TRẦN H SA

Tác giả  Ana Swanson.... 23 Tháng Sáu, 2026... The New York Times.

Tại một nhà máy ở đông nam Trung Quốc, cánh tay robot uyển chuyển quay tròn, cuộn các dải kim loại dài thành cuộn và tạo hình chúng thành những phần cứng của một thiết bị điện tử, được định sẵn để trở thành pin.

Trong khi các công nhân mặc quần áo bảo hộ màu trắng quan sát, những viên pin sơ khai được đóng gói vào vỏ nhôm và, như lời họ nói, “được ban sự sống” — được cung cấp điện tích để cuối cùng cung cấp năng lượng cho ô tô và trung tâm dữ liệu trên khắp thế giới.

Địa điểm, thuộc sở hữu của Công ty TNHH Công nghệ Amperex đương đại, hay CATL, là cụm nhà máy sản xuất pin lớn nhất thế giới và tiên tiến nhất. Bên trong các bức tường của nó, mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc đang thay đổi.

Trong nhiều thập kỷ, các công ty Mỹ duy trì vị trí dẫn đầu về công nghệ so với các đối thủ Trung Quốc. Các công ty Mỹ đến Trung Quốc để sản xuất hàng hóa của họ với giá rẻ hơn. Như một cái giá cho sự du nhập, chính phủ Trung Quốc buộc các công ty nước ngoài phải hợp tác để các công ty Trung Quốc có thể học hỏi từ họ và tiếp thu công nghệ tiên tiến hơn của họ.

Ít nhất trong một vài lĩnh vực, phương trình đó đã đảo ngược, với việc Trung Quốc đang vượt lên trước Hoa Kỳ. Từ pin và tấm pin mặt trời, đến đất hiếm và khoa học đời sống, Trung Quốc đang phát triển một số công nghệ tiên tiến nhất thế giới và đang nhanh chóng khai triển các kế hoạch để chiếm lĩnh các thị trường khác.

CATL là minh chứng cho sự thay đổi đó. Theo công ty, họ đã cho ra mắt một loại pin có thể cung cấp năng lượng cho một chiếc xe điện chạy được 250 dặm với chưa đầy 10 phút sạc - tốc độ sạc gấp khoảng ba lần của pin thường thấy trong các loại xe điện khác. Công nghệ pin của CATL đang cung cấp năng lượng cho hàng triệu xe điện giá rẻ mà Trung Quốc đang xuất khẩu trên toàn thế giới.

Công ty nhìn thấy tiềm năng hơn nữa trong thị trường xe hơi khổng lồ của Mỹ.

 Fred Zhang, phát ngôn viên của công ty cho biết, "Tất nhiên nếu có cơ hội ở Mỹ, chúng tôi muốn theo đuổi nó".

Những tiến bộ này đang đặt ra câu hỏi lớn cho các quan chức Mỹ, những người thấy nguy hiểm khi phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ Trung Quốc. Các nhà lập pháp và một số quan chức chính quyền lập luận rằng Trung Quốc đã xử dụng các hành vi cạnh tranh không lành mạnh để xây dựng vị thế thống trị trong lĩnh vực pin và các lĩnh vực khác. Họ nói rằng điều đó đã làm suy yếu nền tảng công nghiệp của các quốc gia khác, bao gồm cả Hoa Kỳ, và mở rộng quyền lực của chính phủ Trung Quốc trên toàn cầu.

Trong năm qua, Bắc Kinh đã vũ khí hóa quyền kiểm soát chuỗi cung ứng toàn cầu, cắt xuất khẩu khoáng sản và gây nên mối đe dọa đóng cửa các nhà máy của Mỹ để buộc chính quyền Trump phải giảm thuế quan. Trung Quốc đã mô tả sự kiểm soát của họ đối với các ngành công nghiệp khác, như dược phẩm, là một đòn bẩy tiềm năng trong tương lai đối với các chính phủ nước ngoài.

Dân biểu John Moolenaar, một đảng viên Cộng hòa ở Michigan, chủ tịch Ủy ban Đặc biệt của Hạ viện về Trung Quốc, cho biết Trung Quốc đã trợ cấp cho CATL "để làm suy yếu các đối thủ cạnh tranh bên ngoài Trung Quốc và xây dựng sự phụ thuộc trên toàn thế giới". Giao phó một ngành công nghiệp quan trọng cho công ty này sẽ là "một sai lầm nghiêm trọng", ông nói thêm.

Nhưng những người khác nói rằng nếu không làm việc với các công ty Trung Quốc như CATL sẽ khiến các công ty Mỹ tụt lại phía sau, làm xói mòn vị thế của Mỹ trong các ngành công nghiệp quan trọng. Việc cô lập các nền kinh tế năng động nhất thế giới cũng có thể làm chậm tiến độ phát triển khoa học và công nghệ, và cản trở các nỗ lực chống biến đổi khí hậu.

Kyle Chan, một thành viên tại Viện Brookings, một tổ chức tư vấn ở Washington, nói, "Trong nhiều thập kỷ nay, chúng ta đã quen với một thế giới mà công nghệ và sự đổi mới đến từ phương Tây. Tình thế đang đảo chiều."

Mỹ dường như đang ở một điểm uốn, ở đây họ phải lựa chọn hoặc họ muốn xử dụng công nghệ pin tiên tiến và rẻ tiền của Trung Quốc - hoặc chi nhiều hơn để phát triển một chuỗi cung ứng độc lập cho một ngành công nghiệp có thể làm nền tảng cho phần lớn cơ sở hạ tầng năng lượng của Mỹ.

Các quan chức Mỹ đã kiên quyết phản đối việc nhập khẩu ô tô của Trung Quốc, coi đó là con đường nhanh chóng dẫn đến sự phá hủy ngành công nghiệp ô tô của Mỹ. Nhưng họ bị chia rẽ nhiều hơn về vấn đề pin dùng trong ô tô, trong nhà máy điện và trung tâm dữ liệu vì hầu hết các nhà sản xuất pin lớn là các công ty nước ngoài.

General Motors đã đầu tư với các nhà sản xuất pin Hàn Quốc để xây dựng chuỗi cung ứng không phụ thuộc vào Trung Quốc, nhưng các nhà sản xuất ô tô khác của Mỹ đã coi CATL là một đối tác quan trọng. CATL bán pin cho Tesla và đã cấp giấy phép công nghệ của mình cho Ford Motor để xử dụng trong các nhà máy ở Michigan và Kentucky.

Ford đã hợp tác với nhà sản xuất pin SK On của Hàn Quốc tại nhà máy Kentucky, nhưng đã chấm dứt hợp tác vào tháng 12. Đảng Cộng hòa đã loại bỏ các ưu đãi của chính quyền Biden dành cho xe điện, hạ nhiệt thị trường xe điện ở Hoa Kỳ. Năm nay, Ford cho biết họ sẽ chuyển hướng nhà máy Kentucky để sản xuất pin cho các nhà sản xuất năng lượng và trung tâm dữ liệu, một lĩnh vực mà Quốc hội vẫn đang cung cấp trợ cấp.

Sự hiện diện của CATL tại Hoa Kỳ đã gây tranh cãi. Vào năm 2023, thống đốc Virginia vào thời điểm đó, Glenn Youngkin, đã chặn việc xây dựng nhà máy Ford-CATL, gọi nó là "con ngựa thành Troy" của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Vào năm 2025, chính phủ Mỹ đã thêm CATL vào danh sách các công ty quân sự Trung Quốc, nói rằng nó "gián tiếp liên kết" với các cơ quan hàng đầu của chính phủ Trung Quốc. CATL nói rằng việc chỉ định, cấm công ty tham gia các hợp đồng quốc phòng của Mỹ, là "một sai lầm" và họ chưa bao giờ tham gia vào bất kỳ hoạt động kinh doanh quân sự nào.

Thăm dò thị trường

Đầu tư của Trung Quốc đã phải đối mặt với những rào cản đáng kể ở Mỹ, bao gồm các đánh giá an ninh liên bang và các hạn chế của tiểu bang đối với việc Trung Quốc mua bất động sản và đất nông nghiệp. Tại Michigan, công ty Trung Quốc Gotion đã bị chặn xây dựng một nhà máy sản xuất pin xe điện sau các cuộc biểu tình.

Mỹ cũng có mức thuế cao đối với nhập khẩu ô tô và pin của Trung Quốc, đồng thời cấm xử dụng phần mềm của Trung Quốc bắt đầu từ năm 2027.

Nhưng các công ty Mỹ và Trung Quốc đang theo dõi xem liệu việc Tổng thống Trump dường như cởi mở trong việc làm ăn với Trung Quốc, và kế hoạch gặp lại nhà lãnh đạo Trung Quốc, Tập Cận Bình, trong năm nay có thể mở đường cho nhiều quan hệ đối tác hơn hay không.

Ông Trump đã hoan nghênh đầu tư từ Nhật Bản và châu Âu, và các quan chức Trung Quốc đã đề nghị họ cùng với các đối tác Mỹ đầu tư vào Mỹ. Trong chuyến thăm của ông Trump đến Trung Quốc vào tháng trước, hai nước cho biết họ sẽ thành lập một "hội đồng đầu tư".

Trong một cuộc phỏng vấn trên CNBC vào ngày 14 tháng 5, Scott Bessent, Bộ trưởng Tài chính, cho biết hội đồng quản trị sẽ "quyết định trước những lĩnh vực phi chiến lược, không nhạy cảm mà người Trung Quốc có thể đầu tư".

Nhưng chính quyền Trump đã chú ý đến những lời chỉ trích rằng các khoản đầu tư của Trung Quốc có thể ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Vào tháng Năm, Jamieson Greer, đại diện thương mại Hoa Kỳ, cho biết hội đồng quản trị sẽ tập trung nhiều hơn vào việc giải quyết các khiếu nại cụ thể của các công ty Hoa Kỳ, hơn là tạo ra một "chương trình đầu tư lẫn nhau".

Reva Goujon, giám đốc tại Rhodium Group, một công ty nghiên cứu, cho biết các công ty Mỹ như Ford và Stellantis quan tâm đến quan hệ đối tác có thể giúp họ tiếp thu công nghệ tiên tiến hơn của Trung Quốc và duy trì dòng xe điện của mình mà không phải chịu chi phí cao. Stellantis có liên doanh với CATL ở châu Âu và đang xây dựng một nhà máy sản xuất pin ở Tây Ban Nha.

Bà nói, "Họ đang cố gắng định vị mình nếu có sự tan băng giữa Mỹ và Trung Quốc về đầu tư. Họ đang thăm dò dư luận chính trị”.

Chính phủ Trung Quốc đã khuyến khích một số công ty mở rộng ra quốc tế, nhưng với các lĩnh vực chiến lược như pin, vẫn còn những câu hỏi lớn về việc Trung Quốc sẽ cho phép họ được chia xẻ bao nhiêu công nghệ với các đối tác nước ngoài. Ngoài việc kiểm soát xuất khẩu khoáng sản, Bắc Kinh gần đây đã bổ sung các hạn chế đối với công nghệ sản xuất pin xuất khẩu và thiết lập một hệ thống nghiêm ngặt hơn để xem xét các khoản đầu tư công nghệ ra nước ngoài, bà Goujon nói.

Bà nói rằng mục tiêu tối quan trọng của đất nước này là “giữ chặt những công nghệ then chốt. Khi nói đến các hình thức chuyển giao công nghệ rõ ràng hơn, tôi nghĩ Bắc Kinh sẽ rất, rất nghiêm ngặt về điều đó”.

Bắc Kinh đã hủy bỏ việc Meta mua lại Manus, một công ty trí tuệ nhân tạo có trụ sở tại Singapore nhưng được thành lập tại Trung Quốc, và ngăn Elon Musk mua thiết bị giúp Tesla sản xuất các sản phẩm năng lượng mặt trời ở Mỹ.

Rush Doshi, trợ lý giáo sư tại Đại học Georgetown, người trước đây từng là giám đốc Trung Quốc của Hội đồng An ninh Quốc gia Biden, cho biết các khoản đầu tư của Trung Quốc có thể giúp ích cho Mỹ nếu CATL xử dụng các nhà cung cấp, công nhân và phần mềm của Mỹ. Tuy nhiên, nếu công ty chỉ vận chuyển tất cả các bộ phận có giá trị cao từ Trung Quốc, điều đó sẽ làm tổn hại đến ngành công nghiệp Mỹ, ông nói.

Ông Doshi nói "Nếu chúng tôi nhập khẩu pin Trung Quốc mà không tự sản xuất, chúng tôi sẽ mất một ngành công nghiệp quan trọng trong tương lai", và nhấn mạnh, “Cách thức sản xuất mới là yếu tố then chốt.”

“Con Ngựa thành Trojan” hay Đối tác chủ chốt?

Tại khu phức hợp nhà máy của CATL ở Ninh Đức, không khí trong lành từ Biển Hoa Đông tràn vào sảnh đợi bằng đá cẩm thạch trắng khổng lồ, và một phòng trưng bày với khẩu hiệu "Cùng nhau vì tự do năng lượng!" Tòa nhà có hình dạng giống như một viên pin lithium, sản phẩm mà hàng chục nghìn công nhân đang sản xuất tại các nhà máy gần đó.

CATL được thành lập vào năm 2011 từ một công ty điện tử đã tạo nên bước đột phá khi sản xuất pin cho Apple iPod. Tại hai chục nhà máy trên toàn cầu, CATL hiện sản xuất 40% pin xe điện trên thế giới và 30% pin được xử dụng để lưu trữ năng lượng mặt trời và gió, cũng như ổn định lưới điện.

Công ty cho rằng thành công của họ một phần là do chi tiêu mạnh cho nghiên cứu và phát triển, mà theo họ thì tổng số tiền đầu tư nhiều hơn tất cả các công ty sản xuất pin khác cộng lại. CATL nói rằng  trong số 185.000 nhân viên của họ, có 22.000 người làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển, và trong số đó, hơn 700 người có bằng tiến sĩ.

Nhưng các chính sách của Trung Quốc cũng là trọng tâm cho sự thành công của công ty, đặc biệt là khuyến khích tài chính cho người tiêu dùng Trung Quốc mua xe điện. Chính phủ đã rót hàng trăm tỷ đô la vào lĩnh vực này. Các chỉ thị từ các cấp cao nhất của Đảng Cộng sản khuyến khích nghiên cứu pin, trong khi các quy định không khuyến khích việc xử dụng pin không phải của Trung Quốc và đẩy các công ty Mỹ ra khỏi đất nước.

Các quan chức Mỹ đã chỉ trích các khoản trợ cấp công nghiệp của Trung Quốc, nói rằng chúng tạo ra một sân chơi không công bằng và bóp méo thị trường toàn cầu. Những thực tiễn này không có dấu hiệu giảm bớt.

Một nghiên cứu được Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố vào tháng 6 cho thấy trong hai thập kỷ qua các công ty công nghiệp ở Trung Quốc đã nhận được sự hỗ trợ của chính phủ gấp từ 3 đến 8 lần so với các công ty ở 38 quốc gia chủ yếu giàu có thuộc O.E.C.D. Trong một báo cáo vào tháng trước, Phòng Thương mại Hoa Kỳ và Tập đoàn Rhodium lập luận rằng chính sách công nghiệp của Trung Quốc đang trở nên phổ biến và có hệ thống hơn, gọi chiến lược này là "chính sách công nghiệp của mọi thứ".

Những người khác cho rằng những tiến bộ của Trung Quốc được thúc đẩy bởi các khoản đầu tư vào nghiên cứu, giáo dục và nhân tài, các chính sách mà Mỹ nên học hỏi nhiều hơn.

Albert Bourla, giám đốc điều hành của Pfizer, cho biết vào tháng 3 rằng một trong những thách thức lớn nhất của Pfizer là làm thế nào để khai thác "sự gia tăng nhanh chóng" khả năng khoa học của Trung Quốc giữa những căng thẳng địa chính trị.

Ông Bourla dự đoán rằng Trung Quốc sẽ vượt qua Mỹ về đổi mới dược phẩm sinh học trong thập kỷ này, nói rằng nước này đã thực hiện một kế hoạch chiến lược trong nhiều thập kỷ để cải cách các quy định, nộp bằng sáng chế, tài trợ cho nghiên cứu và nuôi dưỡng nhân tài.

Ông Bourla nói."Họ đã xây dựng khoa học của họ. Vì vậy, đây là nơi mà chúng ta cần trở nên tốt hơn".

-------------

_ Tác giả  Ana Swanson...Ana Swanson đưa tin về thương mại và kinh tế quốc tế cho The Times và có trụ sở tại Washington. Cô đã là một nhà báo trong hơn một thập niên..| Li You đã đóng góp nghiên cứu. Jack Ewing đóng góp báo cáo từ New York.

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times..... 24 Tháng Sáu, 2026...