TRẦN H SA

Ngày 27 tháng 10 và 3 tháng 11 năm 2026 đang trở thành hai trong số những ngày quan trọng nhất trong lịch sử của hai nền dân chủ quan trọng nhất — Israel và Mỹ. Những quốc gia này sẽ tổ chức các cuộc bầu cử có ý nghĩa rất lớn vào những ngày đó, chỉ cách nhau một tuần. Tại sao lại quan trọng đến vậy? Bởi vì những gì có trên lá phiếu ở cả hai nơi không chỉ là tương lai chính trị của Tổng thống Trump và Thủ tướng Benjamin Netanyahu. Đó là tương lai của nền dân chủ ở cả hai nơi.

Hãy để tôi bắt đầu với cuộc bầu cử của Israel, điều này được đặt lên hàng đầu. Netanyahu đang liên minh với những người Do Thái thượng đẳng mà một cựu lãnh đạo Mossad của Israel từng mô tả là còn tệ hơn cả Ku Klux Klan. Nếu họ tái đắc cử, rất có thể họ sẽ hoàn thành dự án làm suy yếu cả tổng chưởng lý độc lập của Israel và Tòa án Tối cao của nước này. Việc sáp nhập Bờ Tây và Gaza cùng với việc thanh lọc sắc tộc người Palestine ra khỏi cả hai nơi sẽ là bước tiếp theo. Và Israel với tư cách là một nền dân chủ sẽ biến mất.

Khi điều đó xảy ra, Israel sẽ trở thành một quốc gia bị ruồng bỏ, giống như Nam Phi với chế độ phân biệt chủng tộc. Nhà nước Do Thái đã mất đi sự ủng hộ của phần lớn Đảng Dân chủ ở Mỹ, nhiều thanh niên Cộng hòa và hầu như mọi đảng tự do ở châu Âu. Các học giả và ca sĩ Israel sẽ ngày càng bị cấm xuất hiện trên toàn cầu. Hàng ngàn nhà khoa học, nhà toán học, nhà thiết kế phần mềm trí tuệ nhân tạo, kỹ sư, phi công chiến đấu, nhà vật lý hạt nhân — những người xuất sắc nhất của Israel — sẽ dần dần di cư khỏi đất nước họ. Một nghiên cứu gần đây cho thấy 1.370 bác sĩ đã rời Israel trong ít nhất 12 tháng suốt ba năm qua, con số này vượt quá tổng số bác sĩ tại nhiều bệnh viện lớn của Israel.

Trong vài năm trở lại đây, Moshe Ya'alon, một cựu bộ trưởng quốc phòng có suy nghĩ sâu sắc và thiên hữu dưới thời Netanyahu, đã bày tỏ lo ngại về hướng đi của chính phủ Israel. Như các đồng nghiệp của tôi tại Times ở Israel đưa tin, ông Ya’alon đã đẩy những cảnh báo của mình lên một mức độ nghiêm trọng mới; trong các bản tin địa phương, ông ví von hệ tư tưởng của những người định cư Israel cực đoan tại Bờ Tây với hệ tư tưởng của Đức Quốc xã.

"Chủ nghĩa thượng đẳng Do Thái là gì?" ông Ya'alon gần đây đã đặt câu hỏi trên trang tin tức Israel Ynet. "Tám mươi năm sau Holocaust, 'Mein Kampf' (Cuộc đấu tranh của tôi, một tác phẩm ủa Hitler).theo chiều ngược lại. Chủng tộc thượng đẳng chính là chúng ta."

Đây là tiếng chuông cảnh báo chấn động. Xã hội Israel vẫn còn chịu quá nhiều chấn thương tâm lý từ cuộc chiến ở Gaza để có thể ngay lập tức bước vào các cuộc đàm phán hòa bình mới với người Palestine. Nhưng tôi không nghi ngờ gì rằng nếu phe đối lập với Netanyahu — hiện nổi bật nhất do cựu tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel Gadi Eisenkot lãnh đạo, một người rất tử tế có nhiều điểm chung với Yitzhak Rabin — có thể chiến thắng vào ngày 27 tháng 10, thì ít nhất cuộc thảm sát đáng xấu hổ mà Netanyahu đã cho phép những người định cư Do Thái gây ra ở Bờ Tây sẽ bị chấm dứt, và Trump sẽ có một đối tác Israel sẵn sàng nỗ lực thiện chí để thực hiện kế hoạch hòa bình của ông cho Gaza. Trump sẽ là một kẻ ngốc hoàn toàn nếu ủng hộ Netanyahu, kẻ đã làm mọi cách để cản trở sáng kiến  của Trump về vấn đề Gaza.

Để giữ chân các đối tác trong liên minh cầm quyền, duy trì quyền lực và kéo dài phiên tòa xét xử về nhiều cáo buộc tham nhũng, Netanyahu đã sẵn sàng bán đứng mọi giá trị cốt lõi của Israel và làm thất bại bất kỳ kế hoạch hòa bình nào của Mỹ. Gần đây nhất, ông đã nỗ lực hết sức để miễn nghĩa vụ quân sự cho hàng ngàn thanh niên thuộc cộng đồng Do Thái giáo cực đoan  (ultra-Orthodox) và cấp hàng triệu tiền của Israel (shekel) cho các trường học của họ — những nơinày vốn không hề giảng dạy kiến ​​thức cho cuộc sống hiện đại hay kỹ năng nghề nghiệp — ngay cả khi quân đội Israel đang rơi vào tình trạng thiếu hụt binh sĩ.

Dan Ben-David, một nhà kinh tế học Israel đứng đầu Viện Nghiên cứu Kinh tế Xã hội Shoresh, đã giải thích cơ sở nhân khẩu học đằng sau mối đe dọa đối với nền dân chủ Israel. Tỷ lệ sinh ở hầu hết các nhóm dân cư Israel khoảng hai con cho mỗi phụ nữ, nhưng ở nhóm người Do Thái giáo cực đoan Haredi  - vốn là đồng minh của Thủ tướng Netanyahu – con số này lên tới khoảng bảy con cho mỗi phụ nữ. Ben-David nó, những bậc cha mẹ này "cố tình tước đi con cái của họ — chủ yếu là các bé trai — một nền tảng giáo dục căn bản cần thiết để chúng có thể tự chủ về kinh tế trong tương lai cũng như để hiểu được những nền tảng cốt lõi của các nguyên tắc dân chủ hiện đại."

 Ben-David nói với tôi, một phần tư học sinh lớp một tại Israel thuộc cộng đồng Do Thái giáo cực đoan, và tỷ trọng dân số của nhóm này tăng gấp đôi sau mỗi 25 năm. Ông nói, "Bốn năm vừa qua, những năm tồi tệ nhất trong lịch sử Israel, đã mang đến cho chúng ta một đoạn phim giới thiệu đầy ác mộng về viễn cảnh tương lai đang chờ đợi đất nước, nếu chúng ta không thay đổi lộ trình khi vẫn còn kịp."

Trong khi quan tâm đến các cuộc bầu cử ở Israel, tôi lại quan tâm nhiều hơn đến chúng ở chính đất nước mình. Trong đời tôi, Trump là tổng thống không mang tính Mỹ nhất. Chưa có tổng thống nào làm được nhiều hơn, và vẫn đang làm nhiều hơn, để tháo gỡ các thể chế và liên minh sau Thế chiến II vốn được xây dựng và duy trì bởi các tổng thống tiền nhiệm.

Chúng ta đang nói về NATO, Liên Hợp Quốc, Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Thương mại Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế, Ngân hàng Thế giới, Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ, NAFTA, mối quan hệ thân mật của chúng ta với Canada và Mexico cũng như các liên minh quân sự với Hàn Quốc và Nhật Bản — chỉ kể vài ví dụ điển hình. Những mối quan hệ và thể chế này cùng nhau tạo ra sự thịnh vượng cho nước Mỹ cũng như toàn cầu, đồng thời duy trì hòa bình giữa các cường quốc trong suốt nhiều thế hệ .

Tuy nhiên, Trump và những người tiếp tay cho ông ta đang dần dần phá vỡ chúng dưới danh nghĩa "Nước Mỹ trên hết", nhưng kết quả là nước Mỹ đơn độc và cuối cùng là nước Mỹ suy tàn.

Điều đặc biệt khiến tôi kinh tởm là việc Trump nuông chiều nhà độc tài Nga Vladimir Putin, kẻ không chỉ cố gắng tiêu diệt Ukraine như một quốc gia có chủ quyền, mà còn phá hoại cả NATO và Liên minh châu Âu, hai trụ cột quan trọng của an ninh và thịnh vượng phương Tây. Gần đây, Putin tự hào khoe khoang đã giúp Iran trong cuộc chiến với Mỹ ở Vùng Vịnh, tích cực cung cấp thiết bị và hàng hóa thiết yếu cho Tehran. Putin liên tục nhổ nước bọt vào nước Mỹ, và Trump cứ nói với người Mỹ, "Này mọi người, đó chỉ là mưa thôi."

Trump chưa bao giờ nhìn nhận cuộc chiến ở Ukraine một cách trung thực. Chúng ta đang chứng kiến nỗ lực của Putin nhằm phá hủy một nền dân chủ quan trọng của châu Âu . Tại sao lại như vậy ? Điều gì đang xảy ra với tình bạn bền chặt giữa Trump và Putin ? Sự thật luôn ẩn giấu ngay trước mắt: Trump, không giống bất kỳ người tiền nhiệm nào, không xem dân chủ là giá trị cốt lõi. Ông thích ở bên những kẻ như Putin và Kim Jong Un.

Dễ hiểu lý do tại sao. Theo một báo cáo gần đây của đồng nghiệp tôi tại Times, Eric Lipton, "Trong lịch sử nước Mỹ chưa từng có điều gì giống như Donald J. Trump, một tổng thống mà trong năm đầu tiên trở lại đã thu được khoảng 1,4 tỷ đô la doanh thu mới toanh từ các doanh nghiệp tiền điện tử, trực tiếp hưởng lợi từ hành động của ông khi làm tổng thống," theo một bản công khai tài chính được công bố ngày 30 tháng 6

Nếu đảng của Trump thắng vào tháng 11, nỗ lực trên mọi mặt của ông nhằm phá hoại các thể chế dân chủ và pháp quyền của Mỹ gần như chắc chắn sẽ bước sang một bước tiến hoàn toàn mới.

Ian Bassin, giám đốc điều hành của Protect Democracy, một tổ chức phi lợi nhuận đấu tranh cho sự liêm chính bầu cử, nhận xét với tôi, "Hiện tại, Trump không được ưa chuộng và do đó trở nên yếu thế, người ta thường cho rằng dự án chính trị của ông ấy đã thất bại — rằng ông ấy đã là chuyện của quá khứ.". Bassin nói, nhưng nếu Đảng Cộng hòa thắng, "cơ chế tạo động lực cho tất cả mọi người sẽ thay đổi," từ các nhà lập pháp Cộng hòa cho đến giới doanh nhân công nghệ ở Thung lũng Silicon. Tất cả họ sẽ càng trở nên phục tùng hơn, tạo điều kiện cho Trump hành động một cách ngông cuồng và không còn bị kềm chế.

Bassin nói, "Đó là mối nguy hiểm nghiêm trọng nhất đối với tôi," 

Nói cách khác, với thành công trong cuộc bầu cử giữa kỳ, Trump sẽ cảm thấy mạnh mẽ và có quyền lực hơn bao giờ hết — vào thời điểm mà rõ ràng ông đang suy giảm cả về tinh thần lẫn thể chất; vào thời điểm chúng ta đang ở giữa cuộc chuyển đổi công nghệ có thể là lớn nhất trong lịch sử nhân loại (sự ra đời của AI và robot trí tuệ nhân tạo có khả năng tự cải thiện); vào thời điểm mà biến đổi khí hậu - điều mà ông Trump phủ nhận - rõ ràng đang làm cho thời tiết của chúng ta nóng hơn và bất ổn hơn; vào thời điểm mà ông đã làm rạn nứt quan hệ với hầu hết các đồng minh của Mỹ trên thế giới, kể cả Canada; vào thời điểm ông sa lầy vào cuộc chiến với Iran - cuộc chiến đang làm cạn kiệt nguồn lực quân sự của chúng ta và được chỉ huy bởi một tên hề, Pete Hegseth, kẻ đã có thể sa thải hoặc ngăn chặn việc thăng chức của nhiều tướng Mỹ, hơn là giết các tướng Iran; vào thời điểm Trung Quốc đang chiếm lĩnh thị trường xe điện thế giới trong khi tổng thống lại cố gắng giành lấy dầu mỏ của Venezuela.

Một năm trước, tôi nghe một cựu tổng thống của chúng ta nhận xét ở nơi riêng tư rằng, chúng ta có thể tồn tại qua nhiệm kỳ thứ hai của Trump miễn là các thể chế của chúng ta vẫn còn nguyên vẹn. Thật không may, thực tế lại không phải vậy. Ngày nay, liệu có ai dám khẳng định rằng Bộ Tư pháp, vốn đã trở thành công cụ pháp lý cá nhân của tổng thống, vẫn còn nguyên vẹn ? hay Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh vẫn còn nguyên vẹn, rằnggũ Giác đài vẫn còn nguyên vẹn, rằng Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh vẫn còn nguyên vẹn, hay rằng Ủy ban Truyền thông Liên bang, hiện do một kẻ bất tài được ông Trump bổ nhiệm điều hành,  vừa là kiểm duyệt viên của chính phủ vừa là bộ trưởng tuyên truyền, vẫn còn nguyên vẹn?

Sửa chữa các thể chế này, khôi phục phần nào sự độc lập cho chúng, để được điều hành bởi các chuyên gia thực thụ, sẽ khó hơn mọi người nghĩ. Tương tự ở Israel, nơi mà Netanyahu đã bổ nhiệm những kẻ bất tài và tay chân thân tín vào sâu trong bộ máy hành chính cũng như các cơ quan an ninh quốc gia.

Mỗi người dân Mỹ và  Israel đều cần suy nghĩ về những vấn đề này khi bước vào phòng bỏ phiếu. Không kẻ thù nước ngoài nào đủ mạnh để phá hủy bất kỳ nền dân chủ nào trong hai nền dân chủ này — không phải Iran, không phải Nga, không phải bất kỳ ai. Chỉ có những lực lượng bên trong mới làm được điều đó. Chỉ có tự hủy hoại mới làm được điều đó. Và đừng nghi ngờ gì: Tự hủy hoại đang nằm trong lá phiếu ở cả hai quốc gia.

-------------

_ Tác giả Thomas L. Friedman......

_ Trần H Sa  lược dịch từ  The New York Times via Dnyuz.....Ngày 9 tháng 9 năm 2026...

(Bài viết 'Hai Quốc gia. Hai nền dân chủ đang bị đe dọa', xuất hiện đầu tiên trên The New York Times.)