TRẦN H SA

Tác giả Harold James.. 25 /9 / 2026...... Project Syndicate.

PRINCETON -- Hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình diễn ra vào thời điểm cả hai đều đặt cược tất cả vào AI - hay còn gọi là "siêu trí tuệ," như hiện nay Trump khăng khăng gọi nó. Cả hai nhà lãnh đạo, đều xem công nghệ là chìa khóa để thống trị kinh tế, chính trị và quân sự, đều bị mắc kẹt trong một logic nguy hiểm tổng bằng không.

Trump và Tập đang trộn lẫn một sự thấu hiểu hợp lý rằng, AI có thể mang lại nhiều lợi ích thực sự, cùng với niềm tin rằng nó sẽ trao quyền lực gần như tuyệt đối cho bất cứ ai kiểm soát nó. Như Trump đã nói tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc: "bây giờ tôi nói, ai thắng SI, ai thắng siêu trí tuệ, người đó sẽ thắng. Đó là nhóm chiến thắng. Và hiện tại so với tất cả các nước khác chúng tôi đang dẫn trước Trung Quốc rất nhiều, và chúng tôi sẽ giữ nguyên như vậy.". Tương tự, vào năm 2018, Tập đã chỉ ra rằng AI sẽ trở thành một đòn bẩy chiến lược - một "con ngỗng đầu đàn" - để đạt được sự thống trị khoa học và công nghệ trên thế giới.

Tuy nhiên, đáng dừng lại để suy nghĩ về những rủi ro liên quan đến việc dựa vào công nghệ này. Đối với Hoa Kỳ, vấn đề rắc rối của AI được cho là đã giải quyết, được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Tháng trước, nợ quốc gia đã vượt quá 40 nghìn tỷ đô la, vì cử tri vẫn không sẵn lòng chấp nhận bất kỳ giải pháp nào - dù là tăng thuế cao hơn hoặc chi tiêu thấp hơn để cắt giảm nợ. Do đó, nước Mỹ phụ thuộc vào tiền của người khác, nhưng người nước ngoài ngày càng không muốn tài trợ cho nợ của chính phủ Mỹ, như được thể hiện qua sự tăng mạnh lợi suất trái phiếu Kho bạc.

Khi lợi suất trái phiếu tăng vọt, chi tiêu của chính phủ cho việc trả nợ cũng sẽ tăng theo, hiện đang tiêu tốn hơn 1 nghìn tỷ đô la mỗi năm - gần một phần năm tổng chi tiêu của chính phủ. Nếu xu hướng này tiếp tục, nó sẽ dẫn đến vỡ nợ hoặc lạm phát đáng kể. Nhưng còn có một con đường tiềm năng thứ ba: sự gia tăng mạnh mẽ về năng suất lao động sẽ cho phép Mỹ thoát khỏi gánh nặng nợ nần. Như Elon Musk đã lập luận đầu năm nay, "Nếu không có AI và robot, chắc chắn 1.000% là quốc gia chúng ta sẽ phá sản và sụp đổ. Không gì khác có thể giải quyết được vấn đề nợ công này."

Vấn đề của Trung Quốc thì khác, nhưng không kém phần khó giải quyết. Nước này đang phải đối mặt với sự mất cân bằng giới tính sâu sắc và suy giảm dân số, do chính sách một con được áp dụng từ năm 1979, đồng thời với việc Đặng Tiểu Bình khởi xướng các cải cách theo hướng thị trường của Trung Quốc. Lý do là các gia đình đông con sẽ gây áp lực Malthus (là sức ép sinh ra khi dân số tăng nhanh vượt quá khả năng cung cấp lương thực, thực phẩm và tài nguyên của xã hội) lên tài nguyên và đẩy Trung Quốc vào cảnh nghèo đói. Đến đầu thiên niên kỷ, dân số Trung Quốc đạt 1,26 tỷ người—chiếm một phần năm tổng số thế giới—và chính phủ dự kiến sẽ tăng lên 1,6 tỷ vào giữa thế kỷ. Tuy nhiên, đến năm 2025, dân số Trung Quốc là 1,4 tỷ người, và dự báo cho năm 2050 là 1,26 tỷ. Điểm chuyển đổi xảy ra ; trớ trêu thay là nó xảy ra sau năm 2016, năm mà chính phủ cuối cùng cũng chấm dứt chính sách một con. Với lực lượng lao động Trung Quốc sắp thu hẹp, họ sẽ cần AI để bù đắp phần chênh lệch.

Khi đặt cược tất cả vào AI, Mỹ và Trung Quốc phải đối mặt với những tình thế tiến thoái lưỡng nan nghiêm trọng.. Mỹ đang vận hành dựa trên giả định rằng AI là công cụ duy nhất có sẵn để chống lại khủng hoảng tài khóa do nợ quá mức gây ra, mặc dù các rủi ro ngày càng tăng về AI lại đang chứa đựng những hạt giống của hoảng loạn tài chính và thảm họa. Điều gì sẽ xảy ra nếu một đợt IPO (lần đầu phát hành cổ phiếu rộng rãi ra công chúng và đưa lên sàn chứng khoán ) trị giá 2 nghìn tỷ đô la của Anthropic thất bại do nhà đầu tư nghi ngờ khả năng tạo ra lợi nhuận tương xứng với khoản đầu tư khổng lồ đã bỏ ra? Hoặc nếu họ e ngại và rút lui trước làn sóng phản đối chính trị nhắm vào các trung tâm dữ liệu hay tình trạng mất việc làm do AI gây ra?

Đối với Trung Quốc, hy vọng là lao động bằng robot xử dụng AI có thể thay thế con người trong ngành sản xuất - động lực tăng trưởng dựa trên xuất khẩu của đất nước - cũng như trong các lĩnh vực y tế và chăm sóc xã hội cần thiết để hỗ trợ dân số cao tuổi ngày càng tăng. Nhưng việc đánh cược này cũng dựa trên nhiều giả định chưa được xác thực.

Trung Quốc hay Mỹ sẽ xử lý thế nào trước tình trạng nản chí của giới trẻ - – những người cảm thấy mình không còn mục đích sống? Thế hệ millennials (sinh từ năm 1981 đến năm 1996)  và Gen Z Trung Quốc - những thế hệ tang ping ("nằm phẳng") và bai lan ("để nó thối rữa"), đã bắt đầu căng thẳng trước áp lực xã hội phải kết hôn, mua tài sản và có con. Theo họ, không có lý do gì để duy trì một hợp đồng xã hội mà chắc chắn sẽ thất bại với họ. Mặc dù hiện tượng này không chỉ riêng Trung Quốc, tốc độ thay đổi thái độ trong giới trẻ Trung Quốc rất đáng chú ý, và nó tương xứng với tốc độ của cuộc cách mạng AI. Nhưng càng ít người Trung Quốc quan tâm đến thái độ làm việc chăm chỉ hay có con, thì áp lực giảm dân số càng tăng.

Tất nhiên, hai "canh bạc" lớn này - năng suất lao động của Mỹ sẽ tăng mạnh, và Trung Quốc sẽ thành công trong việc thay thế lực lượng lao động bị lảo hóa—không phải là tất cả. Một canh bạc nguy hiểm hơn liên quan đến cái gọi là cuộc đua AI, nơi mà người ta cho rằng chiến thắng là tất cả, bất chấp những rủi ro đi kèm với việc nhanh chóng đẩy mạnh các giới hạn công nghệ.

Đúng vậy, những người phát triển  các mô hình AI tiên tiến thường đánh giá khả năng "diệt vong" là nhỏ hơn nhiều so với một kết quả có lợi. Nhưng hầu như không ai nghi ngờ rằng công nghệ này mang theo những rủi ro sống còn tiềm tàng nếu không có các biện pháp bảo vệ, và đó chính là vấn đề. Nếu bạn tin rằng các biện pháp kiểm soát an toàn sẽ ngăn bạn chiến thắng trong một cuộc đua mà cái giá phải trả là mất tất cả, người ta sẽ sẵn sàng bỏ qua chúng.

Canh bạc mang tính hủy diệt này có một tiền lệ kỳ lạ từ thế kỷ 20. Ở Liên Xô, lý lẽ biện minh cho chủ nghĩa Stalin cho rằng, sự tàn bạo khủng khiếp được xem là cái giá xứng đáng để đổi lấy thành quả của quá trình hiện đại hóa thần tốc. Kể từ đó, các nhà kinh tế và nhiều nhà tư tưởng đã tranh luận liệu cách tiếp cận của Stalin có "thực sự cần thiết" hay không. Ví dụ, nhà sử học Marxist nổi tiếng người Anh Eric Hobsbawm từng tha thứ cho Stalin vì nghĩ rằng "trong một thời kỳ mà—như ta có thể hình dung—nạn thảm sát và nỗi thống khổ lan tràn khắp nơi, thì việc đặt niềm tin vào sự ra đời của một thế giới mới, dù phải đánh đổi bằng nỗi đau khổ tột cùng, vẫn là điều đáng làm."

Ngày nay, cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều đang thúc đẩy một phiên bản có thể còn phá hoại hơn cả phép tính đạo đức kiểu Stalin. Phần còn lại của chúng ta, rõ ràng chỉ là những kẻ bị cuốn theo cuộc chơi này.

----------------

_ Tác giả Harold James là Giáo sư Lịch sử và Quan hệ Quốc tế tại Đại học Princeton.

_ Trần H Sa lược dịch tư Project Syndicate... 27/9/2026.