TRẦN H SA

Tác giả Richard Heydarian.... Ngày 4 tháng 9 năm 2026. ... Nikkei Asia.

Có lẽ không quốc gia nào thể hiện rõ hơn chính sách mất cân bằng của chính quyền Trump nhiệm kỳ hai ở châu Á hơn Philippines.

Nhìn bề ngoài, quốc gia Đông Nam Á này là một trong số ít điểm sáng trong chính sách khu vực của Washington. Dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Jr., Manila đã mở rộng đáng kể các cuộc tập trận quân sự chung với Ngũ Giác đài, cả về chất lượng lẫn phạm vi địa lý. Cuộc tập trận Balikatan gần đây nhất đã huy động tới 17.000 binh sĩ, chủ yếu là người Mỹ, tham gia các cuộc diễn tập hiện đại cùng với binh sĩ Philippines và các đồng minh quan trọng khác tại các khu vực nhạy cảm về địa chính trị, trải dài từ Biển Đông đến vùng biển phía bắc của Philippines đối diện với Đài Loan.

Hơn nữa, Ngũ Giác đài đã tiếp cận được các cơ sở quân sự quan trọng ở các tỉnh phía bắc và phía tây của Philippines, và đã bố trí sẵn các loại vũ khí cao cấp như hệ thống tên lửa Typhon. Theo "sáng kiến ​​minh bạch", Lực lượng Bảo vệ bờ biển và Hải quân Philippines đã đi đầu trong việc thách thức các tuyên bố bành trướng của Trung Quốc ở Biển Đông. Như vậy, Philippines đồng thời trở thành một điểm tựa kháng cự lại tham vọng hàng hải của Bắc Kinh trong khi tạo điều kiện thuận lợi cho khả năng khai triển sức mạnh của Mỹ ở châu Á.

Không có gì ngạc nhiên khi Elbridge Colby, Thứ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách chính sách và là một trong những kiến ​​trúc sư chính về chiến lược của chính quyền Trump, đã chọn Manila làm điểm khởi đầu cho chuyến công du khu vực gần đây của anh ta. Colby ca ngợi Manila là một "đồng minh kiểu mẫu", quốc gia đã thể hiện quyết tâm "tăng cường năng lực của chính mình để tự vệ tốt hơn và bảo vệ lợi ích của mình". Trong cuộc gặp với tổng thống Philippines, người đứng đầu chính sách của Ngũ Giác đài đã hoan nghênh việc mở rộng quan hệ song phương lên tầm cao mới và, quan trọng hơn, anh tuyên bố sẽ có các cuộc tuần tra chung của lực lượng bảo vệ bờ biển Philippines và Mỹ tại các khu vực tranh chấp của Manila. 

Tuy nhiên, khi xem xét kỹ hơn, lời kêu gọi đáng khen ngợi về "chủ nghĩa hiện thực linh hoạt" này của Colby lại không được hỗ trợ bởi những cam kết đủ mạnh trên thực địa.

Ngũ Giác đài  vẫn chưa cung cấp cho đồng minh Đông Nam Á đang thiếu thốn trầm trọng về trang thiết bị, các máy bay chiến đấu hiện đại, tàu chiến và hệ thống tên lửa. Trong khi đó, mối quan hệ kinh tế song phương đầy hứa hẹn lại bị cản trở bởi chủ nghĩa bảo hộ và thiếu các sáng kiến ​​thương mại mới. Sáng kiến ​​"Pax Silica", nhằm tạo ra chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng và chất bán dẫn không chịu ảnh hưởng của Bắc Kinh, là sáng kiến ​​đầu tư lớn duy nhất của Mỹ tại Philippines. Nhưng với việc chính quyền Marcos đang bước vào những năm cuối cùng và các thế lực thân Trung Quốc ở Philippines đang huy động lực lượng trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2028, vẫn chưa rõ liệu hai đồng minh có thể hoàn tất bất kỳ thỏa thuận chiến lược lớn nào trong tương lai gần hay không.

Trong những ngày đầu ở nhiệm kỳ hai của chính quyền Trump, nhiều nhà quan sát châu Á, đặc biệt là ở Philippines, đã hoan nghênh việc bổ nhiệm Colby làm người đứng đầu chính sách của Ngũ Giác đài. Với mối quan hệ tốt đẹp của anh ta  với giới 'đầu não' chiến lược của Philippines, và sự tập trung duy nhất của  Colby vào việc kềm chế tham vọng bành trướng của Trung Quốc, nhiều người thậm chí còn mong muốn anh ta giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng của Trump.

Tuy nhiên, những kỳ vọng trước đó về một chính sách đối ngoại của Mỹ tập trung vào châu Á dưới thời chính quyền Trump nhiệm kỳ hai đã nhanh chóng tan vỡ bởi hàng loạt những cuộc phiêu lưu (sai lầm) trong chính sách đối ngoại. Từ việc Trump leo thang căng thẳng với châu Âu về Ukraine và Greenland, đến chiến dịch thay đổi chế độ ở Venezuela và cuối cùng là cuộc chiến tranh Iran đầy bất trắc, ngày càng rõ ràng rằng chủ nghĩa trả thù của siêu cường đã trở thành điều bình thường mới.

Xét trên phương diện thực tế hơn, sự can thiệp của Mỹ vào các vũng lầy quân sự từ Ukraine đến eo biển Hormuz đã làm suy yếu nghiêm trọng kho vũ khí quan trọng của Ngũ Giác đài. Điều này đặc biệt quan trọng vì trong bài phát biểu tại Manila, Colby đã ca ngợi những nỗ lực đang diễn ra nhằm "cùng đầu tư [vào các năng lực chung giữa Philippines và Mỹ] cần thiết để răn đe sự xâm lược". Trên thực tế, Philippines dường như đã từ bỏ nỗ lực kéo dài hàng thập kỷ nhằm mua máy bay chiến đấu hiện đại do Mỹ sản xuất. Cũng không có bất kỳ dấu hiệu nào về việc chuyển giao vũ khí cao cấp khác, bất chấp yêu cầu rõ ràng của Manila về các hệ thống tên lửa tiên tiến và nhu cầu cấp thiết về tàu chiến hiện đại. Hành vi ngày càng hung hăng của Trung Quốc, bao gồm cả các cuộc đụng độ suýt xảy ra với quân đội Philippines tại các thực thể tranh chấp ở Biển Đông, đã làm tan biến hy vọng về khả năng răn đe tối ưu.

Nhưng khoảng cách lớn nhất trong quan hệ song phương nằm ở lĩnh vực kinh tế. Cuộc chiến tranh với Iran, một quyết định thiếu suy nghĩ, đã giáng một đòn mạnh vào nền kinh tế Philippines, khiến tốc độ tăng trưởng hàng quý của nước này tụt xuống thấp nhất kể từ đại dịch, do chi phí năng lượng tăng cao. Việc ông Trump liên tiếp áp đặt các đợt thuế quan hai chữ số đối với hàng xuất khẩu của Philippines chỉ làm trầm trọng thêm tình hình. Các cuộc đàm phán kéo dài hàng thập kỷ về một hiệp định thương mại tự do song phương, sau đó được thu hẹp lại thành một phiên bản "thuộc về một lĩnh vực" hẹp hơn, hiện đang gặp bế tắc.

Do đó, sáng kiến ​​Pax Silica tượng trưng cho một cơ hội lớn cho cả hai đồng minh để phát triển một liên minh toàn diện thực sự. Tuy nhiên, sự ngờ vực rộng rãi của công chúng đối với cả chính quyền Trump lẫn Marcos có thể làm đổ vỡ dự án khu công nghiệp rộng 1.619 ha tại New Clark City (nằm trong Khu kinh tế đặc biệt Clark, trải dài qua các đô thị Bamban và Capas thuộc tỉnh Tarlac, Philippines), nơi có thể tạo ra tới 200.000 việc làm và thu hút 70 tỷ đô la đầu tư trong thập kỷ tới, theo các quan chức Philippines.

Có rất nhiều tranh cãi xoay quanh vấn đề này. Các nhà phê bình đã bày tỏ lo ngại về việc phía Mỹ được cho là đã yêu cầu quyền miễn trừ ngoại giao cho các nhà đầu tư của họ, cũng như đề nghị miễn thực hiện các đánh giá tác động về năng lượng và môi trường đối với các trung tâm dữ liệu đang được dự kiến.. 

Nhiều nhà quan sát vẫn tỏ ra hoài nghi về cam kết của sáng kiến ​​này trong việc thúc đẩy Philippines hội nhập vào các chuỗi cung ứng có giá trị gia tăng cao hơn, tập trung vào lĩnh vực bán dẫn và chế biến khoáng sản thiết yếu.

Cũng có những nghi ngờ ngày càng tăng rằng Bắc Kinh và các thế lực ủy nhiệm của họ ở Philippines đã khuếch đại thông tin sai lệch về sáng kiến ​​này - vốn vẫn đang trong quá trình đàm phán - nhằm mục đích vừa phủ nhận sự hiện diện chiến lược lớn hơn của Mỹ tại Philippines, vừa tước đoạt bất kỳ thỏa thuận đầu tư lớn nào của chính quyền Marcos sắp mãn nhiệm với phương Tây.

Trước áp lực dư luận ngày càng gia tăng, chính quyền Philippines thậm chí đã hạ thấp triển vọng đầu tư vào trung tâm dữ liệu và phủ nhận việc dự án gây ra bất kỳ tác động nghiêm trọng nào đến môi trường. Về phần mình, Đại sứ Philippines tại Washington, Jose Romualdez, cảnh báo rằng có "rất nhiều thông tin sai lệch" từ các thế lực thù địch, và rằng, "Nếu vì lý do nào đó chúng ta thất bại, tôi đoán các quốc gia châu Á khác sẽ nắm lấy cơ hội" và nhận được đầu tư của Mỹ.

Trong chuyến thăm dự kiến ​​của ông Trump tới Manila vào cuối năm nay để tham dự Hội nghị thượng đỉnh ASEAN, ông Trump và ông Marcos có thể sẽ ký một thỏa thuận khung cho sáng kiến ​​Pax Silica. Tuy nhiên, đó chỉ là khởi đầu của một quá trình tiềm tàng lâu dài và đầy khó khăn, đặc biệt là khi ông Marcos sắp mãn nhiệm sẽ phải đối mặt với các cuộc điều tra của phía lập pháp mang tính chính trị cao, và sự hoài nghi rộng rãi của công chúng trong nước.

Nếu hai đồng minh không thể nâng cấp liên minh còn khá non trẻ của họ trong tương lai gần, các thế lực thân Bắc Kinh, đứng đầu là Phó Tổng thống nổi tiếng Sara Duterte, có khả năng sẽ chủ động tiến lên trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2028, với những hậu quả địa chính trị sâu rộng. 

------------

_ Richard Heydarian là một chuyên gia về địa chính trị sống tại châu Á và là tác giả của cuốn sách "Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương: Trump, Trung Quốc và cuộc đấu tranh mới giành quyền bá chủ toàn cầu".

_ Trần H Sa lược  dịch từ Nikkei Asia... 8/9/2026.