TRẦN H SA

AL-QARYATAYN, Syria — Ngày đêm, 5.000 chiếc xe tải đồ sộ chở dầu từ Vịnh Ba Tư ầm ỉ chạy qua vùng sa mạc cằn cỗi này như thể đang trong một đoàn lữ hành uốn lượn hướng về phía biển Địa Trung Hải.

Hồi tháng 4, các xe tải bắt đầu di chuyển giữa các nhà máy lọc dầu ở miền nam Iraq và cảng Baniyas của Syria, ban đầu là một thử nghiệm của các nhà xuất khẩu dầu Iraq nhằm tránh eo biển Hormuz sau khi vận chuyển hàng hóa trên tuyến đường thủy bị chặn lại do cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran.

Ngày nay, dòng xe chở dầu chạy liên tục hàng ngày là minh chứng cho cách Syria và chính phủ mới của họ hướng tới lợi ích khi dòng năng lượng toàn cầu được tái cấu trúc.

Hơn 18 tháng sau khi Bashar al-Assad bị lật đổ, kẻ đã bỏ trốn sau 24 năm nắm quyền, Syria đang sẵn sàng tận dụng việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của quốc tế và cuộc chiến đang tiếp diễn ở Vịnh Ba Tư.

Tự hào có lối vào châu Âu qua cảng ở Địa Trung Hải tại Baniyas, Syria — dưới thời tổng thống mới Ahmed al-Sharaa — đang tự quảng bá mình như một hành lang đường bộ tương đối ổn định cho năng lượng và hàng hóa, đồng thời là một lựa chọn thay thế cho eo biển Hormuz.

Các chính phủ trên trường quốc tế và các nhà cung cấp năng lượng đã bắt đầu tham gia.

Vào tháng 7, chính quyền Trump, vốn đã ủng hộ Sharaa, đã công bố ủng hộ một đường ống dẫn dầu mới do Chevron dẫn đầu, sẽ vận chuyển  2 triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ Basra ở miền nam Iraq đến Baniyas, theo cùng tuyến đường với các xe tải hiện đang chở nhiên liệu chạy qua sa mạc.

Khi Tòa Bạch Ốc công bố dự án đường ống dẫn dầu cùng các quan chức cấp cao của Syria và Iraq, đặc phái viên của Trump, Tom Barrack, đã nói trong một tuyên bố rằng dự án này sẽ giúp biến Eo biển Hormuz thành "một dự án bị bỏ qua."

Động thái này dường như phù hợp với mô hình của chính quyền Trump đang nỗ lực bảo đảm các thỏa thuận cho các công ty Mỹ — đặc biệt là trong lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch — như một phần của chính sách đối ngoại mang tính can thiệp mạnh mẽ, trải dài từ Venezuela đến Vịnh Ba Tư.

Đường ống dài 1.000 dặm, trị giá 5,7 tỷ đô la này sẽ mất ít nhất hai năm rưỡi để xây dựng và không thể thay thế hoàn toàn các tàu chở hàng bằng đường biển đi qua eo biển. Nhưng về lâu dài, điều này sẽ cho phép các nhà xuất khẩu dầu đa dạng hóa các tuyến giao hàng, sau khi cuộc chiến  phơi bày sự phụ thuộc của thế giới vào eo biển này và khiến giá năng lượng tăng vọt.

Tuy nhiên, đầu tư vào Syria vẫn đầy rủi ro. Mặc dù đất nước phần lớn yên bình, Sharaa, một cựu chiến binh từng liên kết với al-Qaeda, vẫn chưa hoàn toàn củng cố quyền kiểm soát đất nước. Các nhóm Nhà nước Hồi giáo vẫn tiếp tục thực hiện các vụ đánh bom rải rác. Và một đường ống sẽ phải đi qua miền tây Iraq, một khu vực chủ yếu do các nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn kiểm soát.

"Việc bảo đảm an ninh thực tế  cho bất kỳ cơ sở hạ tầng đường ống nào sẽ là thách thức hàng đầu" Gabriel Mitchell, chuyên gia năng lượng và nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Quỹ Marshall Đức, viện chính sách có trụ sở tại Washington, cho biết.

Mitchell nói, "Đây là một đường ống sẽ dễ bị tấn công bởi các phần tử cực đoan, mà lại là một khoản đầu tư dài hạn với thời hạn 30 năm. Ai sẽ bảo đảm an ninh? Làm thế nào để bạn có thể mua được bảo hiểm cho dự án ? Nếu chiến tranh kết thúc ở eo biển Hormuz và các công ty dầu khí quốc tế nghĩ, 'Giờ eo biển đã mở, chúng ta không cần đầu tư nữa thì sao?'"

Ahmad Qubbaji, phó giám đốc điều hành Tập đoàn Dầu khí Syria thuộc sở hữu nhà nước, đơn vị sẽ vận hành đường ống, cho biết hợp đồng cuối cùng dự kiến sẽ được ký vào tháng 9 bởi một liên danh gồm Chevron có trụ sở tại Houston, TotalEnergies của Pháp, cùng các nhà đầu tư Syria và Qatar. Nhóm này đang thảo luận về các biện pháp an ninh, bao gồm xử dụng máy bay không người lái và các công nghệ giám sát tiên tiến khác, để giám sát đường ống, vốn cũng sẽ có sự hỗ trợ an ninh từ Hoa Kỳ, Qubbaji cho biết.

Rốt cuộc, "đây là một dự án của Mỹ," ông nói trong một cuộc phỏng vấn tại văn phòng ở Baniyas. "Mỗi ngày, chúng ta có 5.000 xe tải từ Iraq đến đây mà không gặp sự cố an ninh nào."

Qubbaji cho biết ông đã có các cuộc gọi với các nhà đầu tư Qatar để thảo luận về khả năng mở rộng đường ống đến Qatar, và các nhà phân tích cho rằng đường ống này có thể thu hút các nhà sản xuất dầu khác ở vùng Vịnh, như Kuwait, những nước muốn đa dạng hóa khỏi Hormuz. Qatar cũng bày tỏ quan tâm xây dựng một đường ống dẫn khác qua Syria để vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng đến các tàu chở dầu neo tại Baniyas, Qubbaji cho biết.

Kuwait và Bahrain cũng có thể quan tâm đến việc kết nối với đường ống dẫn dầu Iraq-Syria để xuất khẩu dầu qua ngõ Địa Trung Hải, ông Mohamad Ahmad, kinh tế gia và là nhà phân tích năng lượng tại Karam Shaar Advisory, một công ty tư vấn tập trung vào Syria, cho biết.

Ả Rập Xê Út cũng đang đối mặt với một tình huống khó xử, Ahmad nói: Nước này bắt đầu chuyển hướng dầu về phía Biển Đỏ sau khi chiến tranh Iran đóng cửa eo biển Hormuz, nhưng lực lượng dân quân Houthi thân Iran ở Yemen cũng đe dọa giao thông trên Biển Đỏ.

 Ahmad nói, "Đây là lần đầu tiên chúng ta chứng kiến một cuộc khủng hoảng như vậy, và tôi nghĩ con đường quan trọng nhất cho mọi người là đi qua Địa Trung Hải, chứ không phải đi qua Biển Đỏ,"

Các quan chức Syria cho biết tiềm năng của quốc gia này như một trung tâm khu vực không chỉ dừng lại ở dầu khí và khí đốt.

Trong những tháng gần đây, Syria đã ký các thỏa thuận với Thổ Nhĩ Kỳ và Ả Rập Xê Út, hai trong số những nước chủ chốt ủng hộ  Sharaa, nhằm phục hồi một tuyến đường sắt thời Ottoman sẽ nối châu Âu với Biển Đỏ qua Syria và cung cấp một lựa chọn thay thế cho eo biển Bab al-Mandab và kênh đào Suez. Syria và Iraq cũng đã ký các thỏa thuận tạo điều kiện cho xe tải chở hàng hóa từ vùng Vịnh đến châu Âu.

Qubbaji nói, ám chỉ các biện pháp của Mỹ, được ban hành năm 2011 khi cuộc nội chiến Syria bắt đầu, khiến đất nước này trở thành nơi không thể tiếp cận các công ty nước ngoài, "Chế độ Assad đã phá hủy đất nước chúng tôi suốt 60 năm. Mọi thứ đều bị trừng phạt. Giờ đây, toàn bộ năng lượng trên thế giới có thể đi qua Syria. Chúng ta có thể có đường ống, đường sá, mọi hình thức giao thông."

Ở nhiều khía cạnh, Qubbaji và các quan chức Syria khác đang ca ngợi tài sản bền vững nhất của Syria: vị trí của nó. Hàng thế kỷ trước khi phát hiện ra dầu mỏ, các khu chợ rộng lớn ở Damascus và Aleppo đã kết nối Đông và Tây, Biển Đỏ và Biển Caspi, buôn bán lụa từ Trung Quốc, gia vị từ Ấn Độ, vàng từ Ai Cập và thủy tinh từ châu Âu.

Nhưng đi dọc theo tuyến đường ống được đề xuất hôm nay, là việc liên tục được nhắc nhở về sự tàn phá trong cuộc nội chiến kéo dài 14 năm của đất nước, và khoảng cách lớn giữa Syria hiện đại và tham vọng của nước này trong việc giành lại vai trò lịch sử như một trung tâm của Trung Đông.

Gần biên giới Iraq, một trạm bơm khổng lồ thuộc đường ống dẫn dầu Iraq-Syria trước đây, được xây dựng vào những năm 1950 đã bị đổ nát sau khi bị Nhà nước Hồi giáo chiếm đóng và bị san phẳng bởi các cuộc không kích của Mỹ, khiến nó không thể xử dụng được.

Ở vùng sa mạc lân cận, không xa tỉnh Anbar của Iraq và khu vực có sự hiện diện của các nhóm dân quân do Iran hậu thuẫn—Quân đội Syria vẫn đang nỗ lực rà phá bom mìn còn sót lại sau chiến tranh.

Ngược dòng sông Euphrates tại mỏ dầu al-Omar, cách hiện trường vụ đánh bom do Nhà nước Hồi giáo tuyên bố vào tháng 8 một giờ lái xe, Ahmad Al Hudr, một quan chức khu vực của công ty dầu quốc gia Syria, đã giảm nhẹ mối đe dọa từ các phần tử cực đoan.

Ông thừa nhận các xe tải chở dầu đã bị tấn công rải rác, nhưng phần lớn những vụ việc đó do người dân địa phương gây ra vì họ không thể khoan trái phép. Al Hudr bày tỏ sự tin tưởng rằng quân đội có thể bảo đảm cơ sở hạ tầng dầu mỏ.

Al Hudr cho biết ông hy vọng đường ống dẫn dầu trong tương lai sẽ cung cấp đầu ra xuất khẩu cho nguồn dầu mỏ của Syria và tạo ra nguồn thu mới cho một quốc gia từng dựa vào dầu mỏ cho khoảng 30% thu nhập. Nhưng hiện tại,  ông đang phải đối mặt với nhiều khó khăn.

Sau khi chính phủ mới của Syria  kiểm soát mỏ al-Omar vào tháng 1, Al Hudr phát hiện các giếng dầu bị hư hại nặng do nhiều năm quản lý yếu kém dưới thời lực lượng người Kurd và Nhà nước Hồi giáo kiểm soát, hiện tại, sản lượng khai thác chỉ còn bằng một phần mười so với mức đỉnh điểm trước chiến tranh.

Công ty dầu khí nhà nước, SPC, thiếu vốn, và đã phải thuê lao động hợp đồng để tháo rời các bộ phận kim loại từ một cơ sở bơm bị hư hại nặng do một cuộc không kích của Mỹ, nhằm lắp ráp các ống mới.  Al Hudr nói, "Syria không thiếu chuyên môn kỹ thuật. Chúng tôi đang thiếu đầu tư và thiết bị tốt hơn."

Tại một ngã rẽ hoang vắng ở Al-Qaryatayn, Syria, trên con đường hai làn dẫn đến Baniyas, Mohammad Hatem, một tài xế chở dầu người Iraq vui tính, đã phàn nàn về một loạt vấn đề khác.

Những con đường đầy ổ gà ở Syria đang trong tình trạng tồi tệ so với các tuyến đường cao tốc ở Iraq và làm mòn lốp xe của anh, Hatem nói, xe của anh đậu gần một ngã tư trên sa mạc. Và hiện nay có quá nhiều xe tải vận chuyển dầu giữa Vịnh Ba Tư và Địa Trung Hải đến mức tai nạn xảy ra hàng ngày, anh nói.

Dù vậy, anh không phàn nàn về số tiền 1.800 đô la maà anh bỏ túi cho mỗi chuyến đi khứ hồi 10 ngày từ Basra đến Baniyas. "Tôi sợ đường ống mới này sẽ lấy đi công việc kinh doanh của tôi, có thể tôi sẽ làm nó nổ tung," anh cười sảng khoái rồi nhấn mạnh rằng mình chỉ đùa thôi.

Tại một trạm kiểm soát gần đó, Abu Ahmad, 39 tuổi, một quan chức an ninh Syria, đã vẫy tay hướng dẫn các xe chở dầu và ô tô di chuyển theo mọi hướng: phía tây hướng về Địa Trung Hải và phía đông đến Vịnh Ba Tư, phía bắc đến Thổ Nhĩ Kỳ và phía nam đến Jordan.

Một thập kỷ trước, Ahmad là một phiến quân thuộc Quân đội Syria Tự do đóng quân ở sa mạc, chiến đấu với "mọi người," ông nhớ lại: chế độ Assad ở phía tây; lực lượng Nhà nước Hồi giáo, Nga và lính đánh thuê Wagner ở phía đông; Các lực lượng dân quân người Kurd; thậm chí cả Hezbollah từ Lebanon, sau khi lực lượng dân quân Shiite xâm lược Lebanon.

Anh nói, trong những năm đó, sẽ rất nguy hiểm nếu xe dân dụng, chưa nói đến xe tải chở đầy dầu quý giá, đi qua khu vực này. "Cảm ơn trời mọi chuyện đã kết thúc,"

Hôm nay, Ahmad ngồi dưới cái nóng chỉ với đống giấy tờ, một chiếc quạt ọp ẹp và một khẩu súng máy PKA cũ kỹ của Nga nằm trên sàn dưới lớp bụi mỏng.

Anh nói anh hiểu tại sao nơi này lại bị tranh chấp gay gắt trong thời gian anh còn là chiến binh, và tại sao hôm nay lại đông đúc giao thông: "Chúng tôi đang ở ngã tư của Trung Đông."

----------------

_ Tác giả Gerry Shih....| Hani Alagbar đã đóng góp cho báo cáo này.

_  Trần H Sa lược dịch từ The Washington Post..... 03/9/2026.