TRẦN H SA

The Economist....25 tháng 9 năm 2026.

Có thể cả Donald Trump lẫn Tập Cận Bình đều cảm thấy mình là người chiến thắng sau cuộc gặp ở Washington. Mỗi màn phô trương sự xa hoa và trang trọng mới -  và có rất nhiều trong suốt chuyến thăm cấp nhà nước kéo dài ba ngày  - đều được tạo ra để tôn vinh phẩm giá của các nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc. Thật khó để phát hiện thành tựu thực chất từ cuộc đàm phán giữa các nhà cầm quyền này.

Điều đó đồng nghĩa với sự bỏ bê nhiệm vụ, và để lại phần còn lại của nhân loại là những kẻ thua cuộc. Danh sách các cuộc khủng hoảng và mối đe dọa toàn cầu cấp bách rất dài. Các cuộc chiến ở Iran, Sudan, Ukraine và nhiều nơi khác đang kết thúc những sinh mạng và làm xáo trộn thị trường năng lượng và lương thực. Mỗi tuần đều có những báo cáo mới về các tác nhân AI thoát khỏi các huấn luyện viên con người để lang thang trong các mạng kỹ thuật số theo bầy đàn hoang dã. Tại trụ sở quân sự của mình, nhiệm vụ chính của các chỉ huy Mỹ và Trung Quốc là chuẩn bị chiến đấu và giành chiến thắng trong một cuộc xung đột với nhau, rất có thể là về Đài Loan, hòn đảo dân chủ mà Trung Quốc tuyên bố là của riêng họ.

Trong khoảnh khắc đó, hai người quyền lực nhất Trái Đất có thể đã nói chuyện. Họ có thể đã xem xét liệu các quốc gia của họ có bị cuốn vào định mệnh phải cạnh tranh trong mọi lĩnh vực, hay liệu một số rủi ro có nghiêm trọng đến mức mà Mỹ và Trung Quốc phải có nghĩa vụ hợp tác và giải quyết cùng nhau. Với sự thống trị bất thường mà cả hai người quyền lực nhất đều có đối với hệ thống chính trị của mình, ông Trump và ông Tập hoàn toàn có thể thống nhất một vài tham vọng cụ thể, cứu thế giới, và giao cho các trợ lý thực hiện chúng.

Thay vào đó, hai nhà lãnh đạo lại đặt lợi ích cá nhân lên hàng đầu. Ông Trump thích một màn trình diễn lộng lẩy, với chính ông ta ở trung tâm, và ông ấy đã có một màn trình diễn như vậy. Không lâu trước đây, khi các tổng thống Mỹ tiền nhiệm tiếp đón các nhà lãnh đạo Trung Quốc, những nghi thức rình rang như vẫy cờ chào mừng trong các chuyến thăm cấp nhà nước thường bị phía Mỹ coi là một sự phân tâm không thể thiếu nhưng phiền toái. Mục tiêu thực sự, đối với cả chính quyền Dân chủ và Cộng hòa, là hiểu và lý tưởng nhất là định hình tư duy của lãnh đạo Đảng Cộng sản đang hiện diện trước mặt họ. Họ đã rất nỗ lực tạo ra các cơ hội cho những cuộc trò chuyện ngẫu hứng, không theo kịch bản, bởi nỗi lo ngại lớn nhất là viễn cảnh lãnh đạo Trung Quốc chỉ đọc lại một cách cứng nhắc những nội dung đã được soạn sẵn. Tự tin vào sức mạnh mềm của tự do và tính phóng khoáng kiểu Mỹ, các quan chức Tòa Bạch Ốc thường thúc giục các lãnh đạo Trung Quốc gặp gỡ người dân bình thường tại các sự kiện như lễ hội cưỡi bò tót, đi thăm các nhà máy và nơi học tập, hoặc tổ chức họp báo chung với chủ nhà Mỹ để các nhà báo có thể đặt ra những câu hỏi hóc búa. Các tổng thống Mỹ thường thúc giục khách Trung Quốc mở rộng hoặc tự do hóa các mối quan hệ học thuật và kinh doanh. Đối với các chính quyền tiền nhiệm , thật khó chịu khi các nhà đàm phán Trung Quốc cực kỳ thận trọng muốn lên kế hoạch trước cho từng khoảnh khắc của chuyến thăm, và quá chú trọng vào những vấn đề nghi thức sáo rỗng.

Thay vào đó, ông Trump dường như quyết tâm bắt chước và thậm chí vượt qua cả phiên bản chuyến thăm cấp nhà nước mà Trung Quốc ưa thích. Các đội danh dự xếp hàng trên thảm đỏ khi ông Tập bước xuống máy bay, được chính ông Trump chào đón - một dấu hiệu thể hiện sự kính trọng dành cho một nguyên thủ quốc gia đến thăm mà đã lâu không xuất hiện, ngoại trừ các vị giáo hoàng. Ông Trump đã cho ông Tập một cái nhìn thoáng qua về phòng khiêu vũ ở Tòa Bạch Ốc mà ông đang xây dựng, và trước đây ông từng nói rằng nó được truyền cảm hứng từ sự ngưỡng mộ dành cho Đại sảnh Nhân dân rộng lớn ở Bắc Kinh. Thời gian cho các cuộc trò chuyện riêng rất ngắn. Thay vì tìm kiếm một cuộc họp báo tự do, ông Trump đã tổ chức các cơ hội chụp ảnh được dàn dựng chặt chẽ, và khiến các nhiếp ảnh gia nghe thấy những ca ngợi sự thân thiện và tôn trọng của các nhà báo Trung Quốc trong đoàn tùy tùng của ông Tập. Các cơ quan truyền thông Mỹ từng bị cấm vào Tòa Bạch Ốc vì làm ông Trump không hài lòng vẫn đang kiện vị tổng thống này ra tòa ngay cả khi chuyến thăm đang diễn ra - một thực tế mà ông Tập chắc chắn biết, dù vẻ mặt lạnh lùng của ông không để lộ gì.

Những "kết quả cụ thể" mà phía Mỹ công khai tìm kiếm - dùng thuật ngữ xấu xí của các hội nghị thượng đỉnh - có phạm vi rất hẹp. Đáng chú ý, ông Trump và nhóm của mình muốn Trung Quốc đồng ý xuất khẩu nhiều nguyên tố đất hiếm và các khoáng sản khó tiếp cận khác mà các công ty Mỹ cần. Họ muốn Trung Quốc mua nhiều hàng hóa nông nghiệp hơn từ nông dân Mỹ, đặc biệt là trong giai đoạn chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa kỳ. Và họ muốn Trung Quốc ngừng cung cấp và hỗ trợ cho lực lượng vũ trang Iran và xử dụng đòn bẩy của Trung Quốc  với tư cách là người mua dầu lớn nhất của Iran để thúc đẩy Iran tìm kiếm giải pháp hòa bình. Bởi vì các nhà đàm phán của ông Trump tin rằng Trung Quốc không giữ vững các cam kết trước đó, một thỏa thuận ngừng bắn thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc tại Hàn Quốc năm ngoái chỉ được gia hạn thêm hai tháng nữa, thay vì hai năm như Trung Quốc - được cho - là đã mong muốn.

Về phía Trung Quốc, mục tiêu của ông Tập cũng mang tính cá nhân hơn so với những lời lẽ hoa mỹ về hòa bình và "tiến bộ của nhân loại" mà ông ta thường tuyên bố. Đối với ông Tập, được ông Trump đối xử như một người ngang hàng là điều tối quan trọng, không chỉ vì lòng tự trọng của ông ta. Ông Tập dự kiến sẽ tranh cử nhiệm kỳ thứ tư với tư cách lãnh đạo tại đại hội đảng vào năm tới. Mặc dù hầu như ông không phải lo lắng về việc ai đó phản đối kế hoạch này, một phần vì tất cả những người nghi ngờ có thể đã bị loại bỏ, điều đó giúp hình ảnh của ông được nhìn nhận như đang vươn lên một tầm vóc mới trên quy mô toàn cầu. Về lợi ích quốc gia của Trung Quốc, mục tiêu được ông Tập tuyên bố là gắn kết ông Trump và Mỹ vào một hình thức chung sống hòa bình mà các quan chức Trung Quốc gọi là "một mối quan hệ xây dựng Trung - Mỹ về ổn định chiến lược".

Mớ từ ngữ rối rắm đó thực sự mô tả một tham vọng rất rỏ ràng. Trung Quốc hy vọng xây dựng một khuôn khổ an toàn chung quanh cuộc cạnh tranh song phương với Mỹ, bao gồm những làn ranh đỏ không được vượt qua. Làn ranh  dày đặc và đỏ nhất liên quan đến Đài Loan. Trung Quốc đã cố gắng trong một thời gian để thúc giục ông Trump nói rằng ông phản đối hòn đảo này tìm kiếm độc lập chính thức. Điều đó sẽ đánh dấu sự thay đổi so với quan điểm hiện tại của Mỹ, tức là họ không ủng hộ độc lập của Đài Loan. Mặc dù sự phân biệt này nghe có vẻ khó hiểu, nhưng một tuyên bố như vậy từ một tổng thống sẽ gây lo ngại trên quốc đảo, vì dường như nó loại trừ sự giúp đỡ của Mỹ trong trường hợp xảy ra chiến tranh do chính phủ Đài Loan kiên quyết từ chối sự cai trị của Bắc Kinh. Cuộc gặp ở Washington lần này chứng kiến Trung Quốc tiếp tục cố gắng, với thông cáo chính thức của Trung Quốc nói rằng sự phản đối một Đài Loan độc lập là nền tảng của quan hệ ổn định. Khi ông Tập rời đi, không có bằng chứng nào cho thấy ông Trump đã nhượng bộ về điểm này.

Đó là dấu hiệu của thời đại thay đổi, khi lời kêu gọi tăng cường lớn nhất việc trao đổi giữa nhân dân hai nước đến từ ông Tập chứ không phải chủ nhà Mỹ. Nhà lãnh đạo Trung Quốc đã mời 100.000 sinh viên Mỹ đến thăm đất nước mình, nơi mà Tập chắc chắn hy vọng là họ sẽ bị choáng ngợp bởi những chuyến tàu cao tốc, robot nhảy múa và các dấu hiệu hiện đại khác của Trung Quốc. Trước đây là các tổng thống Mỹ, bắt đầu với Jimmy Carter, người đã kêu gọi Trung Quốc gửi 100.000 sinh viên đến hít thở không khí tự do tại các khuôn viên trường đại học Mỹ.

Các tuyên bố công khai của hai nhà lãnh đạo cho thấy có rất ít dấu hiệu chỉ ra sự tham gia nghiêm túc vào quản trị AI. Ông Trump tuyên bố trong một bài đăng trên Truth Social rằng ông Tập ủng hộ nỗ lực giải quyết sự nghi ngờ của công chúng đối với AI bằng cách đổi tên trí tuệ nhân tạo thành "siêu trí tuệ". Ít tầm thường hơn, ông Tập nói về sự cần thiết phải bảo đảm sự kiểm soát AI của con người. Những người lạc quan chỉ có thể hy vọng rằng nhiều công việc quan trọng hơn đang tiếp tục ở các quan chức cấp cao, dựa trên những cuộc đàm phán về một thỏa thuận giữa Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và người đồng cấp của ông, phó thủ tướng Trung Quốc He Lifeng, nhằm chia xẻ cảnh báo về các rủi ro nghiêm trọng của AI . Đáng tiếc, hiện tại, nỗi lo là Mỹ và Trung Quốc đang tập trung nhiều hơn vào việc giành vị trí hàng đầu trong lĩnh vực AI, và nhiều lĩnh vực khác. Trong khi cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc đang diễn ra ác liệt, thì lễ hội là một lĩnh vực mà ông Trump và ông Tập có thể thấy lợi ích chung. Trong khi đó, thế kỷ 21 vẫn tiếp tục tiến về phía trước, mà không có sự lãnh đạo có trách nhiệm.

_________

Trần H Sa lược dịch từ The Economist.... 26/9/2026.