TRẦN H SA

Khi tôi đến Nhật Bản lần đầu tiên, hơn 30 năm trước, Chiến tranh Lạnh đã kết thúc, Trung Quốc chưa trỗi dậy, và đất nước này—dù không còn là "Nhật Bản số một" như  trong cuốn sách bán chạy năm 1979 của Ezra Vogel— Nhật Bản vẫn rất đáng gờm. GDP của Nhật không kém xa Hoa Kỳ, lớn hơn hầu hết các nước châu Á cộng lại, và gấp bảy lần Trung Quốc.

Trong một chuyến thăm gần đây, tôi nhận ra một đất nước rất khác. Ngay cả năm 1995, đã có những dấu hiệu đáng lo ngại: giá bất động sản sụt giảm và kinh tế  trì trệ nhiều năm—kéo dài thành hàng thập kỷ. Tỷ lệ sinh thấp hơn mức tử, khoảng 1,4 trên mỗi phụ nữ, mặc dù sau đó đã giảm thêm, chỉ còn hơn 1,1 một chút. Nhưng một số thay đổi lớn nhất nằm ở môi trường địa chính trị của Nhật Bản.

Ngày nay, GDP của Nhật Bản chỉ khoảng một phần năm so với Trung Quốc, và  dù vậy quy mô lực lượng vũ trang của nước này vẫn gần như không thay đổi, nhưng hiện nay đã vượt xa nước láng giềng lục địa. Vào năm 1995, Triều Tiên phải mất thêm một thập kỷ nữa mới thử nghiệm được vũ khí hạt nhân. Ngày nay, nó sở hữu hàng chục loại vũ khí hạt nhân có khả năng tấn công. Và vào thời điểm đó, nước Nga vẫn đang phục hồi sau giai đoạn chuyển đổi thoát khỏi chế độ Cộng sản đầy sóng gió ; ngày nay, họ liên kết với Trung Quốc và thường xuyên cung cấp công nghệ quân sự cho Trung Quốc và Triều Tiên.

Không có gì ngạc nhiên khi các lãnh đạo chính trị, quân sự, tình báo Nhật Bản cũng như các chuyên gia học thuật mà tôi vừa nói chuyện gần đây đều tỏ ra lo âu. Họ bám víu vào hiệp ước an ninh với Hoa Kỳ, nhưng chính phủ của họ cũng đang làm những việc chưa từng có thể tưởng tượng để bảo vệ chính mình.

Trong phần lớn thời kỳ hậu chiến, Nhật Bản dựa vào hiệp ước quốc phòng với Mỹ và tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ. Chi tiêu quốc phòng được giữ ở mức 1% GDP, nhưng nền kinh tế của nước này lớn hơn nhiều so với các nước láng giềng, điều này đồng nghĩa với việc chính phủ đầu tư khá lớn vào Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản. Mặc dù yêu thích phim samurai và võ thuật, Nhật Bản vẫn là một quốc gia hòa bình, không xuất khẩu vũ khí, tập trung vào các nhiệm vụ phòng thủ và cam kết không sản xuất, sở hữu hoặc lưu trữ vũ khí hạt nhân.

Tất cả những điều đó đã thay đổi. Theo kế hoạch được thông qua năm 2022, Nhật Bản đã tăng chi tiêu quốc phòng lên khoảng 1,4% GDP, và Thủ tướng Sanae Takaichi cho biết sẽ tăng lên 2%. Có khả năng nó sẽ vượt xa con số đó, thậm chí có thể đạt đến mục tiêu 3,5% như hiện nay được chấp nhận rộng rãi ở châu Âu. Kết quả không chỉ là cải tiến hệ thống vũ khí Nhật Bản trên toàn diện (số lượng quân nhân vẫn giữ nguyên ), mà còn là việc sở hữu các năng lực mới. Nhật Bản hiện đang công khai sở hữu những gì họ gọi là vũ khí "phản công"—tức là các loại tên lửa khác nhau có thể tấn công mục tiêu trên đại lục Trung Quốc. Họ đang đầu tư vào các hoạt động mạng và không gian, cũng như vào các hệ thống phòng không và tên lửa vượt trội hơn nhiều. Họ đang xây dựng các hầm bê tông và đào đường hầm để phòng thủ thụ động trước các cuộc tấn công của Trung Quốc vào các căn cứ, điều mà -  một cách khó hiểu  - Hoa Kỳ đã không thực hiện tại cả châu Á lẫn Trung Đông.. Nhật Bản cũng bắt đầu sẵn sàng duy trì ngành công nghiệp quốc phòng bằng cách xuất khẩu vũ khí. Năm nay, họ thành lập cơ quan tình báo tập trung đầu tiên — Cục Tình báo Quốc gia — kể từ sau Thế chiến II.

Điều thú vị nhất là sự thay đổi trong thái độ của người Nhật đối với vũ khí hạt nhân. Chính sách của Nhật Bản đối với những loại vũ khí này sau Thế chiến II dựa trên nỗi đau khi Nhật là quốc gia duy nhất từng bị tấn công hạt nhân. Trong chuyến đi này, tôi hầu như không nghe gì về Hiroshima hay Nagasaki mà lại nghe rất nhiều về sự răn đe.

Quan trọng hơn, các quan chức và chuyên gia Nhật Bản gần như nhất trí về sự cần thiết phải từ bỏ ít nhất một trong ba chính sách hạt nhân: cấm đưa vũ khí hạt nhân vào đất Nhật. Họ háo hức xem xét khả năng thiết lập các thỏa thuận với Hoa Kỳ, tương tự như mô hình áp dụng với Đức hoặc các quốc gia châu Âu khác—nơi mà cả hai bên cùng nắm quyền kiểm soát việc kích hoạt vũ khí hạt nhân, hay còn gọi là cơ chế "chìa khóa kép". Loại tên lửa hành trình mang đầu đạn hạt nhân phóng từ tàu ngầm, hiện đang được Hoa Kỳ phát triển, dường như là hệ thống được ưu tiên lựa chọn.

Nhật Bản hoàn toàn có thể phát triển vũ khí hạt nhân. Nơi đây có nguồn cung plutonium dồi dào và các kỹ sư xuất sắc. Tuy nhiên, vì nhiều lý do—bao gồm sự phản đối dai dẳng trong nước và nỗi lo ngại về một cuộc tấn công phủ đầu—Nhật Bản không hề muốn thực hiện điều này. Tuy nhiên, những lập luận phản đối việc Nhật Bản tự xây dựng năng lực răn đe hạt nhân mà tôi từng nghe nay đã chuyển hướng sang các cân nhắc thực tế và thận trọng, thay vì dựa trên cảm xúc hay yếu tố lịch sử.

Những thay đổi này xuất phát từ cảm giác bị đe dọa ngày càng lớn  của người Nhật. Gần như mỗi ngày, các tàu tuần duyên Trung Quốc đều đi vào vùng liền kề lãnh hải (cách bờ 12 đến 24 dặm) quanh quần đảo Senkaku, kéo dài gần như đến Đài Loan, và họ thường xuyên xâm nhập vào lãnh hải của Nhật Bản ở đó. Cần lưu ý rằng lực lượng bảo vệ bờ biển Trung Quốc có các tàu cỡ bằng tàu hộ vệ  hoặc khu trục hạm ở các lực lượng hải quân của các nước khác, và họ đã trang bị pháo tự động; loại dùng cho chiến đấu thay vì thực thi pháp luật. Lời lẽ hiếu chiến của họ khi gặp các đồng nghiệp Nhật Bản cũng phản ánh đúng giọng điệu hiếu chiến từ chính phủ Trung Quốc.

Các cuộc tuần tra chung trên không của Trung Quốc và Nga làm các lực lượng phòng không Nhật lo lắng, cũng như các chuyến bay ngày càng tăng của máy bay không người lái Trung Quốc gần các đảo của Nhật. Việc Trung Quốc  từ lâu đã khăng khăng rằng quần đảo Senkaku là của Trung Quốc, nhưng đã trở nên gay gắt hơn trong những năm gần đây. Trong khi đó, Nhật Bản cũng đầy lo âu khi chứng kiến ​​kho vũ khí hạt nhân của cả Trung Quốc và Triều Tiên đều đang gia tăng nhanh chóng. Và cả hai đều liên kết với một nước Nga, nơi mà hải quân và không quân vẫn hoạt động ở Thái Bình Dương bất chấp những áp lực từ cuộc chiến ở Ukraine.

Nhật Bản đang ở trong tình thế khó khăn, và vì lý do đó cùng những lý do khác, thái độ của họ đối với Hoa Kỳ khác với nhiều quốc gia châu Âu. Ở Nhật Bản, hiếm khi nghe những lời phàn nàn về sự suy thoái dân chủ hay cáo buộc phản bội. Thay vào đó, người Nhật rất mong muốn đặt niềm tin vào Hoa Kỳ trong bối cảnh có rất ít lựa chọn thay thế.

Không có NATO ở Thái Bình Dương, và ngay cả sự chỉ huy phối hợp giữa lực lượng Mỹ và Nhật cũng không vững chắc về tổ chức như Hoa Kỳ và Hàn Quốc. Tất cả những gì hiện có chỉ là sự hiện diện của lực lượng Mỹ (vốn chủ yếu hướng trọng tâm vào bán đảo Triều Tiên và Đài Loan) cùng cam kết của Washington, song hành với quyết tâm của Nhật Bản trong việc chống lại sự lấn lướt—hay như cách các tài liệu quốc phòng nước này mô tả là "xâm lược"—từ một Trung Quốc đầy thù địch.

Nhật Bản đang rất lo ngại về vấn đề Đài Loan. Ngay cả việc Trung Quốc chiếm đóng đảo này một cách hòa bình cũng sẽ là một bước lùi lớn. Nó sẽ làm mất ổn định vị thế chiến lược của Nhật Bản và Hoa Kỳ ở Đông Á, đồng thời  (theo quan điểm của Nhật Bản) khuyến khích các nước láng giềng của Trung Quốc chọn giải pháp nhượng bộ hoặc tệ hơn. Trong một phát biểu dường như ngẫu hứng vào cuối năm 2025, Thủ tướng Takaichi cho biết việc hải quân Trung Quốc phong tỏa Đài Loan sẽ bị coi là "tình huống đe dọa sự tồn vong"; điều này ngụ ý rằng Nhật Bản được phép xử dụng vũ lực để thực hiện quyền tự vệ tập thể. Bất chấp làn sóng phản đối dữ dội nổ ra sau đó, bà vẫn không rút lại những phát biểu này.

Vài năm tới có thể sẽ rất nguy hiểm ở Đông Á nếu Trung Quốc nhìn thấy cơ hội —tạo ra bởi một nước Mỹ đang bị phân tâm và thiếu hụt nguồn lực—để hiện thực hóa mục tiêu thống nhất đại lục với một Đài Loan vốn không hề mong muốn điều đó. May mắn thay, mối quan hệ Mỹ-Nhật là một liên minh mà chính quyền Trump chưa từng vô tình hay cố ý làm tổn hại. Vì lợi ích không chỉ của Tokyo mà còn vì hòa bình trong khu vực, người ta hy vọng điều đó sẽ tiếp tục được duy trì.

--------------------

_ Eliot Cohen là cây bút cộng tác của tạp chí The Atlantic. Ông là giáo sư danh dự tại Đại học Johns Hopkins, tác giả cuốn sách sắp ra mắt "The Strategist: How to Think About War and Politics" ( Chiến lược: Cách tư duy về chiến tranh và chính trị), đồng thời là người dẫn chương trình podcast "Shield of the Republic"

_ Trần H Sa lược dịch từ The Atlantic... 07/9/2026..