TRẦN H SA

Tác giả Jared Malsin và Sangar Khaleel....29 tháng 9 năm 2026. ... The Wall Street Journal.

BAGHDAD — Sau hơn 23 năm và 1,7 nghìn tỷ đô la, Mỹ đang dần kết thúc cuộc chiến - mà giới phê bình gọi là cuộc chiến trường kỳ ở Iraq - bằng việc đóng cửa căn cứ quân sự quan trọng cuối cùng của Mỹ vào hôm thứ Tư.

Tổng thống Trump nói trong chuyến thăm Tòa Bạch Ốc của Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi hồi tháng 7.“Chúng tôi không nghĩ mình cần quân đội ở đó nữa. Chúng ta có một nhà vô địch tuyệt vời, một nhà vô địch mới, Anh ấy trẻ và đẹp trai.”

Zaidi, một doanh nhân 41 tuổi, ngồi cạnh Trump trong chuyến thăm và tuyên bố hạn chót - cũng được ấn định vào thứ Tư - để các lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn giao nộp vũ khí. Ông nói: “Không có lý do gì để họ tồn tại sau ngày 30 tháng 9”.

Thay vào đó, cuộc chiến tranh không hồi kết của Mỹ với Iran đang đẩy Iraq lún sâu hơn vào xung đột, và việc Mỹ rút quân để lại một đất nước mà các nhóm dân quân vũ trang mạnh đang ngày càng siết chặt quyền lực. Theo báo cáo của Wall Street Journal, các phần tử cực đoan và lực lượng Iran đã tiến hành hơn 600 cuộc tấn công vào các cơ sở ngoại giao và quân sự của Mỹ tại Iraq trong hai tháng đầu tiên của cuộc chiến hồi tháng 2.

Như một dấu hiệu cho thấy sự bất ổn ở Iraq, Đại sứ quán Mỹ tại Baghdad hiện thường xuyên gửi cảnh báo an ninh cho người Mỹ và những người khác. Khoảng hai cảnh báo mỗi tuần liên quan đến việc bắt cóc do các phần tử cực đoan thực hiện. Một nhóm phóng viên của tờ Journal đã đột ngột rời Baghdad trong tháng này, sau khi các quan chức Iraq, Mỹ và châu Âu cảnh báo về một mối đe dọa an ninh mà các quan chức Mỹ sau đó cho biết là nguy cơ bắt cóc do một nhóm dân quân Shia thực hiện.

Các lực lượng dân quân do Iran hậu thuẫn từ lâu đã gây ảnh hưởng ở Iraq. Nhưng Tehran đã tăng cường hỗ trợ kể từ khi Mỹ phát động chiến dịch ném bom vào Iran hồi tháng Hai, theo các quan chức và chuyên gia quốc phòng Mỹ đương nhiệm và tiền nhiệm.

Theo một quan chức Mỹ, dòng chảy vũ khí loại nhỏ, máy bay không người lái và tên lửa tầm ngắn có đường kính nhỏ từ Iran lúc đầu chậm lại, khi Tehran tập trung vào cuộc chiến với Mỹ, nhưng đã tăng mạnh vào mùa hè này. Vị quan chức này cho biết thêm, các cuộc tấn công gần đây liên quan đến tên lửa tầm xa hơn và máy bay không người lái, cho thấy một sự nâng cấp vũ khí đầy đe dọa.

Tháng này, một vụ tấn công bằng máy bay không người lái mà Ả Rập Xê Út cho rằng xuất phát từ Iraq gần biên giới với Iran, đã tạm thời làm gián đoạn đường ống dẫn dầu Đông-Tây của nước này - một huyết mạch ngày càng quan trọng trong những tháng kể từ khi Iran làm gián đoạn hoạt động vận chuyển hàng hóa ở eo biển Hormuz. Các vụ tấn công khác đã gây thiệt hại cho một trung tâm ngoại giao và hậu cần của Mỹ tại sân bay Baghdad.

Ông Zaidi, người chưa từng giữ chức vụ công nào trước khi trở thành thủ tướng vào tháng 5, đã được chính quyền Trump coi là người có thể hợp tác kinh doanh. Ông này sở hữu một ngân hàng, một công ty bảo hiểm và các công ty truyền thông và xây dựng. Ngân hàng của ông đã bị Bộ Tài chính cấm giao dịch bằng đô la vào năm 2024 vì nghi ngờ đã giúp tài trợ cho Iran và các lực lượng ủy nhiệm của nước này. Ông Zaidi phủ nhận việc biết về các giao dịch đó. Các cựu quan chức Mỹ cho biết họ không tin ông Zaidi có bất kỳ mối liên quan cá nhân nào.

Chính quyền Trump đang trông cậy vào Zaidi để giải giáp các phần tử cực đoan, vốn có số lượng lên đến hàng chục nghìn người và bao gồm các nhóm bán quân sự nhận tài trợ hoặc vũ khí từ Iran.

Thiếu tướng Saad Maan, phát ngôn viên của quân đội Iraq, cho biết một số nhóm phiến quân đã giao nộp vũ khí và những nhóm khác đang lên kế hoạch làm như vậy.

Những người khác lại chế giễu ý tưởng đó.  Kazem al-Fartousi, người phát ngôn của Kata'ib Sayyid Al-Shuhada, một nhóm bán quân sự mà Mỹ xếp vào danh sách tổ chức khủng bố, được Iran tài trợ và trang bị vũ khí, cho biết.“Những vũ khí này là để bảo vệ chủ quyền và tự do của chúng tôi”.

Ông nói trong một cuộc phỏng vấn ở Baghdad rằng việc chính phủ cưỡng chế giải giáp "sẽ không xảy ra". Nhóm của ông và các nhóm dân quân khác nắm giữ các vị trí cao trong các bộ, cũng như hàng chục ghế trong quốc hội Iraq, nơi mà họ đóng vai trò trong việc lựa chọn ông Zaidi trong các cuộc đàm phán sau cuộc bầu cử hồi năm ngoái. 

 Ông nói, "Chính phủ là kết quả mà chúng tôi đã góp phần tạo ra,"

Ông Zaidi và các cấp phó hiện đang thảo luận về việc lùi thời hạn giải trừ quân bị dự kiến ​​vào thứ Tư sang năm sau.

Ông Sabah Al-Nu'man, phát ngôn viên của tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Iraq, cho biết.“Lực lượng chống khủng bố, thông qua vai trò an ninh và tác chiến của mình, đang thúc đẩy chiến lược kiểm soát vũ khí và tập trung chúng dưới sự quản lý của nhà nước”.

Việc rút quân diễn ra sau thỏa thuận giữa chính quyền Biden và cựu thủ tướng Iraq về việc rút quân Mỹ vào năm 2026.

Một quan chức cấp cao của Mỹ cho biết, Mỹ đã nói rõ với Iraq rằng việc giữ vững chủ quyền và ngăn chặn các cuộc tấn công từ bên trong biên giới của họ, bởi các nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn là vô cùng quan trọng. Một quan chức Ngũ Giác đài cho biết Mỹ đang chấm dứt chiến dịch quân sự chính thức, nhưng vẫn duy trì các năng lực tình báo, giám sát và các năng lực khác trong khu vực có thể được xử dụng ở Iraq.

Bưu thiếp Ayatollah.

Tại Baghdad,  vào một ngày gần đây có vẻ như rất yên bình, những người trẻ làm công việc chuyên môn nhâm nhi cà phê đá và gõ máy tính xách tay trong khu phố Karrada sang trọng. Tuy nhiên, nhiều người cho biết họ dự định rời đi, lo ngại rằng tình trạng bất an và áp lực kinh tế sẽ gia tăng nếu không có sự hiện diện mạnh mẽ của Mỹ.

Mustafa Al-Zaidi, một sinh viên y khoa 22 tuổi, người dự định sẽ làm việc ở nước ngoài trong tương lai, nói, “Nếu quân đội rút đi, thì tại sao họ lại ở đây ngay từ đầu? Họ đến đây để hoàn thành một mục tiêu. Họ có đạt được mục tiêu đó không? Không, liệu chúng ta có sẽ giống như Afghanistan, Yemen hay Syria?”

Cuối tháng 3, các tay súng được cho là có liên hệ với Kataib Hezbollah - một nhóm khủng bố bị Mỹ liệt vào danh sách đe -  đã bắt cóc nhà báo tự do người Mỹ Shelly Kittleson, đưa bà lên xe trên một con phố đông đúc ở Baghdad. Bà được thả khoảng một tuần sau đó, sau khi nhóm này đàm phán với chính phủ Iraq để yêu cầu thả các chiến binh bị giam giữ, theo lời các quan chức Mỹ đương nhiệm và tiền nhiệm.

“Chúng ta đang trong tình trạng chiến tranh do kẻ thù người Mỹ ủng hộ chủ nghĩa Phục quốc Do Thái phát động chống lại Hồi giáo”, Abu Mujahid al-Assaf, một quan chức của Kataib Hezbollah, tuyên bố trên mạng xã hội khi thông báo về việc phóng thích Kittleson. Nhóm này - nổi tiếng với các vụ đánh bom ven đường và tấn công bắn tỉa nhằm vào binh lính Mỹ - nằm trong số các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn bác bỏ lời kêu gọi giải giáp vũ khí của Zaidi.

Một số cư dân bày tỏ sự bất bình về sự can thiệp của Iran vào thời điểm mà Iraq - quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn thứ năm thế giới - đang cho thấy những dấu hiệu phục hồi kinh tế. Tại Baghdad, nhiều cửa hàng thời trang và quán cà phê mới đã mọc lên. Chính phủ đang xây dựng công trình cao nhất thủ đô, trụ sở ngân hàng trung ương, trên bờ sông Tigris.

Rahman Hussein Ahmed, 51 tuổi, cựu chiến binh trong một nhóm nổi dậy chống lại cả Iran và Mỹ, nói, “Nếu có điều gì đó không có lợi cho Iraq, chúng tôi không muốn họ,” . Ông cho rằng các thủ lĩnh dân quân “là công cụ phục vụ lợi ích của Iran.” 

Ảnh hưởng của Iran có thể thấy rõ ở một quầy bán đồ lưu niệm trong khu phố cổ ở Baghdad. Bưu thiếp in hình Ayatollah Ali Khamenei, lãnh đạo tối cao của Iran, người đã thiệt mạng trong cuộc tấn công của Mỹ và Israel năm nay. Một tấm khác in hình Qassem Soleimani, cựu chỉ huy Lực lượng Quds của Iran, người đã thiệt mạng trong một cuộc không kích của Mỹ năm 2020. 

Tại sân bay Baghdad, bức chân dung của Abu Mahdi al-Muhandis, một chỉ huy dân quân thiệt mạng trong cuộc tấn công năm 2020, được đặt bên ngoài sảnh đến, nơi đón tiếp du khách. Các áp phích được dán khắp trung tâm thành phố ghi dòng chữ “Chúng tôi sẽ đưa ra quyết định”, một lời chỉ trích nhắm vào sáng kiến ​​giải giáp dân quân của thủ tướng. 

Trước khi các lực lượng dân quân nổi lên, Iran và Iraq đã trải qua cuộc chiến kéo dài gần tám năm, ước tính đã cướp đi sinh mạng của hàng trăm nghìn người và kết thúc trong bế tắc vào năm 1988. Mười lăm năm sau, Mỹ xâm lược Iraq để lật đổ Saddam Hussein, dựa trên những tuyên bố của chính quyền Bush - sau này được chứng minh là sai - rằng nhà lãnh đạo Iraq đang giấu vũ khí hủy diệt hàng loạt. Gần 4.500 binh sĩ Mỹ và khoảng 300.000 người Iraq đã thiệt mạng. 

Tại khu Sadr City thuộc tầng lớp lao động, các cựu chiến binh ôn lại kỷ niệm về việc bắn hạ trực thăng của Mỹ trong những ngày đầu cuộc chiếm đóng quân sự của Mỹ năm 2003.

Tình trạng hỗn loạn sau cuộc xâm lược của Mỹ đã tạo cơ hội cho Iran mở rộng ảnh hưởng tại Iraq, nơi có đa số dân cư theo đạo Hồi dòng Shia, cùng nhánh với phần lớn người Iran.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã giúp tổ chức các nhóm vũ trang tấn công quân đội Mỹ với mục đích đánh đuổi Mỹ khỏi Iraq. Các tài liệu tình báo Mỹ được giải mật cho thấy IRGC đã gửi tên lửa, chất nổ xuyên giáp và các loại vũ khí khác cho các lực lượng dân quân đóng tại Iraq, đồng thời cử các sĩ quan của IRGC đến huấn luyện họ. 

Sau khi kết thúc giai đoạn đầu của cuộc chiến, Mỹ đã rút quân vào năm 2011. Ba năm sau, quân đội Mỹ quay trở lại chiến đấu chống lại Nhà nước Hồi giáo (ISIS), một nhóm cực đoan Hồi giáo Sunni tràn vào Iraq từ Syria. Hàng nghìn cuộc không kích của Mỹ đã giúp lực lượng Iraq và Syria đánh bại các phần tử khủng bố, và quân đội Mỹ vẫn tiếp tục hiện diện ở Iraq.

Vào thời điểm đó, các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn đã củng cố vị thế. Sau khi tham gia chống lại ISIS, một số lực lượng dân quân đã được sáp nhập vào hệ thống chính trị Iraq, thành lập các đảng phái chính trị có tiếng nói trong việc lựa chọn thủ tướng . Các thành viên dân quân nắm giữ các chức vụ có ảnh hưởng trong Bộ Giáo dục cũng như trong Cơ quan Thuế và Hải quan. 

Al-Fartousi, phát ngôn viên của lực lượng dân quân Kata'ib Sayyid Al-Shuhada, cho biết tổ chức của ông và các nhóm vũ trang khác thường hoạt động độc lập với Iran, và đã phát triển mạnh mẽ trong năm nay. Ông nói: “Các phe phái kháng chiến đã trở nên mạnh mẽ hơn vì họ đang đối phó với sự kiện quan trọng nhất trên thế giới, đó là cuộc chiến của Mỹ với Iran. Mỹ đã đẩy chúng tôi vào cuộc chiến này.”

Tổng thanh tra Ngũ Giác đài cho biết trong một báo cáo năm nay rằng, sự hỗ trợ của Mỹ dành cho Iraq trong các hoạt động chống khủng bố quan trọng đã "giảm xuống gần như dừng hẳn" do cuộc chiến với Iran. 

'Hãy làm ăn chân chính'.

Việc ông Zaidi được chọn làm thủ tướng là một sự thỏa hiệp. Ông Trump đã cảnh báo sẽ cắt viện trợ của Mỹ dành cho Iraq khi ông Nouri al-Maliki, một cựu thủ tướng thân cận với Iran, được đề cử vào vị trí này hồi tháng Giêng. 

Ông Zaidi, người thường mặc vest màu xanh đậm, để ria mép đen rậm và râu cắt ngắn, nhanh chóng được Washington đón nhận. Các nhà phân tích chính trị cho rằng ông này đã cố gắng cân bằng các lợi ích đối lập, điều này được thể hiện rõ qua chuyến thăm Tehran ngay sau khi ông đến Washington vào mùa hè năm nay.

Sáng kiến ​​giải trừ vũ khí của ông Zaidi đã thuyết phục một số nhóm phiến quân hợp tác, với hy vọng lệnh trừng phạt sẽ được dỡ bỏ. Asaib Ahl al-Haq, một nhóm khủng bố bị Mỹ liệt vào danh sách trừng phạt, nằm trong số những nhóm cho biết họ sẽ hợp tác với chính phủ. 

David Schenker, cựu trợ lý ngoại trưởng phụ trách các vấn đề Trung Đông, cho biết, “Họ dường như muốn đi theo con đường chính thống. Họ muốn đi nghỉ mát ở Pháp cùng gia đình.”

Ngay cả khi Zaidi quyết định đối đầu với các phiến quân vũ trang, ông cũng sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn. Quân đội Iraq thiếu kinh phí đã sụp đổ khi chiến đấu chống lại ISIS năm 2014. Lực lượng Chống khủng bố của nước này, một lực lượng được Mỹ huấn luyện và nổi tiếng với việc chiến đấu chống lại ISIS,tính đến năm 2024  chỉ huy khoảng 14.000 binh sĩ , ít hơn nhiều so với các nhóm dân quân.

Việc cho rằng Zaidi có thể giải giáp các lực lượng dân quân chỉ trong vài tháng là "một yêu cầu bất khả thi", theo lời Victoria Taylor, một cựu quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao, người đã rời chính phủ năm nay sau khi làm việc về các vấn đề Iraq.

Một quan chức quốc phòng Mỹ cho biết quân đội đang vận chuyển thiết bị và nhân lực bằng đường hàng không ra khỏi Erbil, căn cứ quân sự cuối cùng của Mỹ, kịp thời hạn chót vào thứ Tư. Một số thủy quân lục chiến Mỹ sẽ ở lại để bảo vệ các phái đoàn ngoại giao của Mỹ, cùng với các nhà thầu để bảo trì phi đội máy bay chiến đấu F-16 và xe tăng của Iraq do Mỹ sản xuất , theo các quan chức Mỹ đương nhiệm và tiền nhiệm.

Các quan chức Mỹ đương nhiệm và cựu quan chức cho biết quân đội đã di dời một khẩu đội phòng không Patriot đóng quanh Erbil. Mỹ có khả năng sẽ tập trung các hệ thống phòng không còn lại để bảo vệ Đại sứ quán Mỹ tại Baghdad và lãnh sự quán tại Erbil, bất chấp các cuộc tấn công liên tục của Iran và các nhóm dân quân.

Bà Taylor, cựu quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao Mỹ, cho biết. “Các nhóm dân quân này tồn tại vì Iran muốn chúng tồn tại, và Iran nhận thấy việc xử dụng chúng như một công cụ và đòn bẩy để chống lại chính phủ Iraq và Mỹ trong khu vực là có ích".

Bà nói, “Tình trạng đó sẽ tiếp tục diễn ra sau khi quân đội Mỹ rút đi,” 

-------------------

_ Tác giả Jared Malsin và Sangar Khaleel....

_ Trần H Sa lược dịch từ  The Wall Street Journal.....30/9/2026.