TRẦN H SA

Tác giả: Pranshu Verma... Ngày 26 tháng 9 năm 2026.... The Washington Post.

LIÊN HỢP QUỐC — Đầu tháng này, hàng trăm nhà ngoại giao đã tụ tập trong một phòng họp rộng lớn của Liên Hợp Quốc ở Thụy Sĩ, làm việc hướng tới một hiệp ước mạnh mẽ để điều chỉnh việc xử dụng vũ khí sát thương tự động  - thỏa thuận đầu tiên điều chỉnh việc xử dụng vũ khí trí tuệ nhân tạo sát thủ. Vào ngày cuối cùng của các cuộc đàm phán, các cuộc đàm phán trở nên quyết liệt.

Trong khoảng 15 giờ tiếp theo, các nhà ngoại giao Mỹ và Nga đã kiên trì xem xét tài liệu, loại bỏ một loạt các điều khoản nhằm bảo vệ việc xử dụng trí tuệ nhân tạo trong vũ khí, theo ba người am hiểu về các cuộc đàm phán, những người đã nói với điều kiện giấu tên để thảo luận về các thủ tục kín nhạy cảm và các tài liệu được The Washington Post xem xét.

Họ đã loại bỏ ngôn ngữ yêu cầu hệ thống hoạt động theo cách "có thể dự đoán được" và "đáng tin cậy", và loại bỏ một điều khoản yêu cầu xem xét các cân nhắc đạo đức khi xử dụng vũ khí AI. Các nhóm Mỹ và Nga cũng đã loại bỏ một quy định yêu cầu con người phải xem xét các mục tiêu quân sự do AI phát triển, trước khi tấn công, họ bổ sung.

Trong một phiên họp kín, với camera của Liên Hợp Quốc tắt và các quan sát viên xã hội dân sự bị rời khỏi phòng họp, Washington và Moscow đã khai triển đội ngũ khoảng 10 luật sư mỗi bên  - gần gấp đôi sự hiện diện ngoại giao của các phái đoàn khác  -  để thực hiện những thay đổi diễn ra quá nhanh, khiến các phái đoàn nhỏ hơn phải choáng váng, ba người này cho biết.

“Đó là kiểu chết dần mòn bởi hàng ngàn vết cắt nhỏ,” một trong những người am hiểu vấn đề cho biết.

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Bộ Ngoại giao Nga và Liên Hợp Quốc không trả lời các yêu cầu bình luận.

Sự suy yếu  của thỏa thuận này -  với chi tiết chưa từng được công bố trước đây, cho thấy Hoa Kỳ và Nga đã làm suy yếu các quy định toàn cầu về vũ khí AI sát thương, trong bối cảnh Ngũ Giác Đài nhanh chóng tích hợp công nghệ mới  nổi này  vào tác chiến trên chiến trường.

Các cuộc đàm phán diễn ra giữa lúc dư luận đang tranh cãi gay gắt về những rủi ro mang tính sống còn của AI tiên tiến, khi các lãnh đạo ngành công nghệ kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới hợp tác để đặt ra giới hạn cho công nghệ này. Liên Hợp Quốc đã cố gắng điều chỉnh vũ khí AI trong nhiều năm với tiến bộ hạn chế, và chỉ thị mới nhất là bước tiến xa nhất mà nỗ lực này đạt được.

Những nỗ lực của Washington nhằm vô hiệu hóa các quy định toàn cầu về vũ khí AI cũng cung cấp cách họ có thể tiếp cận việc quản lý quân đội Hoa Kỳ xử dụng công nghệ này. Các quan chức Mỹ hiện đang sửa đổi chỉ thị về vũ khí tự động gây sát thương của quân đội, được công bố vào năm 2023.

Verity Coyle, phó giám đốc phụ trách vũ khí trong khủng hoảng, xung đột và bộ phận vũ khí tại Human Rights Watch, cho biết các quy định yếu về vũ khí AI sát thương có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Bà nói., "Nó có thể khiến máy móc khả dĩ đưa ra các quyết định sống còn mà không cần sự kiểm soát của con người. Tác động thực tế rất rõ ràng: nhiều tổn hại dân sự hơn, ít trách nhiệm hơn và nhanh chóng chuyển sang chiến tranh tự động nhiều rủi ro hơn."

Trên toàn thế giới, việc xử dụng trí tuệ nhân tạo trong chiến tranh đã chuyển từ những kịch bản chủ yếu là lý thuyết sang thực tế trên chiến trường. Theo The Post., quân đội Mỹ đã xử dụng chatbot của Anthropic để xác định gần 1.000 mục tiêu cần tấn công trong 24 giờ đầu tiên của cuộc chiến với Iran;  Israel đã dựa nhiều vào AI cho các hoạt động quân sự ở Gaza.

Trong vài tháng qua, các công ty AI đã tiết lộ rằng bot của họ đã tự động hack máy chủ của các tổ chức khác — bao gồm cả các trang web của chính phủ Mỹ - và rằng các đối tượng xấu ở những nơi như Yemen và Iran đã xử dụng chatbot để cố gắng chế tạo vũ khí hoặc nhắm vào quân đội Mỹ, làm dấy lên lo ngại rằng công nghệ này có thể trở nên không kiểm soát được.

Tháng này, một nhà nghiên cứu  tại Anthropic đã rời công ty và cảnh báo công chúng rằng AI có thể kết thúc loài người, gây ra một cuộc tranh luận gay gắt ở Washington về cách quản lý AI trước khi nó trở thành mối đe dọa tồn vong đối với nhân loại.

Giữa làn sóng lo lắng này, các lãnh đạo công nghệ và lãnh đạo toàn cầu đã khẩn trương kêu gọi quy định về AI. Tại một cuộc họp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc trong tuần này, giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman và lãnh đạo Anthropic Dario Amodei kêu gọi các quốc gia hợp tác để tạo ra một mô hình quản trị AI toàn cầu.

Altman nói, quy định "phải được định hình thông qua các quá trình dân chủ, bởi các chính phủ chịu trách nhiệm trước người dân mà họ phục vụ. Ở cấp độ quốc tế, điều đó có nghĩa là hợp tác."

Nhưng các nỗ lực trong nước nhằm điều chỉnh đã gặp trở ngại, khi chính quyền Trump cho rằng bất kỳ quy định nào về AI sẽ cản trở đổi mới.

Tổng thống Donald Trump phát biểu tại Liên Hợp Quốc vào thứ Ba, "Hoa Kỳ cũng hoàn toàn bác bỏ bất kỳ nỗ lực nào nhằm xây dựng một kế hoạch toàn cầu hóa để kiểm soát trí tuệ nhân tạo đang được bàn luận rất nhiều hiện nay - sau đây chính thức gọi là 'siêu trí tuệ'." 

Các cuộc đàm phán về vũ khí tự động gây sát thương tại Liên Hợp Quốc hiện không ràng buộc, mặc dù các cuộc đàm phán có thể mở ra cánh cửa cho một hiệp ước mang tính bước ngoặt có tính ràng buộc pháp lý, nếu các quốc gia thành viên đồng ý. Nó trình bày nỗ lực toàn cầu tiên tiến nhất trong việc điều chỉnh cách xử dụng vũ khí AI trên chiến trường.

Nhưng tại các cuộc đàm phán ở Geneva vào đầu tháng Chín, rõ ràng Mỹ và Nga đã là rào cản lớn đối với tiến trình, ba người này cho biết.

Nhóm Mỹ do các nhà ngoại giao thuộc Bộ Ngoại giao, quan chức Ngũ Giác đài  và chuyên gia pháp lý dẫn đầu, Coyle của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền cho biết, "Đó là một đội ngũ được trang bị đầy đủ, và họ đến với sự chuẩn bị để bảo vệ quyền tự chủ quân sự của Hoa Kỳ," 

Bà Nicole van Rooijen, Giám đốc điều hành của liên minh phi chính phủ toàn cầu "Stop Killer Robots" (Ngăn chặn Robot Sát thủ), cho biết Washington và Moscow không ủng hộ các quy định có tính ràng buộc pháp lý đối với vũ khí tự hành, đồng thời nắm giữ ảnh hưởng to lớn đối với kết quả của các cuộc đàm phán.

Các cuộc đàm phán về vũ khí tự động đòi hỏi hàng chục quốc gia phải đạt được sự đồng thuận về các quy định sẽ được ban hành, bà bổ sung. Mỹ và Nga không ủng hộ chủ nghĩa đa phương  - vốn đòi hỏi các quốc gia phải hợp tác để đạt được thỏa thuận  -  và có thể xử dụng "vốn liếng chính trị để gây áp lực lên các quốc gia khác," bà nói.

Bà nói thêm, "Họ có quyền ngăn chặn bất kỳ tiến bộ đáng kể nào mà phần lớn các quốc gia muốn tiến tới một hiệp ước ràng buộc đạt được".

Đến tháng 11, các quốc gia sẽ họp tại Geneva để thảo luận liệu các cuộc đàm phán có thể trở thành một ủy nhiệm chính thức hoặc có thể là một hiệp ước ràng buộc pháp lý hay không.

Tại Mỹ, một cuộc thảo luận song song đang diễn ra khi Ngũ Giác đài  đang sửa đổi chỉ thị của họ về việc xử dụng vũ khí tự động. Vào tháng Sáu, Trump đã ban hành một bản ghi nhớ an ninh quốc gia yêu cầu cập nhật chỉ thị trong vòng 90 ngày. Tính đến cuối tháng 9, chính phủ Hoa Kỳ vẫn chưa phát hành phiên bản mới.

Được thiết lập vào năm 2023 dưới thời chính quyền Biden, chỉ thị này chứa một số điều khoản lặp lại những điều khoản đã bị loại khỏi tài liệu của Liên Hợp Quốc, bao gồm yêu cầu con người phải xử dụng phán đoán để kiểm tra các hệ thống vũ khí tự động và bán tự động. Nó cũng yêu cầu những người vận hành hệ thống vũ khí AI phải tuân thủ luật chiến tranh và các hiệp ước có liên quan.

Richard Lennane, cố vấn giải trừ quân bị của nhóm pháp lý thuộc Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế, cho biết các hiệp ước toàn cầu có thể có tác động trong việc kiểm soát xử dụng vũ khí độc hại, trích dẫn tác động của các chỉ thị về vũ khí hóa học và sinh học, mìn chống người và bom chùm đã hạn chế việc xử dụng các loại vũ khí này..

Lennane nói, "Không phải là hình phạt, mà là thiết lập các chuẩn mực và ảnh hưởng đến hành vi. Chúng tôi tin rằng một hiệp ước điều chỉnh vũ khí tự động cũng có thể có hiệu quả tương tự."

Tuy nhiên, Coyle lưu ý rằng Mỹ và Nga có sức mạnh ngoại giao, đội ngũ pháp lý và động lực chính trị để giữ cho bất kỳ quy định toàn cầu nào về vũ khí tự động trở nên yếu kém, và bà nói rằng các hành động nhằm làm giảm quy định nghiêm ngặt  về vũ khí AI tuân theo một kịch bản quen thuộc.

Cole nói, "Khi Mỹ muốn giữ lợi thế quân sự hoặc công nghệ, họ thúc đẩy các hướng dẫn tự nguyện thay vì các quy định ràng buộc. Chúng ta đã thấy cùng một chiến lược trong các cuộc tranh luận về an ninh mạng, không gian và các vấn đề kiểm soát vũ khí khác. Vũ khí tự động cũng không ngoại lệ."

---------------

_Tác giả: Pranshu Verma... 

_ Trần H Sa lược dịch từ The Washington Post...Ngày 27 tháng 9 năm 2026....