TRẦN H SA

Tác giả Neri Zilber ở Tel Aviv.... 22/6/2026....Financial Times.

Chỉ bốn tháng trước, Benjamin Netanyahu đã chứng kiến sự hoàn thành giấc mơ chính trị kéo dài hàng thập kỷ của mình: bắt đầu một cuộc chiến tranh chung giữa Mỹ và Israel đấu với Iran.

Nhưng những gì được xem  là trận chiến “cuối cùng” chống lại kẻ thù truyền kiếp của Israel nđã không diễn ra theo  kế hoạch.

Thỏa thuận tạm thời của Donald Trump với Iran đã vấp phải sự giận dữ ở Israel, khi các nhà phê bình cáo buộc đây là một thất bại chiến lược lớn do một nhà lãnh đạo Mỹ có ý chí yếu đuối gây ra. Washington đã phản công, với phó tổng thống JD Vance cảnh báo Israel hãy “tỉnh giấc và nhìn nhận thực tế” về tình hình của nước mình.

Dan Shapiro, cựu quan chức cấp cao của Mỹ và là đại sứ tại Israel, nói, “Họ đã đi quá xa. Cả hai đều quá tự mãn, đánh giá sai những gì họ có thể đạt được... và lãng phí vị thế chiến lược thuận lợi nhất.”

Netanyahu đã nhiều lần được tham dự tại các cuộc họp với ông Trump sau khi Trump trở lại nắm quyền: cặp đôi này đã gặp nhau không dưới bảy lần kể từ hôm dự lễ nhậm chức của Tổng thống Mỹ cho đến khi khởi động chiến tranh. Nhưng kể từ một cuộc họp định mệnh vào tháng Hai trước cuộc xung đột, họ đã không xuất hiện cùng nhau nữa.

Là một phần trong thỏa thuận với Iran, Washington cũng đã tìm cách áp đặt lệnh ngừng bắn đối với cuộc chiến của Israel với Hezbollah ở Lebanon, thu hút sự phản đối từ người dân miền bắc Israel và các bộ trưởng cực hữu tức giận trước điều mà cả hai nhóm gọi là “bị mất chủ quyền”.

Ông Netanyahu khẳng định các lực lượng của ông sẽ không rút khỏi “khu vực an ninh” tự xưng, khiến Lebanon trở thành trung tâm của các cuộc đàm phán hòa bình căng thẳng giữa Mỹ và Iran.

Bản ghi nhớ kết thúc tuần trước giữa Washington và Tehran là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy lợi ích của Mỹ và Israel đã hoàn toàn khác biệt.

Ngoài việc bao gồm  mặt trận Lebanon, văn bản không đề cập đến chương trình tên lửa đạn đạo hoặc sự hỗ trợ của Iran dành cho các dân quân ủy nhiệm trong khu vực, bất chấp những yêu cầu lâu dài của Israel rằng đây nên là một phần của thỏa thuận.

Một cựu quan chức cấp cao của Israel nói rằng “vấn đề hạt nhân chỉ được giải quyết bằng lời nói”, chứ không phải các cam kết chắc chắn từ Iran để từ bỏ kho dự trữ uranium được làm giàu cao.

Tùy thuộc vào tiến trình đàm phán và động thái mở lại eo biển Hormuz, Iran sẽ được Mỹ chấp nhận đặc quyền được bán dầu và tiếp cận tài sản bị đóng băng. Và chính quyền cũ vẫn cai trị ở Tehran.

“Thật khó để bảo là phóng đại, khi nói rằng đây là một thảm họa chiến lược”, cựu quan chức Israel nói. So với trước chiến tranh, “Tình hình hiện nay chắc chắn tồi tệ hơn nhiều ” đặc biệt là vì “chúng tôi không còn đồng thuận hoàn toàn với Mỹ như trước nữa”, họ nói.

Vận may của Netanyahu đã giảm mạnh kể từ cuối năm ngoái, khi tổng thống Mỹ gọi ông là “anh hùng” thời chiến tại một cuộc họp ở Mar-a-Lago và nói rằng “có lẽ Israel đã không còn” nếu người khác lãnh đạo đất nước Israel.

Khoảnh khắc đó có thể là đỉnh điểm của học thuyết an ninh cực kỳ hung hăng của Netanyahu, vốn đã giành được một loạt chiến thắng trên chiến trường khắp Trung Đông — với cái giá nhân mạng vô cùng lớn — để đáp trả cuộc tấn công của Hamas vào ngày 7 tháng 10 năm 2023.

Từ Lebanon đến Gaza và Syria, kẻ thù của Israel đã bị thiệt hại nặng nề vào đầu năm nay, với các binh sĩ Israel nắm giữ nhiều “vùng đệm” và tấn công theo ý muốn, thường dưới sự bảo vệ của các lệnh ngừng bắn rất thuận lợi do Mỹ làm trung gian  Chính quyền Iran vẫn đang phục hồi sau cuộc chiến với Israel kéo dài 12 ngày vào năm 2025 và nền kinh tế của nước này đang gặp khó khăn.

.

Sáu tháng sau khi cuộc chiến đó kết thúc, các cuộc biểu tình chống chế độ hàng loạt bắt đầu làm xáo trộn Iran. Lời hứa của Trump với người dân Iran rằng Mỹ sẽ đến với sự trợ giúp, nhanh chóng rơi vào một cuộc tấn công toàn diện, do Netanyahu thúc đẩy. Nhiều tổng thống Mỹ trước đây đã từ chối lời kêu gọi của nhà lãnh đạo Israel để phát động một cuộc tấn công chống lại nước cộng hòa Hồi giáo này.

Ông Shapiro, hiện đang làm việc tại Hội đồng Đại Tây Dương cho biết, “Các cuộc biểu tình nổ ra  và chế độ dường như đang trên bờ vực. [Netanyahu và Trump] tin rằng nó chỉ cần một cú  đẩy đơn giản là sẽ bị sụp đổ" .

Vụ đánh cược đó đã thất bại. Bất chấp những tổn thất tàn khốc - từ các nhà lãnh đạo hàng đầu và cơ sở hạ tầng quan trọng cho hàng ngàn sinh mạng dân sự tổn thất - chế độ của Iran, thù địch sâu sắc với Israel, đã nổi lên với cảm giác rằng cuộc chiến đã củng cố vị thế của họ.

Nhưng có lẽ trách nhiệm lớn nhất đối với Netanyahu là khoảng cách ngày càng tăng giữa ông ta với Trump, người mà trong những tuần gần đây đã gọi thủ tướng Israel là “điên rồ” và nói với Financial Times : “Tôi là người quyết định mọi việc. Ông ấy [Netanyahu] không phải là người quyết định.”

Sự ủng hộ dành cho Tổng thống Mỹ trong số những người Israel - và đặc biệt là trong số các cơ sở cánh hữu của ông Netanyahu - đã giảm mạnh. Một cuộc thăm dò bởi Kênh 12 của Israel hôm thứ Năm tuần trước cho thấy chỉ 13% người Israel tin tưởng Trump, người trước đây từng rất được lòng dân, vì sẽ bảo vệ lợi ích của Israel. 

Các nhân vật truyền thông ủng hộ Netanyahu đã gọi Trump - người từng tự tuyên bố mình là "tổng thống thân Israel nhất của lịch sử" - là một "kẻ thua cuộc" và ném những lời nói xúc phạm vào Vance cùng các đặc phái viên Jared Kushner và Steve Witkoff.  Yinon Magal, một người dẫn chương trình trên Kênh 14 cực hữu, người gần gũi với thủ tướng, đã viết trên X tuần trước rằng Trump đã đầu hàng trước áp lực từ “kẻ hèn hạ” Vance, cùng với Witkoff và Kushner, những người mà ông ta cho rằng đã “bán đứng anh em của họ ở Israel”.

Hôm thứ Năm, ông Vance  đã chỉ trích các bộ trưởng nội các cực hữu Israel vì chỉ trích thỏa thuận này.  Ông Vance nói,“Nếu tôi ở trong nội các của chính phủ Israel, tôi có thể không tấn công đồng minh mạnh mẽ duy nhất mà tôi còn lại trên toàn thế giới”.

Ông Nadav Shtrauchler, một chiến lược gia chính trị từng làm việc với Thủ tướng Israel, cho biết: “Thỏa thuận này với Iran không phải là một đòn giáng nhẹ vào  ông Netanyahu. Nếu cuộc bầu cử được tổ chức vào ngày mai, ông ấy sẽ gặp rắc rối lớn”.

Trong các cuộc thăm dò,, đảng Likud của Netanyahu và các đồng minh cánh hữu đang theo sau phe đối lập, không có con đường rõ ràng nào để giành được đa số trong quốc hội.

Shtrauchler nói, với các cuộc bầu cử được ấn định muộn nhất là vào tháng 10, vị  thủ tướng kỳ cựu vẫn còn thời gian để sửa chữa thiệt hại.  Nhưng ông nhấn mạnh rằng Netanyahu “không thể kết thúc tình hình như thế này” ở Iran hoặc Lebanon, xét đến khoảng cách giữa thực tế hiện tại và những lời hứa hão huyền mà Netanyahu đưa ra khi bắt đầu chiến dịch Iran.

“Công chúng Israel không mong đợi nó sẽ kết thúc theo cách này”, ông nói. Cuộc thăm dò của Kênh 12 cho thấy chỉ 11% người Israel tin rằng đất nước của họ đã giành chiến thắng trong cuộc chiến.  Hôm thứ Bảy, Trump đã đăng trên Truth Social một bài báo có tựa đề “Trump nắm giữ quân bài quyết định trong cơ hội tái đắc cử đầy bấp bênh của Netanyahu”.

Shira Efron, một thành viên của Tập đoàn Rand có trụ sở tại Israel, cho biết cuộc chiến Iran gần đây tương tự như các chiến dịch khác sau ngày 7 tháng 10 của Israel, chứa đầy “những kỳ vọng không thực tế” và tập trung duy nhất vào các giải pháp quân sự cho mọi vấn đề.

Bà nói, “Cách tiếp cận của Israel là ‘những gì không hiệu quả với vũ lực sẽ hiệu quả hơn với nhiều vũ lực hơn nữa’. Không bao giờ có một công cụ ngoại giao trên bất kỳ mặt trận nào. Đó là sự tiếp cận vượt quá giới hạn.”

Ông Netanyahu tiếp tục bác bỏ bất kỳ cuộc nói chuyện nào về thất bại, lập luận trong một cuộc họp báo hiếm hoi vào ngày 15/6 rằng đã có một “chiến dịch có hệ thống nhằm làm giảm nhẹ những thành tựu” của cuộc chiến và trình bày chi tiết về những thành công rõ ràng ở Iran: tên lửa bị phá hủy, “vô số” mục tiêu công nghiệp quốc phòng bị tấn công, và thiệt hại kinh tế hàng trăm tỷ đô la.

Ông nói thêm,, cuộc chiến đã cứu Israel khỏi mối đe dọa “hủy diệt hạt nhân” và “cái chết hàng loạt”,  khi ông tuyên bố Iran đang lao nhanh về phía vũ khí hạt nhân – một quan điểm không được hỗ trợ bởi các đánh giá tình báo của Israel hoặc phương Tây.

Đáng nói, nhiều thành công mà ông Netanyahu nhấn mạnh – các con tin Israel trở về từ Gaza, kho vũ khí tên lửa rộng lớn của Hezbollah, lãnh đạo cấp cao đã bị tiêu diệt  và thậm chí là nhắm mục tiêu vào các cơ sở hạt nhân của Iran – đều diễn ra trước cuộc chiến gần đây nhất. Hamas vẫn kiểm soát khoảng 40% Gaza, và hành vi của Israel ở dải Gaza ngày càng khiến nước này bị cô lập trên trường quốc tế.

Tại cuộc họp báo, Netanyahu hầu như không đề cập đến Trump, hạ thấp những bất đồng như một cái gì đó “xảy ra trong những gia đình tốt đẹp nhất”.

Shtrauchler nói, “Có những thành tựu thực sự mà ông ấy có thể chỉ ra,” nhưng ông nói thêm: “Hoặc là bạn chiến thắng, hoặc là bạn phải giải thích. Một tháng trước, Netanyahu sẽ không muốn điều này và sẽ thích cùng Trump bước đi về phía hoàng hôn hơn.”

Những người ủng hộ ông Netanyahu vẫn chưa từ bỏ hy vọng. Họ cho rằng chỉ cần thêm một chút thời gian nữa, và chắc chắn là thêm một cuộc tấn công nữa, một chiến thắng vang dội sẽ thực sự đến.

Luôn có hy vọng, đối với Netanyahu và các đồng minh của ông, rằng các cuộc đàm phán giữa Trump và chế độ cứng rắn của Iran sẽ sụp đổ mà không có thỏa thuận cuối cùng.

Miki Zohar, một bộ trưởng cấp cao của Likud thân cận với ông Netanyahu, cho biết trong một cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh vào tuần trước, “Trump và [Netanyahu] còn có thêm một vài bất ngờ nữa dành cho chúng ta, ngay cả trước cuộc bầu cử tháng 10, tin tôi đi. “Bất cứ ai nghĩ rằng thủ tướng chưa đạt được thành tựu nào với Trump sẽ sớm phải hối hận.”

Các nhà phân tích ở Israel và Mỹ thì ít chắc chắn hơn nhiều.

Iran đã nói rõ rằng họ sẵn sàng tổ chức các cuộc đàm phán lớn hơn với Mỹ về cuộc xung đột ở Lebanon, khiến Netanyahu  chỉ còn rất ít không gian để xoay xở nếu không muốn mạo hiểm hứng chịu cơn thịnh nộ lớn hơn từ đồng minh quan trọng nhất của mình.

Ông Shapiro cho biết việc ông Trump sẵn sàng cắt giảm thiệt hại và đạt được thỏa thuận với Iran là một dấu hiệu rõ ràng về mong muốn “rút lui và can thiệp ít hơn ở Trung Đông”.

Các tổng thống Mỹ trong tương lai gần như chắc chắn sẽ thề không bao giờ thực hiện một cuộc phiêu lưu quân sự như vậy; các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, vốn chịu gánh nặng trả đũa của Iran, đang tìm cách giảm bớt căng thẳng với Iran, trong khi Tehran đã có được đòn bẩy mới và nhiều tiền hơn. 

Ông nói, “Đó là một sai lầm chiến lược rất lớn, với một bài học quan trọng: trong thế giới sau ngày 7 tháng 10, không có cái gọi là ‘hoàn thành công việc’.”

----------------

_ Tác giả Neri Zilber ở Tel Aviv....

_ Trần H Sa lược dịch từ .Financial Times......  23/6/2026...