TRẦN H SA

Tác gia Denny Roy....Ngày 3 tháng 9 năm 2026... Asia Times.

Vài ngày trước, chính phủ Trung Quốc đã có cơ hội đảo ngược tình trạng suy thoái hiện tại trong quan hệ Trung-Nhật, tệ nhất trong nhiều năm qua.

Một phái đoàn gồm các nghị sĩ Nhật Bản đại diện cho Đảng Dân chủ Tự do cầm quyền và các đảng đối lập Komeito cùng Liên minh Cải cách Trung dung đã gặp gỡ Lục Khang, phó trưởng Ban Quốc tế của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ).

Lục từ chối lời kêu gọi hòa giải của phái đoàn, yêu cầu Tokyo trước tiên phải "xử lý vấn đề Đài Loan một cách trung thực và nghiêm túc theo nguyên tắc một Trung Quốc."

Ý của Lục là Trung Quốc dự định duy trì gói hình phạt của họ đối với Nhật Bản cho đến khi Thủ tướng Sanae Takaichi thực hiện yêu cầu của Trung Quốc rằng bà ấy phai rút lại phát ngôn về Đài Loan vào tháng 11 năm 2025.

Sau 10 tháng thực hiện một chính sách phần lớn không hiệu quả và ở những khía cạnh quan trọng lại bị phản tác dụng, Bắc Kinh đang co rúm lại. Mặc dù một số cuộc khủng hoảng song phương đã qua đi sau một khoảng thời gian khá dài, quan hệ Trung - Nhật hiện nay dường như mắc kẹt trong vòng xoáy tiêu cực kéo dài, với mỗi bên từ chối dung hòa trước những hành động mà họ cho là vô lý và hung hăng từ bên kia.

Tất cả bắt đầu khi, dưới sự chất vấn thẳng thắn của một thành viên Quốc hội, Takaichi nói rằng một cuộc tấn công quân sự của Trung Quốc vào Đài Loan có thể "tạo ra một tình huống đe dọa sự sống còn của Nhật Bản", và do đó có thể dẫn đến sự can thiệp của lực lượng Nhật.

Đánh giá này của Tokyo đã được người Trung Quốc và mọi người khác biết đến rộng rãi. Tuy nhiên, các thủ tướng Nhật trước Takaichi đã tránh công khai xác định kịch bản Đài Loan như một nguyên nhân có thể khiến Nhật Bản phát động chiến tranh.

Bắc Kinh đã tận dụng cơ hội để phản ứng thái quá bằng hàng loạt phản ứng bao gồm việc một nhà ngoại giao Trung Quốc làm việc tại Nhật đe dọa chặt đầu "bẩn thỉu" của  Takaichi; Trung Quốc hủy bỏ các hoạt động giao lưu văn hóa với Nhật Bản và hạn chế người Trung Quốc đi du lịch đến Nhật Bản; giảm nhập khẩu hải sản Nhật Bản ; và Trung Quốc ra lệnh cấm xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng sang Nhật Bản, bao gồm cả các nguyên tố đất hiếm.

Trung Quốc cũng tăng cường hoạt động quân sự gần Nhật Bản — tuần tra bằng tàu thuyền và máy bay của Trung Quốc, bao gồm cả trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản; Các tàu nghiên cứu Trung Quốc tiến hành khảo sát dưới nước ở ngoài khơi Okinawa; và vào tháng 7, một cuộc tập trận bắn đạn thật của Trung Quốc diễn ra bên trong khu vực  gần đảo Okinotori mà Nhật Bản tuyên bố là EEZ của Nhật Bản

Bắc Kinh đã  khai thác nỗi sợ hãi của Nhật Bản bằng cách tập trận chung với Nga, chẳng hạn như máy bay ném bom Trung Quốc và Nga cùng bay trên biển Nhật vào tháng 6 năm 2026. Nhận thức của Nhật Bản về Nga như một mối đe dọa an ninh tiềm tàng đã tăng lên đáng kể kể từ khi Vladimir Putin xâm lược Ukraine vào tháng 2 năm 2022.

Ngoại giao phần lớn đã cạn kiệt, với rất ít cuộc gặp gỡ giữa các quan chức cấp cao. Điều đó khiến sự tiếp đón lạnh nhạt của Lu đối với các nhà lập pháp Nhật Bản đến thăm, trở thành một tuyên bố có thẩm quyền về tình hình hiện tại.

Tác động từ hình phạt Trung Quốc đối với Nhật Bản là nhỏ. Quan trọng nhất, Takaichi đã từ chối rút lại những phát ngôn của bà về Đài Loan, và gần như không có khả năng bà sẽ làm như vậy. Điều đó sẽ đi ngược lại ý thức hệ của bà, phá hủy sự nghiệp chính trị và làm hoen ố di sản của bà.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn duy trì áp lực lên Nhật Bản mặc dù Bắc Kinh không đạt được kết quả mong muốn.  Có một số lý do có thể giải thích tại sao. 

Vấn đề Đài Loan có tầm quan trọng đặc biệt trong chính trị nội bộ Trung Quốc. Xét đến lịch sử Nhật Bản đã chiếm đóng Đài Loan suốt 50 năm, sau khi đánh bại Trung Quốc trong Chiến tranh Trung-Nhật 1894-95, và nỗ lực của Nhật nhằm khiến người Đài Loan nghĩ mình là công dân Nhật thay vì là người Trung Quốc, giờ đây ý tưởng cho rằng Nhật Bản  cố gắng ngăn cản việc Trung Quốc sáp nhập Đài Loan, khiến người Trung Quốc có quan điểm dựa trên sử học của Đảng Cộng sản Trung Quốc, phẫn nộ.

Đối với bộ phận dư luận Trung quốc mang tư tưởng dân tộc chủ nghĩa mạnh mẻ, việc gây áp lực lên Nhật Bản để họ phủ nhận lời tuyên bố của Takaichi là một lập trường đúng đắn, và nếu làm ít hơn thì lãnh đạo Trung quốc sẽ bị chỉ trích vì thiếu lòng yêu nước.

Trong khi đó, Bắc Kinh có cơ sở để hy vọng rằng bà Takaichi sẽ không giữ chức thủ tướng lâu dài. Nhiệm vụ của bà không hề áp đảo, và việc đạt được chương trình nghị sự mà bà đã đề ra — giải quyết các vấn đề chi phí sinh hoạt bằng cách chấp nhận thâm hụt ngân sách lớn hơn để kích thích tăng trưởng, đồng thời tăng cường năng lực quân sự của Nhật Bản — sẽ là một thách thức không nhỏ.

Nếu bà  Takaichi mất uy tín và sớm nhường chỗ cho một thủ tướng mới, sẽ cho phép Bắc Kinh tuyên bố chiến thắng và bắt đầu lại (bao gồm cả việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt) với người kế nhiệm Takaichi. Ngay cả khi Takaichi từ chối nhượng bộ Bắc Kinh, thì áp lực từ Trung Quốc đặt lên Nhật Bản cũng là lời cảnh báo đối với các quốc gia khác có thể ủng hộ Đài Loan, như Hàn Quốc, Philippines, Úc hoặc các quốc gia thành viên NATO.

Bắc Kinh có thể chấp nhận sự suy giảm quan hệ với Nhật Bản. Một số công ty Trung Quốc đang mất khách hàng, và du khách Trung Quốc muốn đến Nhật Bản lại có kế hoạch khác. Nhưng đám đông công dân Trung Quốc sẽ không nổi loạn trên đường phố vì chính phủ của họ công kích Nhật Bản về vấn đề Đài Loan.

Lý do cuối cùng có thể khiến Bắc Kinh vẫn giữ chính sách tưởng chừng không hiệu quả là do Mỹ không hỗ trợ Nhật Bản. Washington ban đầu từ chối công khai tuyên bố ủng hộ Nhật Bản chống lại chiến dịch cưỡng chế kinh tế của Trung Quốc.

Trong tuần lễ mà một bài xã luận trên tờ "Nhân dân Nhật báo" (cơ quan ngôn luận của chính phủ Trung Quốc) đã kêu gọi Washington "kiên quyết phản đối... quỹ đạo chiến lược nguy hiểm của Nhật Bản," Tổng thống Mỹ Donald Trump được cho là đã nói với Takaichi tránh tiếp tục gây thù địch với Trung Quốc.

Sự quan tâm của Washington trong việc ký kết một thỏa thuận kinh tế song phương với Trung Quốc vào năm 2026 khuyến khích Mỹ giảm thiểu các trở ngại có thể xảy ra. Ví dụ, khi Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessant công bố vào tháng 8 chính sách áp đặt các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với các ngân hàng của các đối tác thương mại với Iran, ông ngay lập tức cho biết Trung Quốc, vốn mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, sẽ được miễn trừ. Quan hệ tương đối tốt với Mỹ đã tạo cơ hội cho Trung Quốc gây áp lực mạnh hơn lên Nhật Bản.

Quyết định của Bắc Kinh đẩy mối quan hệ vào khủng hoảng triền miên  có những hậu quả phần lớn là bất lợi cho Trung Quốc. Áp lực từ Trung Quốc đặt lên Nhật Bản — đặc biệt là áp lực quân sự dưới hình thức số lượng tàu và máy bay của PLA hoạt động gần lãnh thổ Nhật  — làm tăng nguy cơ xảy ra một sự cố có thể leo thang thành xung đột ngoài ý muốn.

Vào tháng 12, hai máy bay tiêm kích Trung Quốc đã rọi radar điều khiển hỏa lực vào các máy bay Nhật Bản đang theo dõi tàu sân bay Liêu Ninh của Trung Quốc. Vào tháng 6, chính phủ Trung Quốc cáo buộc các máy bay Nhật giám sát Liêu Ninh đã thực hiện các động tác mô phỏng tấn công.

Trung Quốc đã chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn vào năm 2012 khi bắt đầu thường xuyên tuần tra gần quần đảo Senkaku tranh chấp, và đến nay vẫn tiếp tục. Giờ đây, mức độ căng thẳng lại càng bị đẩy lên cao hơn nữa.

Bắc Kinh thể hiện một kỳ vọng nguy hiểm rằng các đơn vị quân sự của các nước khác sẽ nhượng bộ khi đối mặt với hành vi hung hăng của Trung Quốc. Trung Quốc có lịch sử được ghi nhận rõ ràng về việc xử dụng các thao tác nguy hiểm và các hành động khác để đe dọa máy bay và tàu nước ngoài phải rời khỏi các khu vực – bao gồm cả vùng biển và không phận quốc tế – mà Trung Quốc cho rằng họ không được chào đón.

Tuy nhiên, Trung Quốc dường như đang hướng tới việc bình thường hóa hoạt động quân sự ở các khu vực gần lãnh thổ Nhật Bản. Như một phát ngôn viên Bộ Quốc phòng Trung Quốc đã nói vào năm 2017, Nhật Bản nên "làm quen với điều đó."

Căng thẳng gia tăng với Trung Quốc đang thúc đẩy Nhật Bản tiến tới hợp tác quốc phòng sâu rộng hơn với các quốc gia khác trong khu vực. Kể từ phát biểu của Takaichi, Nhật Bản đã mở rộng tham gia các cuộc tập trận quân sự với Philippines, Úc, Ấn Độ và Indonesia; nới lỏng các hạn chế về xuất khẩu vũ khí sản xuất tại Nhật Bản; thảo luận về việc đồng sản xuất hệ thống vũ khí với Úc, Ấn Độ và Mỹ; đạt được Khung hợp tác Chiến lược Quốc phòng  với Úc; và hoàn tất việc bán các tàu hộ vệ do Nhật đóng cho Úc.

Đây là những bước tiến tiếp theo hướng tới liên minh quân sự khu vực chống Trung Quốc, một cơn ác mộng đối với Trung Quốc. Trong khi đó, mong muốn hợp tác với Đài Loan của Tokyo thậm chí còn tăng lên, dù Nhật Bản giờ đây thận trọng hơn trong việc giữ bí mật các hoạt động này..

Tokyo hiện đang cân nhắc nghiêm túc hơn về việc tối ưu hóa lực lượng vũ trang Nhật Bản cho một cuộc xung đột vũ trang tiềm tàng chống lại Trung Quốc. Sách trắng năm 2026 của Nhật Bản, với tiêu đề "Quốc phòng Nhật Bản", đã đưa ra nhận định mạnh mẽ rằng Nhật Bản đang "bước vào một giai đoạn khủng hoảng mới" và "đối mặt với thử thách lớn nhất kể từ sau Thế chiến thứ hai".

Bộ Quốc phòng Nhật Bản thông báo vào ngày 31 tháng 8 rằng họ sẽ "tăng cường mạnh mẽ khả năng răn đe và phản ứng" bằng cách sản xuất hàng loạt drone, phát triển tên lửa siêu thanh phóng từ tàu ngầm và khai triển hệ thống quản lý tác chiến tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).

Hình phạt của Trung Quốc đã thúc đẩy nỗ lực quyết liệt hơn của Nhật Bản nhằm giảm sự phụ thuộc của Nhật vào Trung Quốc đối với các nguồn cung cấp thiết yếu, bao gồm việc đạt được các thỏa thuận với các nước khác để thiết lập chuỗi cung ứng bỏ qua Trung Quốc, và xây dựng năng lực trong nước để khai thác và tinh chế các nguyên tố đất hiếm.

Xét trên nhiều phương diện, việc Trung Quốc khai thác đòn bẩy kinh tế giống như một loại vũ khí chỉ có thể xử dụng một lần. Trong trường hợp này, Bắc Kinh dường như đã lãng phí lợi thế tạm thời của họ.

Cuộc khủng hoảng mới với Trung Quốc đã buộc xã hội Nhật Bản phải đối mặt và suy nghĩ về khả năng Nhật Bản tham chiến để bảo vệ Đài Loan, và đặt câu hỏi liệu có chấp nhận được không việc Bắc Kinh có quyền phủ quyết chính sách an ninh của Nhật Bản. Do đó, người dân Nhật bình thường đã có sự chuẩn bị tâm lý tốt hơn cho chiến tranh.

Trung Quốc đang liên kết vấn đề Nhật Bản có thể tham gia vào kịch bản Đài Loan với cáo buộc rộng hơn về chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản được hồi sinh. Luận điệu này vốn đã thiếu sức thuyết phục đối với hầu hết các quốc gia.. Chắc chắn, điều này không có tác dụng đối với người Mỹ, vốn trong nhiều thập kỷ đã mong muốn một Nhật Bản mạnh hơn về quân sự .

Ở Đông Nam Á - khu vực từng là nạn nhân của Nhật Bản khi nước này thực sự theo đuổi chủ nghĩa quân phiệt và xâm lược vào thế kỷ trước – Nhật Bản hiện là cường quốc bên ngoài được tin tưởng nhất, vượt qua cả Mỹ, Liên minh châu Âu và tất nhiên là kể cả Trung Quốc. Nỗ lực của Bắc Kinh nhằm vẽ nên hình ảnh Nhật Bản là kẻ xâm lược trong kịch bản Đài Loan không gây được tiếng vang cả trong lẫn ngoài khu vực.

Việc buộc chính phủ Takaichi phải xin lỗi sẽ là một chiến thắng lớn cho Bắc Kinh, có thể ngăn cản các chính phủ Nhật Bản trong tương lai bày tỏ sự ủng hộ đối với Đài Loan. Tuy nhiên, thật không may cho Bắc Kinh, không có hy vọng thực tế nào cho điều này.

Trong khi đó, chính sách trừng phạt của Bắc Kinh khoét sâu sự oán giận lẫn nhau và làm gia tăng căng thẳng trong khu vực giữa các khối độc tài và dân chủ.

---------------------

_ Denny Roy là nghiên cứu viên cao cấp của Trung tâm Đông-Tây, Honolulu.

_ Trần H Sa lược dịch từ Asia Times.... 05/9/2026.