump, có hai đề cập rộng rãi về vấn đề hạt nhân - nhưng các chi tiết vẫn đang chờ các cuộc đàm phán tiếp theo để đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Bản ghi nhớ nêu rõ: “Cộng hòa Hồi giáo Iran tái khẳng định rằng họ sẽ không mua hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”, 

Nó nêu rõ rằng các quốc gia “đã đồng ý giải quyết việc xử lý kho dự trữ và  căn cứ vào vật liệu làm giàu uranium”, bằng một cơ chế được hai bên cùng thống nhất. Họ cũng “đồng ý thảo luận về vấn đề làm giàu uranium và các vấn đề khác được hai bên thống nhất liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Cộng hòa Hồi giáo Iran”.

Đoạn văn kết thúc bản ghi nhớ viết, với sự thừa nhận rằng Mỹ và Iran hiểu “tầm quan trọng sống còn của các vấn đề hạt nhân nêu trên” và “bày tỏ sự quan tâm đến việc ngay lập tức đưa các vấn đề này vào đàm phán để đạt được thỏa thuận chung”.

Quan chức cấp cao nói với các phóng viên hôm thứ Tư rằng thỏa thuận này sẽ đặt ra một “tiêu chuẩn tối thiểu”, theo đó ít nhất kho dự trữ làm giàu sẽ bị phá hủy bằng phương pháp pha loãng.

Trump khi ông rời khỏi JCPOA đã liệt kê những gì ông gọi là “sai sót rõ ràng” của nó: Trong số đó, sự im lặng của thỏa thuận về việc chế độ này phát triển tên lửa đạn đạo; các điều khoản thanh tra của thỏa thuận “thiếu các cơ chế thích hợp để ngăn chặn, phát hiện và trừng phạt hành vi gian lận”; các điều khoản hết hiệu lực, mà ông gọi là “hoàn toàn không thể chấp nhận được”; và việc thỏa thuận “không làm gì để hạn chế các hoạt động gây bất ổn của Iran, bao gồm cả việc hỗ trợ khủng bố”.

Trong cuộc họp báo hôm thứ Tư ông Trump cho biết trong thỏa thuận của ông, Hoa Kỳ sẽ hợp tác chặt chẽ với Israel để khiến Iran chuyển giao nộp vật liệu uranium đã được làm giàu “nằm rất sâu trong lòng đất ... Không ai có thể lấy  được nó, vì vậy việc chúng ta làm điều đó nhanh chóng thì không quan trọng… Khi có cơ hội, chúng ta sẽ làm, nhưng trong thời gian chờ đợi, chúng ta có camera giám sát từng tấc đất. Không ai có thể làm được, và nếu họ làm được, chúng ta sẽ tấn công họ bằng [tên lửa Patriot], thế thôi.”

Tên lửa đạn đạo.

Trump đã cam kết vào năm 2018 sẽ tìm ra một thỏa thuận “bao gồm các nỗ lực loại bỏ mối đe dọa từ chương trình tên lửa đạn đạo của Iran; để ngăn chặn các hoạt động khủng bố trên toàn thế giới; và ngăn chặn hoạt động đe dọa của nước này trên khắp Trung Đông”.

Những người chỉ trích thỏa thuận của ông Obama thường nhấn mạnh rằng nó cho phép việc sản xuất tên lửa của Tehran tiếp tục.

Trong những năm gần đây, Iran đã bắn nhiều loạt tên lửa  vào Israel và gây nguy hiểm cho các đồng minh khác của Mỹ trong khu vực. Tình báo Mỹ cho biết khả năng tên lửa đạn đạo của Iran vẫn còn nguyên vẹn, bất chấp một số thiệt hại từ cuộc chiến.

Thỏa thuận của ông Trump không đề cập đến những nỗ lực của Iran trong việc phát triển kho vũ khí tên lửa đạn đạo hoặc sự ủng hộ của  Iran dành cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực bao gồm Hezbollah.

Ông Trump cho biết hôm thứ Tư rằng ông sẽ làm việc trên một “nỗ lực song song với các quốc gia vùng Vịnh để giải quyết các vấn đề phi hạt nhân, chẳng hạn như các tên lửa đạn đạo thông thường”.

Ông Trump nói.“Tên lửa không phải là vấn đề. Tên lửa, chúng làm tổn thương một vị trí nhỏ, nhưng chúng không làm nổ tung hành tinh”. 

---------------

_ Tác giả  Sammy Westfall......19 / 6 / 2026 ... | Natalie Allison, Michael Birnbaum, Karen DeYoung, Joby Warrick, Adam Taylor, Glenn Kessler và Susannah George đã đóng góp cho báo cáo này.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Washington Post.....21/6/2026.