Châu Á bàng hoàng khi Mỹ từ bỏ vai trò là người bảo vệ trật tự dựa trên luật lệ.

 Nhật Bản phải tăng cường nỗ lực bảo vệ hòa bình trong khu vực

Trump, cái nhìn sâu sắc...Nhiều quốc gia Đông Nam Á đã bày tỏ lo ngại tại hội nghị thượng đỉnh an ninh ở Singapore vào cuối tháng 5 về những gì họ coi là một sự thay đổi của Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đang hướng tới một cách tiếp cận dựa trên quyền lực hơn đối với quan hệ quốc tế. (Nikkei dựng phim/Nguồn ảnh của Reuters)

Tác giả Hiroyuki Akita ....Ngày 13 tháng 6 năm 2026 ...Nikkei Asia.

Các bộ trưởng quốc phòng và các sĩ quan quân đội cấp cao từ châu Á, Mỹ và châu Âu đã tranh cãi tại hội nghị thượng đỉnh an ninh Đối thoại Shangri-La vào cuối tháng 5, trong bối cảnh lo ngại ngày càng tăng rằng, cách tiếp cận "hòa bình thông qua sức mạnh" của Tổng thống Mỹ.Donald Trump có thể phải trả giá bằng "trật tự dựa trên luật lệ".

Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth kêu gọi sự hiểu biết về chiến lược an ninh của Washington tại hội nghị kéo dài ba ngày, kết thúc vào ngày 31 tháng 5 tại Singapore. Tuy nhiên, nghe bài phát biểu trực tiếp của ông, tôi không thể không cảm thấy rằng sự lãnh đạo của Mỹ trong việc duy trì trật tự ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương có thể sẽ bị xói mòn hơn nữa.

Hegseth nói trong bài phát biểu hôm 30/5, bác bỏ lập trường của nhiều nước châu Âu và các nước khác coi trọng luật pháp và các quy tắc quốc tế, "Chúng ta để mình bị phân tâm bởi những luận điệu toàn cầu trống rỗng về trật tự quốc tế dựa trên luật lệ". Thay vào đó, ông ủng hộ sự ổn định thông qua sức mạnh, kêu gọi các đồng minh của Mỹ ở châu Á đẩy nhanh nỗ lực tăng cường khả năng phòng thủ của họ.

Sự tăng cường quân sự của Trung Quốc và Triều Tiên đã làm thay đổi cán cân quyền lực ở châu Á và gia tăng bất ổn trên toàn khu vực. Trong thực tế mới này, lập luận của Hegseth rằng, sức mạnh quan trọng hơn các quy tắc không phải là không có giá trị. Mặc dù vậy, ông ta đã đi quá xa bằng cách phủ nhận trật tự dựa trên luật lệ, gọi nó không gì khác hơn là những lời lẽ trống rỗng. Một thế giới không có quy tắc và trật tự sẽ khiến các cường quốc lớn hầu như không bị kiểm soát, với nguyên tắc kẻ mạnh thắng thế trở thành nguyên tắc chi phối.

Nhật Bản đã theo đuổi tầm nhìn về một Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và cởi mở dựa trên luật pháp và trật tự quốc tế kể từ khi nó lần đầu tiên được Thủ tướng Shinzo Abe ủng hộ khoảng một thập kỷ trước. Cách tiếp cận hiện tại của Hoa Kỳ chỉ theo hướng ngược lại.

Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh an ninh Đối thoại Shangri-La ở Singapore vào ngày 30/5. © Reuters (bằng tiếng Anh)

Nhiều người tham gia hội nghị Đông Nam Á bày tỏ lo ngại về tình hình hiện nay.

Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia Mohamed Khaled Nordin nói, "Các tổ chức như Liên Hợp Quốc, được thành lập để duy trì sự ổn định, chủ nghĩa đa phương và luật pháp quốc tế, đang ngày càng trở nên suy yếu khi đối mặt với sự cạnh tranh địa chính trị. Khi các quốc gia đang phát triển vi phạm các thỏa thuận, họ phải đối mặt với sự lên án và áp lực. Nhưng khi các quốc gia hùng mạnh hoặc đồng minh của họ làm như vậy, phản ứng quốc tế trở nên bị tắt tiếng một cách rõ ràng."

Khaled không đề cập đến bất kỳ quốc gia nào bằng tên nhưng ngầm chỉ trích những gì ông cho là hành động quân sự của chính quyền Trump mà theo luật pháp quốc tế nó đáng ngờ về tính hợp pháp, bao gồm cả cuộc tấn công vào Iran.

Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc  chịu trách nhiệm duy trì hòa bình và trật tự quốc tế bằng cách xác định các hành vi vi phạm luật pháp quốc tế và áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với những người chịu trách nhiệm. Nhưng thẩm quyền của hội đồng đã bị phá hoại kể từ khi Nga, một trong những thành viên thường trực của nó, trở thành kẻ xâm lược. Nếu Mỹ rút lui khỏi vai trò của mình trong việc duy trì trật tự quốc tế và pháp quyền, an ninh toàn cầu sẽ bị giáng thêm một đòn nữa.

Tuy nhiên, đây không phải là lần đầu tiên Mỹ thu hẹp cam kết với trật tự quốc tế. Trong bối cảnh các hoạt động "chiến tranh chống khủng bố" kéo dài ở Afghanistan và Trung Đông, chính quyền Barack Obama tuyên bố vào năm 2013 rằng, Mỹ sẽ không còn là cảnh sát thế giới nữa. Do đó, sự thay đổi không bắt đầu với lễ nhậm chức của chính quyền Trump; nó đã diễn ra trong nhiều năm.

Trung quốc thống trị chi tiêu quốc phòng ở châu Á - Thái bình dương (bằng tiếng Anh)

Luật pháp và quy tắc quốc tế không chỉ cần thiết để ngăn chặn tranh chấp hàng hải và lãnh thổ; chúng cũng rất cần thiết để thiết lập các giới hạn về việc xử dụng trí tuệ nhân tạo.

Tại một phiên họp đặc biệt của hội nghị thượng đỉnh Shangri-La, những người tham gia đã thảo luận về những rủi ro do ứng dụng quân sự của AI gây ra, điều này có thể khiến chiến tranh dể bùng nổ hơn trước đây. Các quan chức quân sự cấp cao từ Pakistan và Trung Quốc, cả hai quốc gia có vũ khí hạt nhân, cảnh báo rằng việc xử dụng AI có thể đẩy nhanh tốc độ xung đột đến mức khó kiểm soát.

Nếu trật tự quốc tế tiếp tục xói mòn và căng thẳng an ninh tiếp tục gia tăng, bối cảnh địa chính trị của châu Á có thể bị ảnh hưởng sâu sắc. Có ba kịch bản có thể xảy ra.

Thứ nhất là châu Á chia thành ba phe khi sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc leo thang. Các nước láng giềng của Trung Quốc, bao gồm Campuchia, Lào và Myanmar, sẽ làm sâu sắc thêm mối quan hệ với Bắc Kinh, trong khi các quốc gia hàng hải như Nhật Bản, Úc và Philippines sẽ tăng cường liên minh với Mỹ để chống lại ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc. Trong khi đó, các quốc gia như Singapore, Thái Lan và Malaysia sẽ tìm kiếm một nền tảng trung gian, tránh sự liên kết với cả hai bên.

Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi chất vấn Hegseth sau bài phát biểu của người đứng đầu Ngũ Giác đài tại hội nghị Shangri-La ở Singapore vào ngày 30/5. © Reuters (bằng tiếng Anh)

Thứ hai sẽ chứng kiến một cảm giác cấp bách thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa sự hợp tác an ninh sâu sắc hơn giữa Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Ấn Độ và các nước Đông Nam Á. Bằng cách thúc đẩy sự gắn kết trong khu vực, sự hợp tác như vậy có thể ngăn chặn châu Á bị chia cắt thành các phe phái đối địch và giúp duy trì một mức độ ổn định nhất định.

Kịch bản thứ ba nằm đâu đó ở giữa. Có rất ít nghi ngờ rằng kịch bản thứ nhất sẽ là kết quả tồi tệ nhất và kịch bản thứ hai là điều mong muốn nhất.

Đạt được kịch bản tốt nhất sẽ khó khăn nhưng không phải là không thể.  Bilahari Kausikan, cựu thư ký thường trực của Bộ Ngoại giao Singapore cho biết, "Nếu có những lo ngại rằng sự tham gia quân sự của Mỹ ở châu Á có thể dao động, động lực sẽ tăng hơn nữa để tăng cường hợp tác an ninh trong khu vực châu Á như một hàng rào chống lại rủi ro đó. Chúng tôi đã thấy những dấu hiệu như vậy xuất hiện ngay cả trong ASEAN."

Các bộ trưởng quốc phòng ASEAN hồi tháng 10 đã đồng thuận tiến hành các cuộc tập trận quân sự chung và mở rộng hợp tác để bảo vệ các tuyến cáp ngầm dưới biển và tăng cường an ninh mạng. Tuy nhiên, sự thống nhất giữa các thành viên ASEAN sẽ không đủ để chống lại sức mạnh quân sự đáng gờm của Trung Quốc và duy trì trật tự khu vực. 

Hành động của Nhật Bản sẽ rất quan trọng.

Nhật Bản cần tăng cường hơn nữa khả năng quốc phòng và hỗ trợ Mỹ để giúp bảo đảm rằng họ vẫn tham gia vào châu Á. Tokyo sau đó nên mở rộng viện trợ quốc phòng cho các thành viên ASEAN và các đối tác khác trong khu vực.

Nhật Bản đang thực hiện các bước đi đúng hướng bằng cách tăng mạnh chi tiêu quốc phòng và nới lỏng các hạn chế đối với xuất khẩu thiết bị quốc phòng. Tuy nhiên, môi trường địa chính trị của châu Á đang xấu đi nhanh chóng. Câu hỏi quan trọng là liệu Nhật Bản có thể thích ứng đủ nhanh để bắt kịp với tình hình thay đổi nhanh chóng hay không.

------------

_ Tác giả Hiroyuki Akita ....

_ Trầ H Sa lược dịch từ Nikkei Asia.....Ngày 15 tháng 6 năm 2026 ...