TRẦN H SA

Tác giả Azam Ahmed, Natan Odenheimer và Ronen BergmanIvor | Hình ảnh của Ivor Prickett....31 tháng 8, 2026. ... The New York Times.

Thiếu tướng Eyal Ben-Reuven đã dành cả đời mình để chiến đấu cho Israel. Ông sống sót qua cuộc chiến Ả Rập-Israel năm 1973, khi trung đội của ông gần như bị tiêu diệt, sau đó chỉ huy một sư đoàn ở Bờ Tây và chỉ huy lực lượng bộ binh Israel trong cuộc chiến chống lại Hezbollah năm 2006 .

Nhưng trong những tháng gần đây, ông đã trở lại Bờ Tây do Israel chiếm đóng, để cùng các tướng lĩnh đã nghỉ hưu và các cựu quan chức Israel như ông đi thị sát khu vực này. Ông đã tận mắt chứng kiến ​​tàn tích của một ngôi trường Palestine bị người định cư Israel cướp phá, và nghe những người chăn cừu, nông dân Palestine kể về việc bị tra tấn bởi những người định cư chiếm đoạt gia súc và đất đai của họ.

Giờ đây, Tướng Ben-Reuven nói rằng ông có một cách nhìn hoàn toàn khác về những rủi ro mà ngày nay Israel đang đối mặt.

Ông nói, đôi mắt rưng rưng vì xúc động, "Những gì mà những người định cư đang làm ở đây, mới là mối đe dọa thực sự đối với Israel. Điều này khiến tôi lo ngại hơn Iran, Gaza hay Lebanon."

Các cựu quan chức Israel cấp cao khác cùng ông đi thăm Bờ Tây cũng chia xẻ sự phẫn nộ tương tự.

 Ephraim Sneh, một thiếu tướng đã nghỉ hưu và là cựu bộ trưởng y tế, nói về các cuộc tấn công người Palestine của người định cư Israel ở Bờ Tây, "Nói một cách đơn giản, đây là thanh lọc sắc tộc".

Asaf Agmon, một tướng Không quân đã nghỉ hưu, còn đi xa hơn nữa, so sánh điều đó với những gì mà một số tổ tiên của người Israel đã chịu đựng trong Holocaust — không phải về quy mô bạo lực, ông giải thích, mà là nỗ lực xóa bỏ sự hiện diện của người Palestine khỏi phần lớn Bờ Tây.

 Ông nói, "Một khi một xã hội hành xử như vậy, xã hội đó sẽ bị diệt vong."

Azriel Nevo, người từng là tùy viên quân sự cho bốn thủ tướng, lập luận rằng các thủ tướng khác mà ông phục vụ  "sẽ không bao giờ để điều này xảy ra."

"Gây sốc," là cách anh mô tả những gì mình chứng kiến trong chuyến tham quan.

Một số quan chức đã nghỉ hưu cho rằng chiến dịch chống lại người Palestine ở Bờ Tây gợi nhớ đến chủ nghĩa Quốc xã  — một khẳng định cực kỳ gây tranh cãi, đặc biệt ở Israel, nơi mà nhiều người Do Thái tìm được nơi trú ẩn sau khi gia đình họ bị tiêu diệt ở châu Âu.

Moshe Ya'alon, cựu tổng tham mưu trưởng quân đội, người từng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng dưới thời ông Netanyahu cho đến năm 2016, gần đây đã so sánh tư tưởng của những người định cư cực đoan Israel ở Bờ Tây với ý thức hệ của nước Đức trong Thế chiến II.

Ông Ya'alon, người lâu nay được xem là người ủng hộ an ninh, gần đây đã nói trên Ynet, một trang tin tức của Israel, "Chủ nghĩa thượng đẳng Do Thái là gì? Tám mươi năm sau Holocaust, đó là kịch bản 'Mein Kampf' ("Cuộc đấu tranh của tôi", Hitler là tác giả ) theo chiều ngược lại. Chủng tộc thượng đẳng  chính là chúng ta."

Văn phòng thủ tướng từ chối trả lời các câu hỏi về những cáo buộc ngày càng tăng từ các cựu tướng lĩnh và quan chức khác, và chính phủ cũng không phản hồi nhiều yêu cầu cung cấp dữ liệu về các cuộc tấn công của người định cư ở Bờ Tây.

Trước đây, ông Netanyahu từng bác bỏ bạo lực của người định cư, gọi đó là hành động bất hợp pháp của "một nhóm trẻ em," trong khi một số bộ trưởng trong chính phủ ông nói rằng không tồn tại cái gọi là nạn khủng bố của người Do Thái.

Nhưng khi sự lên án bạo lực của người định cư ngày càng tăng, bao gồm cả từ Hoa Kỳ, áp lực ngày càng tăng buộc ông Netanyahu phải phản ứng mạnh mẽ hơn. Những người định cư gần đây đã bao vây một số ngôi nhà của người Palestine, trong đó có một ngôi nhà thuộc về một công dân Mỹ. Trong một tuyên bố hiếm hoi vào cuối tuần, ông Netanyahu cho biết những "hành vi phạm tội" như vậy gây "tổn hại to lớn" cho những người định cư tuân thủ pháp luật và "làm tổn hại vị thế của Israel trên thế giới."

Quân đội Israel bác bỏ mọi gợi ý rằng họ ủng hộ "hành động của các nhóm bạo lực" ở Bờ Tây. Họ nói nhiệm vụ của mình là "bảo vệ tất cả cư dân," và bất kỳ binh sĩ nào tham gia các cuộc tấn công của người định cư hoặc đứng nhìn khi chúng xảy ra đều là "hành động hoàn toàn phớt lờ" mệnh lệnh của họ.

Các lãnh đạo tôn giáo ủng hộ các khu định cư của Israel ở Bờ Tây đã hoan nghênh quân đội và chính phủ vì đã ủng hộ số lượng kỷ lục các tiền đồn và trang trại mới, điều  mà các tướng lĩnh đã nghỉ hưu cho rằng đã thúc đẩy bạo lực của người định cư ở Bờ Tây.

Tuy nhiên, Rabbi Elyakim Levanon, người giám sát một hội đồng tôn giáo ở Bờ Tây, gần đây đã cảnh báo những người ủng hộ ông nên tránh bạo lực, nói rằng các nhà phê bình đang dùng đó làm lý do để làm tổn hại đến "danh tiếng của phong trào định cư cả ở Israel, Mỹ và trên toàn cầu."

Các cuộc tấn công của người định cư đang diễn ra trong khi quân đội Israel đang có những hành động quyết liệt hơn nhiều ở Bờ Tây.

Kể từ vụ tấn công ngày 7 tháng 10 gần ba năm trước, hơn 1.100 người Palestine, trong đó có một số chiến binh, đã bị giết trên lãnh thổ này, phần lớn trong số đó do lực lượng Israel gây ra. Đó là số người Palestine bị giết ở Bờ Tây từ năm 2005 đến 2022, theo Liên Hợp Quốc. Kể từ năm 2023, 67 người Israel đã bị người Palestine giết ở Bờ Tây.

Khi tình trạng bạo lực gia tăng — và các vụ giết người, đốt phá và cướp bóc không bị trừng phạt — ngay cả những người từng bảo vệ sự chiếm đóng cũng đang lên tiếng cảnh báo.

Gal Levertov, cựu lãnh đạo bộ phận quốc tế thuộc Bộ Tư pháp — người từng đại diện cho Israel tại Tòa án Hình sự Quốc tế ở The Hague — cho biết, "Nếu cần, tôi hoàn toàn có thể đưa ra lập luận pháp lý để biện hộ cho những hành động của Lực lượng Phòng vệ Israel tại Dải Gaza," 

Ông nói thêm, "Nhưng hôm nay ở Bờ Tây đang diễn ra chuyện gì? Không thể biện minh được."

Chuyến đi tham quan.

Các vị tướng Israel đã nghỉ hưu này đến Bờ Tây trong chuyến đi do Yaakov Or - bản thân ông cũng là một vị tướng  nghỉ hưu và đã dành phần lớn sự nghiệp của mình tại Bờ Tây - tổ chức.

Phẫn nộ trước tình trạng bạo lực của người định cư leo thang và những gì ông cho là sự tham gia của nhà nước trong đó, ông Or đã đặt ra cho mình sứ mệnh đưa càng nhiều nhân vật có uy tín của Israel đến tham quan Bờ Tây càng tốt ,để họ tận mắt chứng kiến thực tế.

Ông thường bắt đầu bằng một lời cảnh báo.

Ông nói với một nhóm vào tháng Sáu, "Khi tôi dẫn các bạn đến xem những gì đang diễn ra ở Bờ Tây, các bạn sẽ có hai lựa chọn,".  Ông nói với họ,"Các bạn có thể im lặng và đồng lõa, hoặc các bạn có thể lên tiếng, và kể cho tất cả những người các bạn biết về những gì đang xảy ra."

Sau đó, ông mời bất kỳ ai không muốn rơi vào tình huống đó hãy rời đi.

Ông Or, 79 tuổi, bắt đầu binh nghiệp khi  chiến đấu chò Israel trong cuộc chiến Ả Rập-Israel năm 1967 – cuộc chiến kết thúc với việc Israel chiếm đóng Bờ Tây. Ông tiếp tục giám sát các vấn đề dân sự và an ninh trong lãnh thổ này, trước khi nghỉ hưu từ văn phòng kiểm soát nhà nước, nơi ông chịu trách nhiệm điều tra cơ quan quốc phòng Israel.

Kể từ khi ông bắt đầu tổ chức các chuyến tham quan cách đây hơn một năm, đã có hơn 250 người tham gia — cựu sĩ quan quân đội, quan chức tình báo cấp cao, luật sư, các nhà kinh tế và ngoại giao nổi tiếng — đã tham gia.

Tờ New York Times đã đồng hành cùng ông hồi tháng 6 thực hiện hành trình đi qua nhiều ngôi làng ở khu vực trung tâm Bờ Tây, khi ông đưa dẫn một số cựu quan chức bao gồm các tướng lĩnh, một bộ trưởng nội các, một tùy viên quân sự cho bốn thủ tướng, một quan chức tình báo, một công tố viên nhà nước và một đại sứ trên một vòng cung qua nhiều làng ở trung tâm Bờ Tây. Dọc đường đi, quốc kỳ Israel được cắm dọc theo đường cao tốc, cách đều nhau, trải dài qua từng cây số.

Ông Or yêu cầu khách tham quan chú ý đến hàng dặm hàng rào mới do người định cư dựng lên để bao vây người dân Palestine và ngăn họ tiếp cận đất của người định cư Israel. 

Và ông kêu gọi người tham gia quan sát sự xuất hiện dày đặc của các tiền đồn định cư — những khu trại tạm bợ nơi biên giới được dựng trên các đỉnh đồi khắp vùng lãnh thổ này.

"Nó đang cho chúng ta thấy khái niệm tổng thể — cách mở rộng khu vực kiểm soát và thu hẹp nơi các cộng đồng Palestine có thể sinh sống," ông nói với họ.

'Họ muốn lấy nhà tôi'.

Tại làng Burin, Bashar Eid, một nông dân Palestine, đã đưa khách tham quan lên sân thượng nhà mình. Ông chống chiếc gậy bước đi tập tễnh; ông cho biết tình trạng này là hậu quả của một vụ tấn công do người định cư gây ra, khiến ông bị thương tật vĩnh viễn.

Ông kể cho họ nghe về các cuộc tấn công liên tục từ các tiền đồn định cư, có thể nhìn thấy từ mái nhà, dọc theo các sườn đồi chung quanh ông. Ông nói, người định cư vào làng mỗi ngày, ngay cả trong ngày lễ Sabbath.

 Ông nói rằng vào một buổi sáng gần đây, ông nhìn thấy một cậu bé định cư trẻ tuổi đi bộ trên đất của mình. Khi hỏi cậu đang làm gì, cậu bé bảo "ông im đi nếu không sẽ bẻ gãy chân còn lại."

Ông nói và lắc đầu "Một đứa trẻ đã nói với tôi như vậy đấy,".

Ông nói rằng ông không còn có thể canh tác đất đai của mình được nữa vì những người định cư tấn công ông mỗi khi ông cố gắng canh tác. Cuộc sống hàng ngày của ông chỉ còn là việc ngồi trên sân thượng để canh chừng các cuộc xâm nhập của người định cư.

Ông nói, "Tôi không biết phải làm gì. Họ muốn lấy nhà tôi."

Những người tham gia ghi chép lại trong khi cái nóng gay gắt đổ xuống từ trên cao. Mùi kem chống nắng lan tỏa trong không khí.

Một cựu trưởng công tố viên của nhà nước Israel giơ tay lên. Ông nói, "Thật vô lý khi lực lượng Israel không làm tròn trách nhiệm bảo vệ họ — thật ngại khi phải hỏi điều này, thế tại sao người Palestine không tự bảo vệ mình?"

Ông Eid nói, "Tôi e rằng nếu tôi tự vệ, mọi chuyện sẽ còn tệ hơn cho chúng tôi," 

Ông Or đồng ý, nói: bất kỳ phản ứng bạo lực nào từ phía người Palestine sẽ dẫn đến sự trả thù, điều này sẽ nghiêm trọng hơn nhiều và có khả năng bao gồm cả quân đội Israel. Hành động đáp trả nhắm vào những người định cư sẽ bị coi là khủng bố, từ đó châm ngòi cho các biện pháp trấn áp mạnh tay hơn.

Raphael Schutz, cựu đại sứ Israel tại Tây Ban Nha, Na Uy và Tòa Thánh Vatican, lau mồ hôi trên trán khi suy nghĩ về những gì vừa nghe.

Ông nói, ông nghĩ đến mẹ mình, người đã cùng cha mẹ và anh chị em rời bỏ nước Đức thời Đức Quốc xã khi mới 9 tuổi.

Ông cho biết, ngày nay mỗi khi xem các đoạn video quay cảnh người định cư đốt xe và nổ súng vào những người nông dân vô tội, bà ấy lại cảm thấy xấu hổ.

 

Ông Schutz, 68 tuổi, nói, "Đối với bà ấy, thật không thể tưởng tượng được người Do Thái lại có thể cư xử như vậy."

Ông nói thêm, "Tôi rất vui vì đã rời ngành ngoại giao. Tôi không thể giải thích được điều này."

Một cộng đồng bị xóa sổ.

Thung lũng Jordan chạy dài từ bắc xuống nam dọc theo bờ sông Jordan, một đồng bằng màu mỡ đánh dấu ranh giới với phía đông của Bờ Tây bị chiếm đóng.

Trong vài năm gần đây, bạo lực của người định cư đã khiến nhiều cộng đồng Palestine phải di dời khỏi khu vực, chủ yếu là các khu lều trại kiểu của người  du mục Bedouin, như Hamamat al-Maleh.

Chỉ vài tháng trước, trong một chuyến thăm riêng biệt  đến cộng đồng của The Times, một vài gia đình vẫn còn bám trụ. Những cuộc xâm nhập dữ dội giữa ban đêm đã buộc phần lớn phải bỏ chạy. Nhưng khi chúng tôi đến thăm vào tháng Hai, chúng tôi bắt gặp vài gia đình Palestine đang ẩn náu trong một công trình đá từ thời Ottoman, họ nằm co cụm trên những tấm nệm trải ngay trên nền nhà trơ trọi.

 Mohammad Khalil, 37 tuổi, người sinh ra trong cộng đồng này, giống như cha mình, nói, "Chúng tôi thậm chí không ngủ được một tiếng. Nếu họ đến mà cậu đang ngủ, cậu sẽ không sống sót đâu."

Vào thời điểm đó, một trường học xây dựng bằng quỹ quyên góp đang bị bỏ trống. Những học sinh cuối cùng đã bỏ trốn vài ngày trước. Đến tháng Ba, sau một loạt các cuộc đột kích, trộm cắp và tấn công của người định cư, ông Khalil và những người còn lại cũng từ bỏ và rời đi.

Không lâu sau đó, cư dân và các nhà hoạt động cho biết, những người định cư đã đến với một chiếc máy ủi và san bằng ngôi trường. Những người định cư đã chia xẻ một video họ đang ăn mừng lễ Vượt Qua giữa những tàn tích.

Khi các tướng lĩnh Israel đã nghỉ hưu và các quan chức khác đến vào cuối tháng Sáu, cư dân Palestine đã rời đi từ lâu. Ông Or muốn cho họ thấy một cộng đồng bị xóa sổ trông trơn như thế nào.

Nhóm đi ngang qua cấu trúc trường học đổ nát, nơi những sợi thép rời rạc nhô lên qua đống đổ nát như mái tóc rối bời. Một cuộn cỏ nhân tạo nằm trong những nếp gấp bẩn. Một bức tường bê tông vỡ hé lộ dấu vết của một bức tranh tường bị phá hủy.

Bên trong cấu trúc Ottoman cũ, một văn phòng đã bị đảo lộn hoàn toàn. Bàn ghế ngổn ngang, một cánh cửa bị bức khỏi bản lề nằm  chỏng chơ trên sàn.

Elie Avidor, một nhà hoạt động chuyên tổ chức các nhóm tình nguyện viên Israel để bảo vệ người Palestine khỏi các cuộc tấn công của người định cư, cho biết ông đã có mặt tại làng không lâu sau khi trường học bị phá hủy. Ông đã quay lại cảnh phụ nữ và trẻ em thuộc nhóm người định cư đang lục lọi, lấy đi những cuốn vở và bút dạ từ văn phòng này, và sau đó chia xẻ đoạn video đó.

Để lại phía sau là những đống phế liệu học đường, tủ hồ sơ bị đập phá, mảnh thủy tinh vỡ và giấy tờ vương vãi khắp nơi.

Nehemia Dagan, 86 tuổi, một tướng Không quân đã nghỉ hưu, người đã giúp xây dựng năng lực trực thăng của Israel và cũng từng là giám đốc giáo dục của quân đội Israel, nói, "Khi bạn đốt sách, khi bạn phá hủy tri thức và tấn công trẻ em, bạn giống như người Đức," 

Run rẩy vì giận dữ, ông nói, "Chúng ta đã đánh mất chính mình, và chúng ta đã thua cuộc chiến này," 

Ông nói thêm, "Chúng ta phải tách ra,"  ám chỉ giải pháp hai nhà nước - phương án sẽ thiết lập một nhà nước Palestine độc lập bên cạnh Israel. "Không phải vì họ, mà vì chính chúng ta."

'Nó giống như một nhà tù'.

Ở điểm dừng cuối cùng, trong một thung lũng cằn cỗi ở phía bắc thung lũng Jordan, một nông dân trẻ, người Palestine đứng trước hàng dài du khách Israel và chỉ tay về phía trước.

Phía sau anh, là một tiền đồn của người định cư được san ủi ngay trên sườn đồi, với lá cờ Israel tung bay bên trên Trước mặt anh, cách đó vài trăm feet, là một hàng dài các lá cờ Israel, nối tiếp nhau, như thể đang xếp dọc theo tuyến đường diễn hành.

Gần đó, những người định cư đã dựng một hàng rào, biến trang trại của anh ta thành một nơi giam giữ người.

Anh nói, "Sáu tháng trước, đây là đất của chúng tôi. Bây giờ, nó như một nhà tù vậy."

Ông nói., cho đến tháng Giêng gần đây, cuộc sống ở làng của ông vẫn tương đối bình thường, Họ canh tác, chăn thả cừu, và đến đi tùy ý.

Ông nói, điều đó kết thúc đột ngột với sự xuất hiện của những người định cư đầu tiên, họ đã đóng quân trên sườn đồi,. Giờ đây, người nông dân này và gia đình không còn có thhể xử dụng đất nông nghiệp hay thu hoạch mùa màng được nữa.

Ông chia xẻ với nhóm khách tham quan rằng mình bị cấm bén mảng tới khu đất đó; mỗi lần ông cố gắng tiếp cận, những người định cư lại gọi cảnh sát. Ông cho biết mình từng bị bắt giữ bốn lần, dù sau đó đều được thả ra.

Ông nói., nhưng mỗi khi ông gọi cảnh sát để báo cáo việc bị quấy rối hoặc bị phá hoại bồn chứa nước, "họ chẳng bao giờ bắt máy,"  Cảnh sát quốc gia Israel cho biết "điều tra một cách công tâm mọi khiếu nại hoặc sự việc có dấu hiệu tội phạm."

Người nông dân Palestine nói rằng ông quyết định bán đàn cừu của mình, thay vì mất chúng vào tay người định cư hoặc bị đói khát vì ông không thể ra ngoài chăn thả nữa.

Người nông dân nói, ám chỉ các tướng lĩnh Israel, "Họ nên nhìn thấy thực tế này, chứ không nên chấp nhận nó," 

Nhiều người đàn ông có mặt tại đó từng trực tiếp tham gia vào các hành động bạo lực chống lại người Palestine — như hướng dẫn  các vụ tấn công hay oanh tạc mục tiêu, dù biết rằng trong một số trường hợp trẻ em có thể thiệt mạng — bởi họ tin rằng điều đó giúp bảo đảm an ninh cho Israel.

Một số tướng lĩnh đã nghỉ hưu cho biết, nhưng các cuộc tấn công của người định cư ở Bờ Tây không làm Israel an toàn hơn,. Thay vào đó, bạo lực và đe dọa lại gây tác dụng ngược lại, họ lập luận.

Ông Agmon, tướng Không quân đã nghỉ hưu, nói, "Khi bạn phá hủy hình ảnh của Israel, giá trị ngoại giao của Israel và các giá trị cốt lõi gắn kết quân đội, thì rốt cuộc bạn chẳng đạt được điều gì cả,"

Ông Agmon, 78 tuổi, người có cháu trai là một binh sĩ Israel, đã hy sinh ở Lebanon năm ngoái, bổ sung, "Tôi xứng đáng được lên tiếng. Gia đình tôi và tôi đã trả giá đắt nhất cho đất nước này."

 Ông nói, "Tôi xấu hổ về những gì người dân chúng ta đang làm ở đây".

--------------------------

_ Tác giả Azam Ahmed, Natan Odenheimer và Ronen BergmanIvor ....31 tháng 8, 2026. ... 

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times..... 31/8/2026

#Azam Ahmed là phóng viên điều tra quốc tế của The Times. Ông đã đưa tin về các vụ bê bối của Phố Wall, Chiến tranh Afghanistan và bạo lực, tham nhũng ở Mexico, Trung Mỹ và vùng Caribe.

#Natan Odenheimer là phóng viên của Times tại Jerusalem, đưa tin về các vấn đề Israel và Palestine.

#Ronen Bergman là cây bút của The New York Times Magazine, có trụ sở tại Tel Aviv.

#Ivor Prickett là một nhiếp ảnh gia sống tại Istanbul. Ông đã đưa tin về sự trỗi dậy và suy tàn của ISIS tại Iraq và Syria khi làm nhiệm vụ cho The Times. Gần đây hơn, ông đang làm việc với các câu chuyện liên quan đến cuộc chiến ở Ukraine.