TRẦN H SA

Tác giả Gideon Rachmant ....21/9/2026.... Financial Times.

“Tôi vừa trải qua gần ba tiếng đồng hồ trao đổi và thảo luận với Tổng thống của nền Cộng hòa cùng các cơ quan tình báo và an ninh. Trong 50 năm cuộc đời, tôi hiếm khi cảm thấy choáng váng đến vậy. Choáng váng trước mức độ nghiêm trọng của tình hình ở Trung Đông và Ukraine, và trước sự điên cuồng đầy tính hiếu chiến đang đẩy thế giới đến bờ vực hỗn loạn.”

Đó là lời phát biểu của Guillaume Lacroix, một chính trị gia người Pháp, vào cuối tuần trước. Ông không phải là người duy nhất lo ngại. Những lời cảnh báo u ám về nguy cơ chiến tranh đã vang lên từ các thủ đô châu Âu trong nhiều tuần qua. Chuông báo động về trí tuệ nhân tạo (AI) ở Thung lũng Silicon đã lan rộng khắp thế giới. Tình trạng thiếu hụt năng lượng đang ngày càng trầm trọng. Thị trường trái phiếu đang báo hiệu một cuộc khủng hoảng nợ tiềm tàng.

Đây là thời điểm căng thẳng trong các vấn đề thế giới. Về lý thuyết, điều đó khiến việc các nhà lãnh đạo của hai quốc gia hùng mạnh nhất gặp nhau vào cuối tuần này trở thành một điều may mắn. Có rất nhiều vấn đề mà Donald Trump và Tập Cận Bình cần thảo luận: chiến tranh, năng lượng, trí tuệ nhân tạo, thương mại, Đài Loan, và cả phòng khiêu vũ của Tòa Bạch Ốc.

Nhưng sự nghi ngờ sâu sắc giữa Mỹ và Trung Quốc - cùng với những hạn chế của hai nhà lãnh đạo liên quan - khiến cho việc đạt được tiến triển thực sự trong bất kỳ vấn đề trọng đại nào là điều rất khó xảy ra.

Một trong những lý do chính khiến Mỹ và Trung Quốc tiếp tục thận trọng né tránh nhau - không tham gia vào các vấn đề cùng quan tâm - là cuộc đấu tranh dai dẳng giữa hai nước về thương mại.

Khi Bắc Kinh lần đầu tiên phản ứng lại các mức thuế quan mà Trump công bố vào ngày 2 tháng 4 năm 2025, Mỹ đã tỏ ra coi thường. Scott Bessent, Bộ trưởng Tài chính Mỹ - người luôn thích  xử dụng các phép ẩn dụ về cờ bạc - tuyên bố rằng Bắc Kinh đang chơi bài poker "với một đôi hai". Trên thực tế, các hạn chế mà Trung Quốc áp đặt đối với việc xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản quan trọng trông giống như một ván bài mạnh. Các dây chuyền sản xuất của các ngành công nghiệp chủ chốt của Mỹ đã gặp khó khăn chỉ trong vài tuần.

Trung Quốc và Mỹ đã ký một thỏa thuận ngừng chiến thương mại tại Hàn Quốc vào tháng 10 năm 2025, và thỏa thuận này có thể được gia hạn tại Washington. Tuy nhiên, những căng thẳng trong vấn đề thương mại đã làm gia tăng sự ngờ vực giữa hai bên. Cả Bắc Kinh và Washington hiện đều đang cảnh giác với bất kỳ hình thức hợp tác nào có thể bị lợi dụng để chống lại họ trong tương lai.

Với sự tin tưởng lẫn nhau gần như không tồn tại, Mỹ và Trung Quốc khó có thể hợp tác hiệu quả trong việc giải quyết các mối đe dọa chung vượt ra ngoài biên giới quốc gia - chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo bất hảo hoặc biến đổi khí hậu.

Các công ty AI hàng đầu của Mỹ đang kêu gọi một cách tiếp cận chung giữa Mỹ và Trung Quốc trong việc điều chỉnh vấn đề này. Ông Bessent cho biết hai quốc gia vừa đạt được thỏa thuận cho một cuộc đối thoại về AI. Tuy nhiên, các cuộc thảo luận sẽ bị hạn chế bởi sự cạnh tranh vốn có giữa Washington và Bắc Kinh. Ông Trump khẳng định “Chúng ta đang dẫn trước Trung Quốc về AI” và nói rằng ông muốn “duy trì tình trạng đó bởi vì ai thắng trong lĩnh vực AI thì người đó thắng”.

Về phía mình, phía Trung Quốc nghi ngờ rằng những lời kêu gọi từ phía Mỹ về một cách tiếp cận chung đối với trí tuệ nhân tạo là một nỗ lực nhằm củng cố vị thế dẫn đầu mong manh của Mỹ trong một công nghệ mang tính quyết định. Các bài báo gần đây trên truyền thông chính thức của Trung Quốc tập trung vào mối đe dọa mà trí tuệ nhân tạo có thể gây ra đối với sự cai trị liên tục của Đảng Cộng sản - hơn là đối với toàn nhân loại.

Ông Trump thích bác bỏ bất kỳ ý tưởng nào mà ông cho là bất tiện, bằng cách gọi đó là "trò lừa bịp". Đó là từ ngữ ông đã dùng để nói về các mối đe dọa từ trí tuệ nhân tạo (AI). Đó cũng là từ ngữ ông đã xử dụng từ lâu về biến đổi khí hậu. Thay vào đó, tổng thống Mỹ ưu tiên xử dụng nguồn dầu khí dồi dào của Mỹ để theo đuổi " sự thống trị năng lượng của Mỹ " - ​​và khoe khoang về việc rút khỏi Hiệp định khí hậu Paris và "hàng tá hiệp định khí hậu quốc tế khác của cánh tả cực đoan". Chính sách đó đã cho phép Trung Quốc củng cố vị thế thống trị của họ trong các ngành công nghiệp hỗ trợ năng lượng tái tạo - chẳng hạn như pin, tấm pin mặt trời, tua bin gió và xe điện.

Cả hai quốc gia đều đang bị đe dọa bởi tình trạng thiếu hụt nguồn cung năng lượng do chiến tranh ở Trung Đông gây ra. Trung Quốc từng tham gia vào việc hòa giải ở Trung Đông trong quá khứ và là một nhà nhập khẩu dầu lớn từ khu vực này.

Nhưng ngay cả khi Mỹ muốn Bắc Kinh giúp chấm dứt xung đột - điều khó xảy ra - thì ông Tập Cận Bình cũng không có lý do gì để nhúng tay vào đống lửa mà ông Trump đã châm ở vùng Vịnh. ​​Phạm vi hợp tác Mỹ-Trung trong cuộc chiến Ukraine thậm chí còn hạn chế hơn. Bắc Kinh tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì nền kinh tế của Nga.

Thay vì đóng vai trò người hòa giải, vẫn tồn tại nguy cơ Trung Quốc sẽ khơi mào một cuộc xung đột toàn cầu lớn thứ ba, bằng cách xâm lược hoặc phong tỏa Đài Loan. Mỹ đang gặp khó khăn ở Iran và kho vũ khí của Mỹ đã cạn kiệt. Không giống như Tổng thống Joe Biden, Trump đã hạ thấp ý tưởng rằng Mỹ sẽ chiến đấu vì Đài Loan.

Tất cả những điều đó có thể làm tăng thêm sự cám dỗ khiến ông Tập Cận Bình sớm hành động. Mặt khác, nhà lãnh đạo Trung Quốc hẳn đã lưu ý đến việc Mỹ và Nga đã phải vật lộn để giành chiến thắng trong các cuộc chiến chống lại các quốc gia yếu hơn, điều này có thể khiến ông ta tập trung vào việc gia tăng áp lực chính trị lên Đài Loan.

Cả Trump lẫn Tập  đều thích sự phô trương và kiểu cách. Sẽ có rất nhiều điều đó ở Washington - nhưng có lẽ sẽ không có nhiều sự thảo luận nghiêm túc về các vấn đề quan trọng đối với thế giới. Đây sẽ không phải là một phiên bản hiện đại tương đương với hội nghị thượng đỉnh Reykjavik (thủ đô của Iceland) năm 1986 giữa Reagan và Gorbachev, ở đó hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về việc giải trừ vũ khí hạt nhân triệt để, và nhìn thấy viễn cảnh kết thúc chiến tranh lạnh.

Trump và Tập đại diện cho hai quốc gia đối địch. Nhưng thật không may, hai nhà lãnh đạo này lại có nhiều điểm yếu giống nhau - tính tự cao tự đại, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, tầm nhìn hạn hẹp. Thế giới cần những nhà lãnh đạo có tầm nhìn xa. Đó không phải là những gì mà hai nhân vật này đang có.

-----------------

_ Tác giả Gideon Rachmant  gia nhập Financial Times sau 15 năm làm việc tại The Economist, trong đó có thời gian làm phóng viên nước ngoài tại Brussels, Washington và Bangkok. Ông cũng từng là biên tập viên của các chuyên mục kinh doanh và châu Á của The Economist. Những lĩnh vực ông đặc biệt quan tâm bao gồm chính sách đối ngoại của Mỹ, Liên minh châu Âu và toàn cầu hóa.

_ Trần H Sa lược dịch từ Financial Times.... 22/9/2026.