TRẦN H SA

Tháng trước, Bộ Quốc phòng Ấn Độ thông báo rằng họ đang tiến gần đến thỏa thuận với Pháp để mua 114 máy bay chiến đấu Rafale và, quan trọng hơn, hợp tác phát triển máy bay quân sự thế hệ tiếp theo. Đây là một thỏa thuận tốt cho Ấn Độ, đáp ứng nhu cầu quan trọng cung cấp cho không quân và thúc đẩy ngành công nghiệp quốc phòng trong nước, với phần lớn máy bay Rafale được sản xuất tại Ấn Độ. Pháp cũng thắng, nhận được nguồn tài chính rất cần thiết cho dự án mà không cần thuê đối tác nào để viết lại bản thiết kế. Nhưng cách Pháp và Ấn Độ đạt được thỏa thuận này cho thấy tất cả những điều nguy hiểm trong một thế giới G-zero đang chạy đua tái vũ trang.

Quay lại một năm trước: Kế hoạch của Pháp là hợp tác với Tây Ban Nha và Đức, để phát triển máy bay quân sự thế hệ tiếp theo. Sự hợp tác của họ cho máy bay tiệm kích thuộc Hệ thống Không quân Chiến đấu trong Tương lai (FCAS) vào thời điểm đó là bằng chứng cho sự đồng thuận của châu Âu đang hình thành trên lãnh vực quốc phòng. Trong nhiều thập kỷ, người châu Âu đã đầu tư không thỏa đáng cho quân đội của mình, tin tưởng vào khả năng răn đe của NATO, thông qua sức mạnh của của Mỹ như một bá chủ toàn cầu, một vị thế không thể tranh cãi. Tuy nhiên, khi quyền lực và các bảo đảm an ninh của Mỹ bắt đầu trở nên lung lay hơn, và Nga thể hiện sự sẵn sàng xử dụng lực lượng quân sự đối với các quốc gia láng giềng, châu Âu đã nhanh chóng xây dựng một lực lượng răn đe đáng tin cậy nhằm đối phó  với Putin.

Khi Đức quyết định tái thiết quân đội sau bài phát biểu "Zeitwenwende" ("bước ngoặt") của cựu Thủ tướng Olaf Scholz, nước này cần thêm máy bay chiến đấu. Do đó, sự hợp tác được tăng cường với Pháp trong dự án FCAS vốn đã được ấp ủ từ lâu. Rồi cuộc đấu đá nội bộ bắt đầu. Đức muốn một loại máy bay chiến đấu có khả năng dẫn dắt máy bay không người lái vào trận chiến. Pháp muốn một máy bay chiến đấu  điển hình hơn, có khả năng mang vũ khí hạt nhân (thứ mà Pháp có còn Đức thì không). Các công ty tư nhân tham gia, Dassault và Airbus, bắt đầu tranh cãi về mức đóng góp của mỗi công ty cho dự án. Hợp tác quốc phòng châu Âu đổ vỡ, và Pháp chuyển sang Ấn Độ, trong khi Đức tự lên kế hoạch riêng. Hợp tác rộng hơn của FCAS sẽ tiếp tục, nhưng không có thành phần quan trọng nhất: máy bay chiến đấu.

Tại sao sự đổ vỡ giữa Pháp và Đức ở thỏa thuận này lại quan trọng? Nó nắm bắt được trọng tâm của cuộc đua tái vũ trang toàn cầu, khiến Nhật Bản từng theo chủ nghĩa hòa bình vươn lên top mười quốc gia chi tiêu quân sự lớn nhất thế giới, Ba Lan xây dựng quân đội lớn nhất Liên minh châu Âu, và các quốc gia từ Hàn Quốc đến Ả Rập Xê Út phát triển năng lực hạt nhân tiềm ẩn. Bạn có nhận thấy một xu hướng chung ở đây hay không? Các quốc gia đang nổ lực  không ngừng nghỉ để tái vũ trang là những đồng minh lịch sử của Mỹ, những nước không còn tin tưởng rằng Hoa Kỳ sẽ bảo vệ họ.

Và ai mà có thể trách họ được chứ? Trump liên tục đưa ra ý định rời khỏi NATO hoàn toàn, đồng thời đe dọa một đồng minh trong khối này khi tỏ thái độ cứng rắn liên quan đến Greenland (một quốc gia thành viên thuộc Vương quốc Đan Mạch). Ông ta đã đặt các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh vào nguy hiểm với một cuộc chiến tranh không được lên kế hoạch cẩn thận với Iran. Và ông ấy cũng chưa rõ ràng liệu Mỹ có sẵn sàng bảo vệ Đài Loan trong trường hợp Trung Quốc xâm lược hay không.

Nhưng những xu hướng này cũng có trước cả thời kỳ Trump. Biden đã làm mất lòng các đồng minh của Mỹ trong việc vội vàng rút quân khỏi Afghanistan – quyết định đúng đắn (nhưng đơn phương) để chấm dứt cuộc chiến dài nhất của nước Mỹ, nhưng lại là một thất bại thảm hại trong kế hoạch cho những gì xảy ra tiếp theo (Taliban chiếm Kabul một cách nhanh chóng bất ngờ, tiếp theo là việc Mỹ bỏ lại nhiều người Afghanistan đã giúp họ trong cuộc chiến). Chúng ta có thể quay lại lời khai của Colin Powell tại Liên Hợp Quốc rằng, Iraq sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt, nhưng sau này hóa ra là sai, làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của quốc tế đối với Mỹ. Trump là người thúc đẩy xu hướng từng diễn ra dần dần: thế giới nhận ra rằng thời kỳ thống trị của Mỹ đã kết thúc.

Vì vậy, các quốc gia như Nhật Bản và Đức đã nhận ra rằng họ cần xây dựng lại quân đội. Nhưng trong một thế giới chỉ có ba siêu cường quân sự thực sự – Hoa Kỳ, Trung Quốc, và một nước thứ ba xa xôi là Nga – các cường quốc hạng trung không thể tự vệ nếu không có một mức độ hợp tác nhất định. Mâu thuẫn nội bộ giữa các đồng minh châu Âu là nguy hiểm vì châu Âu cần hợp tác để ngăn chặn Putin – một nhiệm vụ khó khăn khi mà các đảng dân tộc chủ nghĩa, thân Putin ngày càng mạnh ở Pháp và Đức. Chỉ mới vào cuối tuần vừa qua, Đảng cực hữu Alternative for Germany (AfD) đã giành chiến thắng trong cuộc bầu cử cấp bang ở Sachsen-Anhalt: một diễn biến ít liên quan ngắn hạn đến chính sách đối ngoại của Đức nhưng lại là dấu hiệu đáng lo ngại cho cuộc bầu cử liên bang năm 2029. Trong khi đó, tại Pháp, Marine Le Pen hiện đang dẫn đầu các cuộc thăm dò trong cuộc bầu cử tổng thống năm tới.

Thậm chí vượt ra ngoài khả năng răn đe, các quốc gia này phải xây dựng lại năng lực công nghiệp quốc phòng của mình. Hiện tại, ít quốc gia nào có thể sánh được với sản lượng quốc phòng của Mỹ, Trung Quốc và Nga. Một quân đội Đức mạnh và một quân đội Pháp mạnh sẽ cải thiện tình hình an ninh của các quốc gia đó, nhưng quốc phòng châu Âu sẽ không cung cấp chân thứ tư cho siêu cường quân sự, cho đến khi châu Âu thực sự sản xuất được phần lớn vũ khí cần thiết, thay vì mua chúng từ đồng minh ngày càng kém tin cậy là Mỹ.

Trong khoảng trống do sự rút lui của nước Mỹ để lại, các khối mới cũng đang xuất hiện. Ả Rập Xê Út, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ gần đây đã thành lập Hiệp định Phòng thủ Chung Mecca, tăng cường khả năng răn đe thông qua phòng thủ lẫn nhau, và tích hợp thị trường quốc phòng sâu rộng hơn. Ai Cập, dù lo ngại thỏa thuận này có thể lôi kéo họ vào cuộc chiến Iran, cũng có thể sớm tham gia. Đây không phải là một liên minh cấp NATO, nhưng nó cho thấy mong muốn của các cường quốc hạng trung trong việc tìm kiếm các phương án thay thế cho sự răn đe mà họ từng coi là điều hiển nhiên, từ Hoa Kỳ.

Tất cả những điều này đồng nghĩa với một thế giới ngày càng có nhiều quốc gia vũ trang, các liên minh quân sự mới xuất hiện, và không có siêu cường toàn cầu nào đủ khả năng tự chủ, năng lực và sẵn sàng thực thi luật pháp quốc tế. Từ góc nhìn của Hoa Kỳ, tất cả những điều này không phải  đều là tin xấu – các quốc gia châu Âu trước đây dựa vào sức mạnh quân sự của Mỹ cuối cùng cũng đang phải trả phần công bằng. Thay vì đóng vai cảnh sát toàn cầu, Mỹ được tự do theo đuổi các mục tiêu khác, từ Iran đến Cuba. Nhưng đây thực sự là một khoảnh khắc "hãy cẩn thận với điều bạn mong muốn", khi các quốc gia  chạy đua xây dựng quân đội trong thời đại chủ nghĩa dân tộc bùng nổ và các thể chế quốc tế suy giảm. Nheo mắt lại, nó trông giống năm 1914 – một viễn cảnh đáng lo ngại hơn nhiều so với mức độ an toàn mà chúng ta mong muốn.

May mắn thay, chúng ta không đứng trước bờ vực của chiến tranh thế giới. Các tổ chức quốc tế, dù đã suy yếu, vẫn còn quan trọng. Hoa Kỳ và Trung Quốc đã thể hiện khả năng hợp tác hạn chế trong khủng hoảng, và ít có hứng thú với xung đột trực tiếp. Nhưng không nghi ngờ gì rằng chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mà nguy cơ chiến tranh ngày càng cao, với cộng đồng quốc tế có rất ít khả năng trong việc ngăn chặn các xung đột khu vực riêng lẻ, leo thang thành một vấn đề lớn hơn.

-----------------

_ Tác giả Ian Bremmer...

_ Trần H Sa lược dịch từ Gzero Media.....Ngày 11 tháng 9 năm 2026...