TRẦN H SA

Tác giả David Frum....Ngày 26 tháng 9 năm 2026... The Atlantic.

Đây là một tuần đầy khó khăn đối với bất cứ ai vay tiền.

Trên toàn thế giới, các bên cho vay đang yêu cầu lãi suất cao hơn. Thị trường trái phiếu toàn cầu đang thu được lợi suất cao hơn từ mọi người đi vay, bắt đầu từ những người đi vay lớn nhất: các chính phủ quốc gia. Nhưng không phải chính phủ nào cũng trả lãi suất như nhau.

Những người vay đáng tin cậy với tình hình tài chính vững mạnh và lãnh đạo trung thực sẽ trả lãi suất ít hơn. Những người vay không đáng tin cậy với tình hình tài chính rối loạn và lãnh đạo tham nhũng sẽ trả lãi suất nhiều hơn. Trước đây, Hoa Kỳ đứng đầu danh sách đầu tiên, trả lãi suất ít hơn.. Dưới thời Tổng thống Trump, Hoa Kỳ đã tụt xuống vị trí thứ hai,  trả lãi suất nhiều hơn.

Trong phiên giao dịch ngày hôm qua, lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm dao động quanh mức 5,2%. Đức trả lãi suất thấp hơn Mỹ. Pháp trả lãi suất thấp hơn Mỹ. Canada trả lãi suất thấp hơn Mỹ. Ngay cả Hy Lạp cũng trả lãi suất thấp hơn Mỹ. Estonia—một quốc gia luôn bị đe dọa bởi cuộc xâm lược của Nga và bị xóa bỏ chủ quyền - trả lãi suất thấp hơn nhiều so với Mỹ: chỉ 3,6%.

Hầu hết các bài báo về thị trường trái phiếu đều nhấn mạnh đến chiến tranh Iran, lạm phát toàn cầu và sự gia tăng nợ chính phủ trong đại dịch toàn cầu. Đây là những tình huống mà mọi quốc gia  vay nợ lớn đều phải đối mặt. Nhưng chúng không giải thích được tại sao nợ của Mỹ lại đắt hơn nợ của Hy Lạp hay Estonia.

Tháng 4 năm 2011, Paul Ryan khi đó là dân biểu  đã có bài phát biểu tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (American Enterprise Institute) cảnh báo về cuộc khủng hoảng nợ sắp xảy ra ở Hoa Kỳ. Nợ quốc gia lúc đó là 14,3 nghìn tỷ đô la, và đảng Cộng hòa của Ryan đã giành quyền kiểm soát Hạ viện vào năm trước đó. Họ  giành được đa số tại Thượng viện năm 2014 và nắm quyền tổng thống năm 2016. Năm 2017, khi Ryan là Chủ tịch Hạ viện, Quốc hội đã thông qua và Trump đã ký một đạo luật cắt giảm thuế với quy mô lớn trong 10 năm, mà không có các biện pháp cắt giảm chi tiêu tương ứng để bù đắp. Nợ quốc gia đã tăng lên 23,2 nghìn tỷ đô la vào đầu năm 2020, sau đó tiếp tục tăng vọt khi chính phủ Mỹ - giống như các chính phủ trên khắp thế giới - chi tiêu mạnh tay trong suốt đại dịch và giai đoạn hậu dịch.

Vào thời điểm ông Trump trở lại nắm quyền vào năm 2025, nợ quốc gia đã lên tới 34 nghìn tỷ đô la. Ông Trump và Hạ viện, Thượng viện do đảng Cộng hòa lãnh đạo mà ông đã giúp thành lập, lẽ ra có thể khôi phục kỷ luật tài chính. Thay vào đó, một lần nữa  họ đã biến việc cắt giảm thuế năm 2017 thành vĩnh viễn, mà không có sự bù đắp chi tiêu tương xứng. (Ông Trump đã cố gắng bù đắp việc cắt giảm thuế năm 2025 bằng doanh thu từ thuế quan đơn phương của mình - do các doanh nghiệp và người tiêu dùng Mỹ chi trả - nhưng Tòa án Tối cao đã phán quyết thuế quan này là bất hợp pháp. Quảng cáo tranh cử mới của ông Trump, được tài trợ bằng tiền thuế của người dân , ca ngợi những gì ông gọi là "đợt cắt giảm thuế lớn nhất trong lịch sử", nhưng lại bỏ qua cả thâm hụt ngân sách khổng lồ và thuế quan thất bại của ông.)

Nợ quốc gia của Mỹ đã vượt quá 40 nghìn tỷ đô la vào tháng 8 năm 2026. Theo xu hướng hiện tại, con số này sẽ vượt quá 50 nghìn tỷ đô la vào năm 2030, một năm sau khi ông Trump phải rời nhiệm sở theo hiến pháp. Hiện tại, Hoa Kỳ chi cho việc trả lãi nợ nhiều hơn so với chi cho quốc phòng. Đến cuối nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump, chi phí trả lãi suất cũng sẽ vượt quá nguồn tài trợ cho chương trình Medicare.

Các quốc gia khác cũng có khoản nợ lớn. Vậy tại sao người Mỹ lại phải trả lãi suất cao hơn so với hầu hết các nền dân chủ lớn khác? Điều này một phần là do vấn đề dữ liệu. Tỷ lệ nợ trên GDP của Mỹ cao gấp đôi so với Đức, Hà Lan và các nước Scandinavia, và tỷ lệ này tiếp tục tăng nhanh trong khi gánh nặng nợ của các quốc gia mắc nợ nghiêm trọng khác, như Ý và Hy Lạp, lại ổn định hoặc giảm.

Nhưng phần lớn vấn đề có thể đổ lỗi cho Trump và đảng Cộng hòa, cái gọi là đảng của kỷ luật tài chính. Liên minh châu Âu có một ngân hàng trung ương thực sự độc lập. Các quốc gia xử dụng đồng euro, bao gồm Hy Lạp và Estonia, không thể chỉ đơn giản là dùng lạm phát để thoát khỏi nợ. Tuy nhiên, tại Hoa Kỳ dưới thời Trump, Tòa Bạch Ốc đã liên tục tấn công và làm suy yếu tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang. Năm ngoái, Trump đã cố gắng cách chức một thống đốc Fed và đe dọa sa thải chủ tịch Fed lúc bấy giờ, Jerome Powell, sau khi hội đồng không thể hạ lãi suất. Đầu năm nay, chính quyền Trump đã khởi xướng các cuộc điều tra hình sự chống lại Powell, được cho là để gây áp lực buộc Fed nới lỏng chính sách tiền tệ. Fed - hiện do Kevin Warsh, người được Trump chọn làm người kế nhiệm Powell, đứng đầu - cho đến nay dường như đã chống chọi được với những cuộc tấn công này. Nhưng những người nắm giữ đô la nên lo lắng cho lần tới.

Trong một hành động chưa từng có tiền lệ, có thể đe dọa nền kinh tế toàn cầu và phá hủy niềm tin vào đồng đô la, Trump đã từng bóng gió  về việc từ chối trả một phần hoặc toàn bộ nợ công của đất nước. Trong một buổi tọa đàm trên CNN năm 2023, Trump đã kêu gọi các nghị sĩ Cộng hòa tại Quốc hội "hãy để xảy ra vỡ nợ" nhằm buộc chính quyền Biden phải cắt giảm chi tiêu "khổng lồ". Năm 2024, nhà kinh tế trưởng của Trump, Stephen Miran, đã soạn thảo và lưu hành một kế hoạch nhằm giảm chi phí vay nợ của đất nước, bằng cách buộc các chủ nợ của Mỹ phải hoán đổi nợ hiện có lấy trái phiếu dài hạn hơn, với lãi suất thấp hơn. Sau đó, Trump đã bổ nhiệm Miran vào Hội đồng Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang; Miran đã từ chức vào tháng 5 vừa qua để nhường chỗ cho Warsh.

Nhiệm kỳ tổng thống của Trump sẽ kết thúc. Tuy nhiên, sự sẵn sàng vỡ nợ đã trở thành chủ đề đặc trưng của chính trị đảng Cộng hòa. Nợ công của Mỹ chịu sự chi phối của một quy định kỳ lạ gọi là trần nợ , đó là quy định mức tối đa cho việc vay nợ của chính phủ liên bang. Trước đây, đảng đa số sẽ nâng trần nợ khi cần thiết, trong khi đảng thiểu số đưa ra những bài phát biểu chỉ trích về sự thiếu trách nhiệm tài chính. Tuy nhiên, sau năm 2010, các nghị sĩ đảng Cộng hòa trong Quốc hội bắt đầu xử dụng trần nợ như một vũ khí chính trị.

Năm 2011, đa số đảng Cộng hòa tại Hạ viện đã từ chối nâng trần nợ cho đến khi đất nước chỉ còn vài ngày nữa là vỡ nợ, khiến cơ quan xếp hạng tín dụng Standard & Poor's hạ bậc xếp hạng tín dụng dài hạn AAA của Mỹ. Đảng Cộng hòa lại tiếp tục đẩy đất nước đến bờ vực vỡ nợ chỉ trong vài giờ hoặc vài ngày vào năm 2013 và 2015—và một lần nữa, theo sự thúc giục của Trump, vào năm 2023. Một cơ quan khác, Fitch, đã hạ bậc xếp hạng AAA của nợ Mỹ vào năm đó, viện dẫn "sự suy yếu quản trị" là nguyên nhân chính. Sau khi những lời đe dọa sa thải Powell của Trump làm dấy lên những câu hỏi về tính độc lập của ngân hàng trung ương hồi năm ngoái, cơ quan xếp hạng lớn cuối cùng, Moody's, đã hạ bậc xếp hạng của Mỹ, viện dẫn thâm hụt ngân sách ngày càng tăng và chi phí lãi suất leo thang.

Tình trạng tham nhũng của chính quyền Trump - vốn được các nghị sĩ Cộng hòa tại Hạ viện và Thượng viện dung túng - cũng là một phần nguyên nhân dẫn đến chi phí vay nợ ngày càng tăng của đất nước.

Một nghiên cứu năm 2006 cho thấy, quốc gia nào càng bị tổ chức phi lợi nhuận Minh bạch Quốc tế đánh giá là tham nhũng, thì quốc gia đó càng phải trả nhiều tiền lãi hơn cho khoản nợ của mình. Tại Hoa Kỳ, các tiểu bang tham nhũng hơn phải trả lãi suất cao hơn so với các tiểu bang liêm chính hơn. Vào tháng 8 năm 2024, một tài khoản mạng xã hội thuộc chiến dịch tranh cử của Trump đã đăng tải một cảnh báo chống nhập cư : “Nhập khẩu thế giới thứ ba… Trở thành thế giới thứ ba.” Tuy nhiên, các kế hoạch làm giàu cá nhân trị giá hàng tỷ đô la của Trump, việc lạm dụng lệnh ân xá của tổng thống, các cuộc tấn công vào tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang và các dự án phù phiếm tốn kém trên khắp Washington, đều khiến Hoa Kỳ trông giống Pakistan, Nigeria hoặc Philippines, hơn là một nền dân chủ vững mạnh.

Người Mỹ hiện đang phải trả giá cho những khoản chi tiêu xa hoa bất chính này thông qua các khoản vay thế chấp mua nhà, vay mua xe, nợ sinh viên và lãi suất thẻ tín dụng. Về lãi suất vay, Hoa Kỳ hiện đang nằm giữa Estonia và các quốc gia đang gặp khó khăn tài chính nghiêm trọng. Điều này không hoàn toàn là do Trump gây ra, nhưng sẽ không thể xảy ra nếu không có ông ta và những người đã tiếp tay cho ông ta.

------------------

_ David Frum là cây bút của tạp chí The Atlantic và là người dẫn chương trình podcast The David Frum Show.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Atlantic.... 29/9/2026.