TRẦN H SA

Tác giả Jim Tankersley / Tường thuật từ Zurich.... 20 Tháng Sáu , 2026 ... The New York Times via Dnyuz.

Khi các nhà lãnh đạo thế giới hoan nghênh thỏa thuận sơ bộ của Tổng thống Trump với Iran vào tuần trước, nhiều người trong số họ bày tỏ hy vọng rằng thị trường năng lượng toàn cầu và các tuyến đường thương mại bị gián đoạn bởi chiến tranh sẽ trở lại bình thường sau thỏa thuận này. 

Nhưng sự tán dương .của họ đã bị giảm bớt bởi sự thận trọng. Họ biết rằng các chi tiết còn lại cho các cuộc đàm phán trong tương lai có thể khiến thế giới  chìm trong bóng tối của sự bất ổn kinh tế và an ninh trong nhiều tháng hoặc nhiều năm tới. 

Thỏa thuận sơ bộ, được diễn đạt mơ hồ, đặt tương lai chương trình hạt nhân của Iran vào các cuộc đàm phán mới. Nó không đề cập đến chương trình tên lửa của Iran và tham vọng khu vực, khiến cả Israel và các nước láng giềng Ả Rập của Iran sợ hãi. Israel không phải là một bên của thỏa thuận, làm tăng khả năng Israel có thể đảo lộn thỏa thuận này thông qua  xung đột mới với cả Iran lẫn đồng minh của họ ở Lebanon, Hezbollah. Và nó không giải quyết được liệu eo biển Hormuz, tuyến đường thương mại hàng hải quan trọng ngoài khơi miền nam Iran, có được tiếp tục mở cửa cho đi lại tự do hay không.

Tổng thống Emmanuel Macron của Pháp, dường như đã nói thay cho một cộng đồng các nhà lãnh đạo thế giới khi ông được một người dẫn chương trình truyền hình hỏi hôm thứ Năm rằng, ai là người chiến thắng trong cuộc chiến.

Macron  trả lời, "Tôi không nghĩ chúng ta có thể nói rằng nó đã hoàn toàn kết thúc".

Dưới đây là một số câu hỏi chưa được trả lời bởi thỏa thuận sơ bộ.

1. Số phận của eo biển Hormuz.

Eo biển này vẫn là dấu hỏi quan trọng nhất của thỏa thuận về mặt kinh tế.

Trước khi Tehran bóp nghẹt eo biển, để trả đũa các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, các tàu chở dầu tự do đi qua eo biển này. Hàng hóa của họ chiếm khoảng một phần tư lượng dầu của thế giới, phần lớn được gửi đến châu Á.

Thỏa thuận tạm thời với Iran nói rằng các tàu chở dầu bây giờ nên được phép đi qua eo biển mà không phải trả phí - "chỉ trong 60 ngày". Điều đó có nghĩa là sau đó Tehran có thể áp đặt một khoản phí, làm tăng chi phí vận chuyển và giá nhiên liệu cho phần lớn thế giới, nếu không có thỏa thuận nào khác được đàm phán vào thời điểm đó.

2. Chương trình hạt nhân của Iran.

Mối lo ngại an ninh lớn nhất đối với các nhà lãnh đạo toàn cầu là số phận của chương trình hạt nhân Iran.

Thỏa thuận nói rằng Iran đã tái khẳng định cam kết không sản xuất vũ khí hạt nhân, một cam kết mà họ đã nhắc đi nhắc lại trong nhiều thập kỷ. Nó cũng yêu cầu Iran "pha trộn" - hoặc pha loãng - vật liệu hạt nhân làm giàu của họ, vốn có thể được xử dụng để chế tạo bom hạt nhân.

Nhưng không giống như thỏa thuận được Tổng thống Barack Obama  bảo đảm vào năm 2015, thỏa thuận tạm thời của ông Trump không yêu cầu Iran vận chuyển vật liệu đó ra khỏi biên giới của họ. Cũng không có bất cứ điều gì trong văn bản cấm Iran làm giàu vật liệu mới hoặc buộc đóng cửa các cơ sở hạt nhân của họ, cả hai vấn đề mà thỏa thuận để lại cho đàm phán trong 60 ngày tới.

Các nhà lãnh đạo châu Âu như Thủ tướng Đức Friedrich Merz muốn thấy các biện pháp rõ ràng hơn, bao gồm các cách để xác minh tiến bộ của Iran trong việc xoa dịu tham vọng vũ khí hạt nhân của họ. Và châu Âu  dường như không có khả năng nới lỏng các hạn chế kinh tế của chính họ đối với Iran, nếu không có các bước như vậy.

3. Các tài sản quân sự khác của Iran.

Các nước láng giềng và kẻ thù của Iran ở Trung Đông không chỉ sợ tham vọng hạt nhân của Iran. Họ cũng lo lắng về tên lửa và máy bay không người lái của Tehran - được xử dụng để gây thiệt hại cho Israel và các quốc gia Ả Rập ở Vịnh Ba Tư trong suốt cuộc chiến gần đây - và sự hỗ trợ của họ dành cho các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, như Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen.

Thỏa thuận tạm thời của ông Trump không đề cập đến kho vũ khí phi hạt nhân của Iran, cũng như không khuyến khích Iran giảm bớt sự ủng hộ đối với các lực lượng dân quân trong khu vực. Sự thiếu sót đó đã làm nản lòng không chỉ Israel, mà còn cả các đồng minh Ả Rập của Mỹ, như Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, các nhà phân tích cho biết.

Bởi vì thỏa thuận cũng mang lại cho Iran sự cứu trợ kinh tế đáng kể, cả người Ả Rập lẫn Israel đều lo ngại Tehran có thể được trao quyền tài chính để khôi phục kho vũ khí của họ và mở rộng tham vọng địa chính trị của Iran trên khắp Trung Đông.

4. Ý định của Israel.

Các nhà lãnh đạo Israel rất tức giận đối với thỏa thuận hòa bình, và họ nhanh chóng trở thành một yếu tố khó lường trong vòng đàm phán tiếp theo.

Thỏa thuận kêu gọi chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự, "bao gồm cả ở Lebanon", những vùng lãnh thổ mà Israel đã chiếm đóng trong chiến tranh để chống lại Hezbollah.

Nhưng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hôm thứ Hai nói rằng ông không cảm thấy bị ràng buộc bởi thỏa thuận này. Israel đã phát động các cuộc không kích mới vào Lebanon vào hôm thứ Sáu sau khi quân đội Israel cho biết bốn binh sĩ của họ đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công của Hezbollah.

Tình hình dường như đã lắng xuống, ít nhất là trong một thời gian ngắn, khi đại sứ Israel tại Washington, Yechiel Leiter, nói vào cuối ngày thứ Sáu rằng quân đội Israel đã "ngừng tất cả các hoạt động tấn công". Ông nói thêm rằng Israel sẽ ở lại miền nam Lebanon “để loại bỏ Hezbollah khỏi khu vực và phá hủy cơ sở hạ tầng khủng bố của chúng”.

Các quan chức ở cả hai bờ Đại Tây Dương đã thúc đẩy ông Netanyahu ngừng các cuộc tấn công ở Lebanon, những động thái mà Iran viện dẫn để biện minh cho việc rút khỏi các cuộc đàm phán mới vào hôm thứ Sáu, các nhà ngoại giao cho biết.

Ông Merz nói với các phóng viên hôm thứ Sáu tại Brussels, "Bây giờ điều bắt buộc là lệnh ngừng bắn được đàm phán giữa Mỹ và Iran cũng phải được thực hiện ở miền nam Lebanon", đồng thời nói thêm, "Tôi cũng đã nói rõ điều này hết lần này đến lần khác trong các cuộc thảo luận của tôi với Thủ tướng Netanyahu".

-------------

_ Tác giả Jim Tankersley / Tường thuật từ Zurich....| Jeanna Smialek đóng góp báo cáo từ Brussels, và Christopher F. Schuetze từ Berlin.

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times via Dnyuz.....  20 Tháng Sáu , 2026 ... 

(Bài viết "Đây là lý do khiến  các nhà lãnh đạo thế giới cảnh giác với thỏa thuận Iran" xuất hiện đầu tiên trên New York Times.)