TRẦN H SA

Tác giả David Pierson....Ngày 1 tháng 9 năm 2026. ..The New York Times.

Lãnh đạo Trung Quốc, Tập Cận Bình, đã đến Trung Á trong tuần này với một thông điệp gửi đến một thế giới ngày càng bất ổn do Tổng thống Trump gây ra: Trung Quốc có bạn bè và ảnh hưởng, và sẵn sàng góp phần định hình những gì sắp tới.

Cảnh tượng diễn ra tại một hội nghị thượng đỉnh an ninh ở Bishkek, thủ đô Kyrgyzstan, ở đó ông Tập tập trung cùng các nhà lãnh đạo Nga và Iran. Ông trình bày Bắc Kinh như một nguồn ổn định và là người bảo vệ một "trật tự thế giới đa cực " thay thế trật tự hiện tại do Mỹ chi phối.

Nếu hội nghị thượng đỉnh Bishkek được thiết kế để thể hiện sự đoàn kết, thì cuộc họp của các quốc gia quyền lực nhất thế giới tại vùng núi Asheville, Bắc Carolina, đã gợi lên hình ảnh về sự rạn nứt.

Các quan chức châu Âu tham dự cuộc họp trong tuần này bởi các bộ trưởng tài chính và ngân hàng trung ương của các quốc gia thuộc G 20, đã bày tỏ sự phẫn nộ  khi chính quyền Trump đã mời Nga, bất kể nước này đã gây chiến tranh với Ukraine. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho rằng Canada quá nhỏ để tiến hành một cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ. Và các quan chức đã phải đối mặt với hậu quả kinh tế từ cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran, điều này đã làm gián đoạn dòng chảy dầu và đẩy giá năng lượng toàn cầu lên cao, đồng thời đe dọa làm chậm tăng trưởng.

Những cuộc tụ họp diễn ra đồng thời trên khắp thế giới phản ảnh cuộc cạnh tranh rộng lớn hơn về việc ai sẽ định hình trật tự toàn cầu trong giai đoạn tiếp theo. Trung Quốc đang xử dụng sự đoàn kết với Nga và Iran, hai quốc gia đang có chiến tranh với phương Tây, để thể hiện ảnh hưởng của họ, tạo lợi thế cho ông Tập khi chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh với ông Trump vào cuối tháng này. Trong khi đó, Hoa Kỳ đang gây căng thẳng cho các liên minh và các mối quan hệ kinh tế vốn đã làm nền tảng cho nhiều thập kỷ lãnh đạo toàn cầu.

Ryan Hass, cựu nhà ngoại giao chuyên nghiệp và quan chức an ninh quốc gia Nhà Trắng hiện làm việc tại Viện Brookings, cho biết, "Lý thuyết của Trung Quốc đối với việc uốn cong trật tự chính trị quốc tế theo hướng họ ưa thích là thu hút sự ủng hộ từ 'đa số toàn cầu'," 

Ông nói thêm., "Đó là lý do tại sao sự tham gia của Tập vào các nhóm này lại quan trọng đối với Bắc Kinh. Nó xây dựng một câu chuyện xoay quanh việc Trung Quốc ngày càng có động lực trong việc xây dựng sự ủng hộ để đóng vai trò trung tâm hơn trên trường quốc tế."

Ở Bishkek, tại hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, ông Tập đã gặp gỡ các lãnh đạo Kyrgyzstan, Mông Cổ và Uzbekistan, nhưng các cuộc đàm phán với Tổng thống Vladimir V. Putin của Nga lại có ý nghĩa lớn nhất. Chỉ vài ngày trước đó, John Ratcliffe, giám đốc C.I.A., đã bí mật đến Moscow để kêu gọi Điện Kremlin chấm dứt chiến tranh ở Ukraine. Ông Tập nói với ông Putin: "Nền tảng của quan hệ Trung-Nga sẽ ngày càng vững chắc."

Tổng thống Masoud Pezeshkian của Iran cũng tham dự hội nghị thượng đỉnh, dù chưa rõ ông Tập có đàm phán với ông này hay không.

So với đó, Hoa Kỳ dường như đang dần xa rời các đồng minh trong lịch sử và làm suy yếu khả năng thể hiện sức mạnh của Mỹ trên toàn cầu. Ông Trump đã mở ra một cuộc chiến thương mại với Canada và giảm bớt các cuộc tập trận  với Hàn Quốc. Những lo ngại cũng ngày càng tăng rằng Hoa Kỳ đang cạn kiệt đạn dược ở Iran và không thể thực hiện các cam kết quốc phòng trên toàn thế giới.

Lars Klingbeil, phó thủ tướng và bộ trưởng tài chính Đức, nói với các phóng viên tại G20 rằng thật "đáng lo ngại" khi chính quyền Trump đã mời Bộ trưởng Tài chính Nga, Anton Siluanov. Ông Klingbeil cho biết ông đã khiển trách ông Siluanov trong một phiên họp vào hôm thứ Hai về cuộc chiến của Nga ở Ukraine. Nhiều người châu Âu cũng tức giận vì Bộ Tài chính không mời đại diện từ Nam Phi, một thành viên lâu năm của G20 và là nền kinh tế lớn nhất châu Phi.

Cơ hội cho Trung Quốc.

Bắc Kinh sẵn sàng tận dụng cơ hội mà ông Trump đang mang lại bằng cách làm mất lòng các đối tác của Washington. Wu Xinbo, học giả nghiên cứu Mỹ tại Đại học Fudan ở Thượng Hải, cố vấn cho Bộ Ngoại giao Trung Quốc, cho biết, Bắc Kinh có hai mục tiêu: xây dựng sự đồng thuận để Hoa Kỳ không còn có thể tự mình quyết định chương trình nghị sự và khiến Trung quốc đóng vai trò lớn hơn trong việc thúc đẩy nền kinh tế thế giới. (Trung Quốc cũng đã tham dự cuộc họp G20.)

Ông nói, "Giờ đây khi động cơ Mỹ đang dần mất động lực — hoặc thậm chí tạo ra các tác động tiêu cực — Trung Quốc, với tư cách là động lực kinh tế, phải đứng lên và đóng vai trò lớn hơn trong việc thúc đẩy và dẫn dắt tăng trưởng toàn cầu," 

Cuộc gặp tại Bishkek là nơi dừng chân trong chiến dịch ngoại giao rộng lớn hơn của ông Tập, nhằm tìm cách dung hòa hai phía của sự chia rẽ đang nổi lên trong chính trường toàn cầu. Ông đã tiếp đón nhiều nhà lãnh đạo phương Tây – bao gồm cả các nhà lãnh đạo từ Đức, Anh và Canada – trong năm nay. Ông sẽ đến Cairo tiếp theo và cũng dự kiến sẽ tham dự hội nghị thượng đỉnh các quốc gia BRICS  tại New Delhi, một nhóm gồm các nền kinh tế mới nổi do Trung Quốc và Ấn Độ dẫn đầu..

Dù ông Tập muốn xem các nhóm như vậy là một đối trọng thống nhất với phương Tây, nhưng vẫn còn nhiều bất đồng và căng thẳng trong các nhóm đó. Bắc Kinh và New Delhi theo truyền thống luôn bất đồng trong BRICS về cách cạnh tranh với Hoa Kỳ, trong đó Ấn Độ ngần ngại không muốn quá đối đầu.

Một dấu hiệu khác cho thấy sự rạn nứt, trong các cuộc đàm phán bên lề hội nghị thượng đỉnh ở Kyrgyzstan Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đã kêu gọi ông Putin chấm dứt cuộc chiến ở Ukraine vì "nhân loại." Ông Putin nói với ông Modi rằng Nga đang "đi theo hướng này," theo truyền thông nhà nước Nga.

Hội nghị thượng đỉnh Bishkek cũng phơi bày giới hạn ở sự đoàn kết của nhóm. Tổ chức Hợp tác Thượng Hải không phải là một liên minh quân sự. Bắc Kinh có thể hỗ trợ ngoại giao, nhưng không sẵn sàng khai triển lực lượng để bảo vệ Nga hoặc Iran.

Đối với Trung Quốc, đó chính là mục đích của thỏa thuận này, theo lời Zhou Bo, một đại tá cấp cao đã nghỉ hưu của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc hiện đang làm việc tại Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh.

Ông nói, "Nó không dựa trên các mối quan hệ liên minh, nên không khiêu khích. Đó là lý do tại sao mọi người không ngại chấp nhận hoặc tương tác với nó."

Ông Zhou nói, "Khi Washington rút lui và thế giới ngày càng đa cực, các quốc gia sẽ chọn tham gia các diễn đàn thực dụng hơn với ít ràng buộc hơn. Tất nhiên ai cũng đang phòng ngừa rủi ro của mình," 

Xây dựng đòn bẩy trước Hội nghị Thượng đỉnh Trump.

Sự thể hiện sức mạnh ngoại giao của Trung Quốc cũng phản ảnh nhu cầu mở rộng lựa chọn của ông Tập trước khi gặp ông Trump tại Washington vào cuối tháng này.

Mặc dù đã ký kết một thỏa thuận ngừng chiến kinh tế với Trung Quốc, chính quyền Trump vẫn tiếp tục gây áp lực bằng cách cấm nhập khẩu robot Trung Quốc, và mở rộng các biện pháp trừng phạt đối với các công ty Trung Quốc nhập khẩu dầu mỏ Iran.

Các quan chức của chính quyền ông Trump cũng đã làm chậm tiến bộ của Trung Quốc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, bằng cách đe dọa hạn chế việc các mô hình trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc thu thập dữ liệu từ các mô hình Mỹ. Chính quyền Trump đang chuẩn bị cảnh báo hàng chục quốc gia không tham gia vào sáng kiến trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc, nếu không sẽ bị loại khỏi liên minh trí tuệ nhân tạo của Mỹ mang tên Pax Silica, theo một bức thư do Bộ Ngoại giao viết và được The New York Times xem. (Không rõ các bức thư đã được gửi đi chưa. Bộ Ngoại giao không phản hồi yêu cầu bình luận.)

Trung Quốc cũng đang đối mặt với khả năng bị hạn chế thương mại từ châu Âu. Các nhà lập pháp ở Brussels đang cố gắng làm chậm các dòng sản phẩm từ Trung Quốc như xe điện, tấm pin năng lượng mặt trời và hóa chất công nghiệp tràn ngập Liên minh châu Âu và đẩy nhanh việc bị mất hàng chục nghìn việc làm.

Tiếp theo là những điểm yếu trong nước của ông Tập. Một vấn đề cấp bách hơn là trận lũ lụt dọc biên giới với Nepal đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng và mất tích, đồng thời đặt ra nghi vấn về mức độ sẵn sàng của Trung Quốc. Một vấn đề khác là cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài nhiều năm vốn đã kìm hãm nền kinh tế Trung Quốc, buộc Bắc Kinh phải dựa nhiều hơn vào xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng, mặc dù chiến lược đó đã làm rạn nứt quan hệ với các đối tác thương mại.

Ông Yun Sun, giám đốc chương trình Trung Quốc tại Trung tâm Stimson ở Washington cho biết, "Trung Quốc đang đối mặt với những khó khăn, Hoa Kỳ cũng vậy. “Sự cân bằng đúng đắn là giữa việc nhận được đủ sự ủng hộ và tán thành tại Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (S.C.O) mà không trực tiếp chọc giận ông Trump.”

--------------------

_ David Pierson đưa tin về chính sách đối ngoại của Trung Quốc và sự gắn kết kinh tế, văn hóa của Trung Quốc với thế giới. Ông đã làm nhà báo hơn hai thập kỷ....| Siyi Zhao đã đóng góp nghiên cứu từ Bắc Kinh.

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times....01/9/2026.