TRẦN H SA

Tác giả Gideon Rachman...29/6/2026...... Financial Times.

“Save America Act” ("Đạo luật Cứu nước Mỹ") nghe có vẻ khó bị phản đối. Tuy nhiên, trước sự thất vọng của Tổng thống Mỹ Donald Trump, luật này bị mắc kẹt ở Quốc hội. Những người phản đối dự luật coi đó là một nỗ lực nhằm thao túng hệ thống bầu cử bằng cách loại bỏ các cử tri đảng Dân chủ khỏi danh sách cử tri trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ quan trọng năm nay.

Cố gắng nghiêng luật bầu cử về phía mình  - và củng cố quyền lực bằng cả thủ đoạn chính đáng lẫn bất chính — là chiến thuật kinh điển của các nhà lãnh đạo độc tài. Tin tốt là nó không phải lúc nào cũng hiệu quả. Ở Brazil, Hungary và Philippines, những nỗ lực gần đây của các nhà lãnh đạo độc tài nhằm giành quyền kiểm soát mang tính quyết định đối với các thể chế của đất nước họ đã thất bại — dẫn đến việc Jair Bolsonaro, Viktor Orbán và Rodrigo Duterte mất quyền lực.

Khi tôi viết  cuốn sách có tên The Age of the Strongman vài năm trước, tôi đã phải vật lộn với câu hỏi liệu có công bằng không khi gộp các nhà lãnh đạo như Tập Cận Bình hoặc Vladimir Putin - những người hoạt động trong các hệ thống độc tài thực sự - với những người như Trump hoặc Orbán, những người được bầu hợp pháp.

Kết luận của tôi là các nhà lãnh đạo độc tài  - bất kể họ hoạt động trong hệ thống nào - thường có chung bản năng và phương pháp. Họ khuyến khích sự sùng bái cá nhân, họ tập trung quyền lực chung quanh họ và họ chiến đấu chống lại các tổ chức độc lập mà họ không thể kiểm soát - cho dù đó là tòa án, truyền thông hay ủy ban bầu cử. Những người độc tài cũng thường bãi bỏ giới hạn nhiệm kỳ của hiến pháp để kéo dài thời gian nắm quyền. Tập Cận Bình, Putin và Recep Tayyip Erdogan của Thổ Nhĩ Kỳ đều đã làm như vậy  - trong khi những người hâm mộ Trump cuồng nhiệt  vẫn tiếp tục suy đoán về nhiệm kỳ thứ ba dành cho ông bất chấp điều đó là vi hiến . Những người độc tài cũng hầu như luôn là nam giới, chủ nghĩa dân tộc và dân túy. Phong cách lãnh đạo cá nhân hóa của họ khuyến khích chủ nghĩa thân hữu và tham nhũng bắt nguồn từ đó. Tất cả những điều này, như người ta thường nói ở các showroom ô tô, “là chuyện thường tình”.

Sự khác biệt không nằm ở bản năng của những kẻ độc tài mà ở sự mạnh mẽ của các hệ thống mà họ đang điều hành. Nếu một nhà cai trị độc tài đã nắm quyền trong một hệ thống phần lớn là độc đoán – như Tập Cận Bình hay Mohammed bin Salman của Ả Rập Xê Út – thì gần như không thể loại bỏ họ. Có thể cần một cuộc đảo chính hoặc một âm mưu của tầng lớp cầm quyền đặc biệt hiệu quả mới có thể thay đổi được vị trí lãnh đạo cao nhất.

Nhưng nếu nhà độc tài lên nắm quyền trong một hệ thống vẫn có các cuộc bầu cử tự do - cũng như các tòa án duy trì một số độc lập và một quân đội sẽ không tuân theo các mệnh lệnh vi hiến - thì vẫn có thể trục xuất họ khỏi chức vụ.

Bạn có thể dự kiến một nhà lãnh đạo độc tài thử một loạt các thủ thuật quen thuộc để nghiêng một hệ thống dân chủ theo hướng có lợi cho họ. Những người người thân tín giàu có có thể mua các phương tiện truyền thông. Các thẩm phán và tướng lĩnh thể hiện quá nhiều sự độc lập có thể bị thay thế. Ranh giới bầu cử có thể được vẽ lại. Hiến pháp có thể được viết lại hoặc bỏ qua. Kết quả cuối cùng thường là một cuộc bầu cử tự do nhưng không công bằng, bởi vì  bởi vì tỷ lệ thắng thua không nghiêng về phía phe đối lập. Tuy nhiên, nếu một nhà lãnh đạo độc tài đủ không được lòng dân, ông ta vẫn có thể thua cuộc bầu cử.

Đó là những gì đã xảy ra với Orban của Hungary. Bất chấp việc đưa tin trên truyền hình nghiêng về phía Orban, hoàn toàn phớt lờ đối thủ của y, Péter Magyar, Orban vẫn phải chịu thất bại nặng nề trong cuộc bầu cử tháng Tư.

Khi Bolsonaro thua trong cuộc bầu cử tổng thống Brazil vào tháng 10/2022, ông ta đã từ chối chấp nhận kết quả và gây áp lực lên các nhà lãnh đạo quân sự để tiến hành một cuộc đảo chính. Khi họ từ chối, Bolsonaro đã xúi giục những người theo mình xông vào Quốc hội, tòa án tối cao và dinh tổng thống. Nhưng hệ thống pháp lý của Brazil đủ mạnh để khiến ông ta bị xét xử và bị tống vào tù trong nhiều năm. Hy vọng lớn nhất của Bolsonaro  bây giờ nằm ở cậu con trai ông ta, Flávio, giành được chức tổng thống vào tháng Mười.

Trong nhiệm kỳ tổng thống Philippines từ năm 2016 đến 2022, Rodrigo Duterte đã bắt giữ và bỏ tù các đối thủ chính trị, buộc người đứng đầu Tòa án Tối cao phải từ chức và nhắm mục tiêu vào các phương tiện truyền thông độc lập. Nhưng ông ta đã không thể thông qua việc sửa đổi hiến pháp để có thể tranh cử nhiệm kỳ thứ hai. Sau khi mất quyền lực, ông bị dẫn độ đến Tòa án Hình sự Quốc tế ở La Hay, ở đây ông đang chờ để bị xét xử về tội ác chống nhân loại.

Trong khi đó, ở Israel, Benjamin Netanyahu đã có những nỗ lực vất vả để kềm chế tính độc lập của các tòa án và gạt ra ngoài lề các phương tiện truyền thông phê bình, chỉ trích. Nhưng Netanyahu đã không thể dừng phiên tòa xét xử về các cáo buộc tham nhũng quy cho ông ta và có thể mất quyền lực trong cuộc bầu cử vào cuối năm nay.

Nhưng không phải tất cả các hệ thống dân chủ đều chứng tỏ đủ mạnh để chống lại một nhà độc tài kiên quyết. Recep Tayyip Erdogan đã nắm quyền ở Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 2003 - đầu tiên là thủ tướng và bây giờ là tổng thống. Các đối thủ chính trị của ông đã có những nỗ lực quyết tâm để đánh bại ông ta bằng cách hoạt động trong khuôn khổ hệ thống. Nhưng các phương pháp độc tài của Erdogan có thể đã mang lại cho ông ta một sự kìm kẹp quyền lực bất khả xâm phạm.

Ekrem İmamoğlu, thị trưởng nổi tiếng của Istanbul, được nhiều người coi là mối đe dọa bầu cử đáng tin cậy nhất. Nhưng anh ta hiện đang ở trong tù, bị buộc tội đủ mọi thứ, từ tham nhũng đến khủng bố và gián điệp. Số phận của anh ta  phản ánh số phận của lãnh đạo phe đối lập đầy lôi cuốn Selahattin Demirtaş, người đã ở trong tù gần một thập kỷ - bất chấp những lời kêu gọi trả tự do cho ông của Tòa án Nhân quyền châu Âu.

Trump là một người ngưỡng mộ Erdogan, và gần đây gọi ông này là "nhà lãnh đạo vĩ đại". Nhưng may mắn cho nước Mỹ - các tòa án, truyền thông và hệ thống bầu cử của Mỹ hiện có vẻ mạnh mẽ hơn so với Thổ Nhĩ Kỳ. Một đất nước khỏe mạnh cần các thể chế mạnh mẽ, chứ không phải một nhà lãnh đạo độc tài.

-------------

_ Tác giả Gideon Rachman..

_ Trần H Sa lược dịch từ Financial Times......30/6/2026......