TRẦN H SA

Tác giả Diana Roy/ Biên tập viên cao cấp, Mỹ Latinh.....Tháng Sáu 24, 2026 ...Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR)

Mặc dù eo biển Hormuz, vốn đã đóng cửa đối với hàng hải từ cuối tháng Hai, dường như đang dần mở cửa trở lại như một phần trong thỏa thuận ngừng bắn Mỹ-Iran, nhưng vẫn còn những lo ngại về an ninh của một điểm nghẽn hàng hải khác trong khu vực: Biển Đỏ. Vào ngày 8 tháng 6, phiến quân Houthi do Iran hậu thuẫn đã tuyên bố cấm hoàn toàn các tàu Israel đi qua Biển Đỏ, gọi chúng là "mục tiêu quân sự hợp pháp". Thông báo được đưa ra sau khi các quan chức Iran đe dọa vào tháng Tư sẽ cản trở thương mại trên tuyến đường thủy này nếu chính quyền Trump duy trì lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran. Lệnh phong tỏa đã được dỡ bỏ, nhưng những lo lắng vẫn còn về tính dễ bị tổn thương của tuyến đường thủy.

Biển Đỏ, một tuyến đường biển dài 1.400 dặm giữa đông bắc châu Phi và bán đảo Ả Rập, là một trong những huyết mạch quan trọng nhất thế giới đối với vận tải biển toàn cầu. Mỗi năm, khoảng 12 đến 15% thương mại hàng hải toàn cầu trị giá hơn 1.000 tỷ USD đi qua tuyến đường thủy này, kéo dài từ kênh đào Suez ở phía bắc đến eo biển Bab el-Mandeb ở phía nam.

Cùng với eo biển Hormuz, Biển Đỏ có thể tạo thành một điểm áp lực kinh tế quan trọng trong cuộc chiến tranh Iran. Các chuyên gia nói rằng sự can thiệp kéo dài ở Biển Đỏ, đặc biệt là của Houthi, sẽ gây ra sự chậm trễ nghiêm trọng trong chuỗi cung ứng, đẩy giá năng lượng lên cao và gây bất ổn hơn nữa cho nền kinh tế toàn cầu.

Tuyến đường thủy này đã trở thành một khu vực xung đột vẫn đang diễn ra  kể từ năm 2023, khi Houthi có căn cứ  tại Yemen bắt đầu tấn công các tàu thương mại và hải quân để phản đối chiến dịch quân sự của Israel ở Gaza, làm gián đoạn đáng kể hoạt động vận chuyển quốc tế. Việc nhóm này tham gia vào cuộc chiến tranh Iran hồi tháng Ba bằng cách bắn tên lửa vào miền nam Israel nhấn mạnh tiềm năng của Biển Đỏ trở thành một mặt trận mới trong căng thẳng khu vực rộng lớn hơn. Lệnh cấm hoàn toàn đối với việc vận chuyển của Israel và các nước có liên quan đến Israel trên tuyến đường thủy này đe dọa leo thang hơn nữa trong bối cảnh thù địch mới giữa Israel và Iran.

Tại sao Biển Đỏ lại quan trọng về mặt chiến lược?

Tổ chức Hàng hải Quốc tế của Liên Hợp Quốc mô tả Biển Đỏ là "một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất tạo điều kiện cho thương mại toàn cầu". Từ 12 đến 15% thương mại đường biển quốc tế và 30% lưu lượng container toàn cầu đi qua đường thủy này hàng năm, vận chuyển các sản phẩm nông nghiệp như ngũ cốc và phân bón, nguyên liệu thô như quặng và kim loại, các linh kiện công nghiệp như điện tử, phụ tùng ô tô và tài nguyên năng lượng.

 Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA), trong nửa đầu năm 2025, mỗi ngày có khoảng 4,9 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ đi qua kênh đào Suez và đường ống Suez-Địa Trung Hải - cả hai đều nằm ở phía bắc Biển Đỏ . Khoảng 4,2 triệu thùng/ngày đã vượt qua eo biển Bab el-Mandeb, ở đầu phía nam của Biển Đỏ. Tổng cộng, các chuyến hàng dầu qua ba tuyến đường này chiếm khoảng 6% tổng số dầu giao dịch bằng đường biển trong thời gian đó. Với so sánh, dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz trung bình gần 21 triệu thùng/ngày trong cùng thời kỳ.

Biển Đỏ cũng được coi là một điểm nghẽn kỹ thuật số, vì ước tính 90% cáp quang dưới biển nối châu Âu và châu Á đi qua đường thủy này. Abdullah Jaber AlZaidi, cố vấn cấp cao về nghiên cứu quốc phòng và an ninh tại Trung tâm Nghiên cứu vùng Vịnh, viết trong bản tổng hợp quan điểm toàn cầu của CFR rằng những tuyến cáp này “đại diện cho cơ sở hạ tầng quan trọng dưới nước thuộc chủ quyền quốc gia, có tầm quan trọng không kém gì dầu mỏ và các tuyến đường thương mại”. Những thiệt hại trước đây đối với các tuyến cáp này đã gây ra sự gián đoạn lớn đối với kết nối internet và dịch vụ đám mây trên khắp khu vực, cũng như ở châu Phi và châu Á.

Biển Đỏ có vai trò như thế nào trong cuộc chiến tranh Iran rộng lớn hơn?

Khi sự gián đoạn ở eo biển Hormuz vẫn tiếp diễn, các chuyên gia cho rằng Biển Đỏ có thể trở thành điểm nghẽn tiếp theo của cuộc chiến, nếu Iran tận dụng Houthi như một lực lượng ủy nhiệm để phong tỏa giao thông hàng hải ở eo biển Bab el-Mandeb.

"Trong lịch sử, việc bảo vệ tự do hàng hải của Washington đi đôi với lợi ích cốt lõi trong việc bảo đảm dòng chảy tự do dầu và khí đốt từ Trung Đông", chuyên gia CFR Steven A. Cook cho biết. "Việc đóng cửa eo biển Hormuz và khả năng đóng cửa Bab el-Mandeb là một phép thử cho cả hai".

Eo biển Bab el-Mandeb rộng hai mươi dặm là điểm duy nhất đi vào Biển Đỏ từ Ấn Độ Dương và chạy dọc theo lãnh thổ do Houthi kiểm soát ở Yemen. Mặc dù không rõ liệu Iran có khai triển lực lượng của họ để tấn công tàu bè ở eo biển này hay không, nhưng nhiều năm hỗ trợ của Iran đã thúc đẩy sức mạnh quân sự của Houthi, cho phép họ khai triển  lực lượng vào eo biển Bab el-Mandeb và Biển Đỏ rộng lớn hơn.

Ali Akbar Velayati, cố vấn cấp cao về các vấn đề quốc tế của Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei, đã viết trên mạng xã hội vào tháng Tư rằng "Mặt trận kháng chiến" của Iran - đề cập đến liên minh các nhóm liên kết với Iran trên khắp Trung Đông - "xem Bab el-Mandeb như Hormuz". Ông nói thêm rằng "nếu Tòa Bạch Ốc dám lặp lại những sai lầm ngu ngốc của mình, họ sẽ sớm nhận ra rằng dòng chảy năng lượng và thương mại toàn cầu có thể bị gián đoạn chỉ bằng một động thái duy nhất".

Các cuộc tấn công của Houthi vào các tàu ở eo biển Bab el-Mandeb phần lớn đã tạm dừng kể từ khi Israel và Hamas đạt được lệnh ngừng bắn ở Gaza vào cuối năm 2025. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng các cuộc tấn công tiếp tục sẽ chỉ làm sâu sắc thêm cuộc khủng hoảng dầu mỏ và kinh tế hiện có, do cuộc chiến Iran gây ra và có nguy cơ kích động phản ứng của khu vực từ các quốc gia phụ thuộc vào eo biển này, chẳng hạn như Ả Rập Xê Út.

Ả Rập Xê Út xuất khẩu khoảng bốn đến năm triệu thùng/ngày thông qua mạng lưới đường ống kết nối các mỏ dầu của họ với các cảng ở Biển Đỏ, khiến việc tiếp cận eo biển Bab el-Mandeb trở nên quan trọng, theo chuyên gia CFR Ông Edward Fishman nói, "Nhưng Houthi, những đồng minh của Iran, về mặt lý thuyết có thể đóng cửa Bab el-Mandeb và về căn bản làm cho Ả Rập Xê Út không có bất kỳ cách nào để xuất khẩu dầu".

Các cuộc tấn công trước đây của Houthi ở Biển Đỏ đã làm nổi bật những rủi ro kinh tế. Phản ứng của nhóm này đối với cuộc chiến Israel-Hamas đã làm gián đoạn giao thông hàng hải ở eo biển Bab el-Mandeb, khiến các chuyến hàng dầu giảm hơn một nửa, từ 9,3 triệu thùng/ngày vào năm 2023 xuống chỉ còn 4,1 triệu thùng/ngày vào năm 2024.

Ai có liên quan đến cuộc xung đột Biển Đỏ?

Một số tác nhân chính trong và bên ngoài khu vực có liên quan đến Biển Đỏ, bao gồm:

Houthi. Nhóm có trụ sở tại Yemen, được coi là đối tác độc lập của Iran, đã bắt đầu nhắm mục tiêu vào các tàu bè Israel và quốc tế ở Biển Đỏ vào cuối năm 2023 để đáp trả chiến dịch quân sự của Israel ở Gaza. Nhóm này tuyên bố ngừng các cuộc tấn công vào các tàu không phải của Israel sau lệnh ngừng bắn ở Gaza, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng các cuộc tấn công vào tàu ở biển Đỏ có thể tiếp tục nếu chiến sự trong khu vực leo thang hoặc các nỗ lực ngừng bắn sụp đổ.

Iran. Tehran xử dụng Biển Đỏ để phô trương sức mạnh, phá vỡ thương mại toàn cầu và thách thức ảnh hưởng của phương Tây trong khu vực. Để trả đũa việc Mỹ phong tỏa hải quân các cảng của Iran, các quan chức Iran đã đe dọa sẽ xử dụng Houthi để đóng cửa eo biển Bab el-Mandeb. Iran là nhà hảo tâm chính của nhóm, cung cấp cho họ sự hỗ trợ an ninh bao gồm chuyển giao vũ khí, huấn luyện và hỗ trợ tình báo.

Israel. Đất nước này là mục tiêu chính của các cuộc tấn công của Houthi, đã làm gián đoạn đáng kể hoạt động tại cảng Eilat, cảng duy nhất của Israel trên Biển Đỏ. Sự xâm lược của Houthi đã khiến Israel tiến hành các cuộc không kích trả đũa nhắm vào các cảng và cơ sở hạ tầng do Houthi kiểm soát ở Yemen, mặc dù các hành động thù địch trực tiếp phần lớn đã dừng lại vào cuối năm 2025. Họ đã tiếp tục kể từ đó.

Hoa Kỳ và các đồng minh. Washington và các đồng minh đã hành động để bảo vệ hàng hải toàn cầu và khôi phục tự do hàng hải ở Biển Đỏ. Để đối phó với các cuộc tấn công ban đầu của Houthi vào năm 2023, chính quyền Biden đã phát động Chiến dịch Người bảo vệ thịnh vượng, một sáng kiến an ninh đa quốc gia bao gồm các lực lượng từ Pháp, Vương quốc Anh và các nước châu Âu khác. Vào tháng 3 năm 2025, chính quyền Trump đã phát động Chiến dịch Rough Rider, một cuộc tấn công hung hăng hơn nhắm vào các căn cứ của Houthi ở Yemen. Chiến dịch kết thúc vào tháng 5/2025 sau khi Mỹ đạt được thỏa thuận ngừng bắn tạm thời với Houthi. Tuy nhiên, thỏa thuận không bắt buộc Houthi ngừng tấn công các tàu của các nước khác - cụ thể là các tàu của Israel và có liên quan đến Israel - và lệnh ngừng bắn đã sụp đổ sau hai tháng.

Hậu quả của các cuộc tấn công này vượt ra ngoài khu vực Trung Đông là gì?

Ngoài sự gián đoạn đối với vận tải biển quốc tế, các chuyên gia cảnh báo rằng sự bất ổn lớn hơn ở Biển Đỏ có thể làm trầm trọng thêm các cuộc khủng hoảng hiện có ở Bắc và Đông Phi.

Chuyên gia châu Phi của CFR Michelle Gavin cho biết, "Đã có nhiều căng thẳng liên quan đến nhau trong khu vực liên quan đến nguồn nước sông Nile, mong muốn tiếp cận cảng của Ethiopia, nội chiến ở Sudan và các cuộc khủng hoảng chính trị và an ninh của Somalia". Nhiều cuộc xung đột trong số này đang được định hình bởi sự cạnh tranh giữa các cường quốc Trung Đông - bao gồm Qatar, Ả Rập Xê Út, Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) - thông qua các khoản đầu tư chiến lược, hỗ trợ quân sự và hợp tác an ninh.

"Cuộc cạnh tranh càng gay gắt, càng có nhiều khả năng dẫn đến xung đột trên đất châu Phi", ông Gavin nói thêm.

Các lựa chọn thay thế cho Biển Đỏ là gì?

Đối với Iran và Houthi, việc phong tỏa hoàn toàn eo biển Bab el-Mandeb sẽ rất khó khăn. Không giống như eo biển Hormuz, là cửa hàng hải duy nhất từ Vịnh Ba Tư ra đại dương mở, các tàu đi vào Biển Đỏ qua eo biển Bab el-Mandeb có thể thoát ra qua kênh đào Suez ở phía bắc. Mặc dù vậy, sự gián đoạn đồng thời và kéo dài của cả hai eo biển có thể làm gián đoạn các tuyến đường trung chuyển dầu mỏ chở khoảng 24% nguồn cung dầu toàn cầu, theo dữ liệu của EIA, khiến các quốc gia thậm chí còn có ít lựa chọn hơn để vận chuyển dầu vào và ra khỏi khu vực.

Fishman của CFR lưu ý rằng mặc dù có các tuyến đường thay thế, nhưng chúng kém hiệu quả hơn đáng kể. Dầu được vận chuyển từ các cảng ở Biển Đỏ của Ả Rập Xê Út đến châu Á có thể đi về phía bắc qua kênh đào Suez, vào Địa Trung Hải trước khi đi vòng quanh toàn bộ lục địa châu Phi để đến Ấn Độ Dương. Nhưng "đó là một chuyến đi dài hơn đáng kể", Fishman nói. "Không phải là không thể - bạn vẫn có thể đưa sản phẩm ra thị trường - nhưng nó không thuận tiện bằng việc xử dụng Bab el-Mandeb."

Việc điều hướng tàu thuyền vòng qua Mũi Hảo Vọng của Nam Phi cũng đặt ra những thách thức. Ông Gavin cho biết: “Các cảng ở Nam Phi không có vị trí thuận lợi để tận dụng tối đa lưu lượng giao thông hàng hải được chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng,” và nói thêm rằng “cần thời gian để đầu tư vào cơ sở hạ tầng và hiệu quả của cảng.”

Một số quốc gia vùng Vịnh đã đầu tư vào các hành lang thương mại và hậu cần trên đất liền để giảm sự phụ thuộc vào các tuyến đường hàng hải ở Biển Đỏ - chẳng hạn như cầu nối đất liền giữa UAE và Ả Rập Xê Út - nhưng những lựa chọn thay thế này rất tốn kém.

-------------

_ Tác giả Diana Roy/ Biên tập viên cao cấp, Mỹ Latinh.....Tháng Sáu 24, 2026 ...Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR)

_ Trần H Sa lược dịch từ Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) ... 25/6/2026.