TRẦN H SA

Khi Tổng thống Donald Trump sải bước vào Vườn Hồng hồi tháng 4 năm 2025, với việc ông đưa ra một bảng áp phích về tăng thuế, thế giới đã nhảy dựng lên như thể lửa đã cháy đến chân. Thị trường giảm hàng nghìn tỷ đô la, các đặc phái viên đổ xô đến Washington, hơn 75 chính phủ đã hối hả đàm phán, trong đó một số nước vội vã từ bỏ các biện pháp đối phó đã được chuẩn bị kỹ lưỡng để nhanh chóng đạt được thỏa thuận.

Mười sáu tháng sau, các mối đe dọa gây sốc vẫn liên tục xuất hiện  - từ việc vũ khí hóa thương mại, sáp nhập Canada, chiếm Greenland, từ bỏ NATO, cho đến tiêu diệt Iran - nhưng tiếng chuông cảnh báo giờ đã trở nên im ắng. 

Các nhà lãnh đạo thế giới không còn dễ dàng bị lay chuyển hay hoảng sợ nữa; họ nhận thấy vị tổng thống này ngày càng bị kìm chân bởi tòa án, bị Quốc hội khước từ và bị Tehran "dắt mũi" — trong khi các tối hậu thư của ông dần tan biến và tỷ lệ ủng hộ thì sụt giảm.

Khi Trump công bố một loạt thuế quan mới vào tháng trước - lần này dựa trên cáo buộc vi phạm quy định về lao động trẻ em nhằm lách các hạn chế do Tòa án Tối cao áp đặt - thế giới đã không hét lên, họ chỉ nhún vai. Thống đốc ngân hàng trung ương Pháp dự đoán tác động sẽ không đáng kể . Anh ta tuyên bố các nhà xuất khẩu của Pháp phần lớn không bị ảnh hưởng. Bộ trưởng kinh tế Mexico thì gạt đi, coi đây chỉ là việc thay thế mức thuế này bằng mức thuế khác.

Các thị trường tài chính, vốn đã quen với những lời lẽ đao to búa lớn, hầu như không có biến động gì.

Khi Trump gần đến điểm giữa của nhiệm kỳ thứ hai, các quan chức và các chuyên gia phân tích nói, một trong những chiêu bài đặc trưng của ông - dùng phương tiện truyền thông xã hội để lớn tiếng đe dọa, gây sốc, tạo ra hoảng loạn và biến sự hoảng loạn đó (“cảm ơn sự chú ý của bạn đến vấn đề này”) thành kết quả mà ông muốn -  đã bắt đầu mất  dần hiệu lực. Vị thế quyền lực tối cao của tổng thống vẫn còn đó, nhưng khán giả bên dưới không còn run rẩy sợ hãi nữa.

Brando Benifei, một thành viên Ý của Nghị viện châu Âu, người chủ trì phái đoàn của mình về quan hệ với Hoa Kỳ cho biết, “Chúng tôi đang làm quen với những thông báo hàng ngày này. Chúng tôi không coi trọng chúng nữa.”

Ở trong nước, Trump vẫn tiếp tục thống trị cuộc thảo luận quốc gia và định hướng chương trình nghị sự chính sách. Tuy nhiên, tổng thống đã không thể gây sức ép buộc Thượng viện do đảng Cộng hòa kiểm soát phải giữ kín hồ sơ vụ Epstein hay thông qua đạo luật "Save America Act" (Đạo luật Cứu nước Mỹ) vốn là dấu ấn của ông. Tuần này, ông đã phải nhượng bộ để đưa việc đề cử Todd Blanche vào vị trí Bộ trưởng Tư pháp trở lại đúng lộ trình.

 

Ở nước ngoài, đáng chú ý nhất là việc Iran kiên quyết không khuất phục trước bom đạn Mỹ hay mở lại eo biển Hormuz, còn Tổng thống Nga Vladimir Putin vẫn tiếp tục cuộc chiến tại Ukraine. Châu Âu đón nhận yêu sách mới của ông Trump về việc mua lại Greenland bằng tiếng thở phào đồng loạt nhẹ nhõm, trong khi các đối tác thương mại tỏ ra thờ ơ trước những đợt áp thuế mới nhất.

Đối với một thế giới đã quá mệt mỏi với khả năng gây rối  của Hoa Kỳ, những lời lẽ đao to búa lớn của ông Trump đã trở thành chuyện thường tình, các mối đe dọa thường xuyên chỉ là đòn gió, và vị tổng thống thích thú tạo ra những cú sốc chấn động này, rốt cuộc lại thường là người lùi bước

Jeremy Shapiro, giám đốc chương trình Hoa Kỳ tại tổ chức tư vấn Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Châu Âu (ECFR), cho biết câu cửa miệng của giới giao dịch chứng khoán - “TACO” (Trump Always Chickens Out), Trump luôn chùn bước – đã bắt đầu lan rộng tại nhiều thủ đô trên thế giới.

“Tôi đã hơi ngạc nhiên khi thấy cho đến nay những lời lẽ hung hăng của ông ấy lại phát huy tác dụng đến vậy" ông Shapiro nhận xét về thái độ ngạo nghễ từng làm chao đảo thế giới vào đầu nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump. Ông nói,  nó có hiệu quả, bởi vì nó đã tận dụng “quyền lực tuyệt vời và nguồn vốn ngoại giao dồi dào, được tích lủy từ lâu của Hoa Kỳ” - những nguồn lực mà ông Trump, theo lời Shapiro, "cuối cùng cũng bắt đầu tiêu xài hoang phí."

"Giới chức các nước đang dần nhận ra rằng ông ấy thực chất là kẻ hay bắt nạt nhưng lại rất dễ sợ hãi khi bị dọa " ông Shapiro nói.

Thuế quan “Ngày giải phóng” năm ngoái đã nhanh chóng mất đi hiệu lực chỉ trong vài ngày do các trường hợp ngoại lệ và sự trì hoãn. Các khoản thuế cao ngất ngưỡng mà ông đe dọa chống lại các đồng minh châu Âu vì Greenland, đã bị bải bỏ ở Davos, Thụy Sĩ, vào tháng Giêng vì một “khuôn khổ” mơ hồ mà Đan Mạch không bao giờ chấp nhận và cũng chẳng mang lại thay đổi đáng kể nào.

Trung Quốc đã đáp trả mối đe dọa của ông về thuế quan 100% bằng cách từ chối nhượng bộ, sau đó Bắc Kinh tận dụng lợi thế kiểm soát nguồn cung khoáng sản đất hiếm và ngừng mua đậu nành của Mỹ để buộc Washington phải xuống nước. Đây là  một bài học cho thấy việc giữ vững lập trường cứng rắn thường khiến ông Trump phải nhượng bộ — một bài học mà các chính phủ khác cũng đã rút ra được. Tổng thống Brazil, Luiz Inácio Lula da Silva, đã phớt lờ  mức thuế 50% - vốn được thiết kế nhằm cản trở  việc truy tố cựu tổng thống Jair Bolsonaro - và rốt cuộc, ông Bolsonaro vẫn bị kết án 27 tù vì các cáo buộc liên quan đến việc kích động một cuộc đảo chính vũ trang.

Không ở đâu cho thấy sự xói mòn quyền lực của Trump mạnh mẽ hơn ở Iran, nơi nà Hoa Kỳ và Israel đã khởi xướng một chiến dịch ném bom giết chết nhà lãnh đạo tối cao của đất nước này và các quan chức hàng đầu khác, nhưng Iran vẫn giữ nguyên chế độ Hồi giáo và và nắm quyền kiểm soát chặt chẽ eo biển Hormuz, một ống dẫn quan trọng cho nguồn cung cấp năng lượng toàn cầu và các hàng hóa khác.

Ông Trump đã đưa ra một loạt các tối hậu thư yêu cầu Tehran mở lại eo biển, đặc biệt là đe dọa tiêu diệt “nền văn minh” của Iran nếu nước này từ chối. Eo biển vẫn đóng cửa. Iran đã không hề khuất phục, ngay cả dưới mối đe dọa sống mái, buộc ông Trump phải âm thầm thay đổi các mục tiêu đã tuyên bố về việc lật đổ chế độ và vấn đề kho dự trữ uranium làm giàu của Iran.

“Giữa những lời đe dọa, sau đó là ném bom, sau đó lùi lại, điều anh ta đang tỏa ra cho người Iran thấy là anh ta đang lâm vào thế bí”, Ronald E. Neumann – một nhà ngoại giao kỳ cựu từng giữ chức đại sứ Mỹ tại Afghanistan, Bahrain và Algeria dưới thời các Tổng thống Bill Clinton và George W. Bush – nhận định. "Đối với những người đàm phán lão luyện, điều đó đồng nghĩa với việc họ không cần phải hạ giá." Ông Neumann cũng đưa ra nhận xét thẳng thắn hơn: "Với cách đàm phán của ông Trump, tôi sẽ chẳng bao giờ giao tiền cho ông ấy đi chợ mua thảm đâu." ( mô tả một tình huống hỗn loạn, náo nhiệt, nhiều màu sắc hoặc mặc cả ồn ào giống như khung cảnh của một khu chợ bán thảm phương Đông. )

Những chiêu trò gây sức ép của ông Trump cũng thất bại trong việc lôi kéo các nước châu Âu tham gia chiến dịch chống Iran của mình. Ông đe dọa áp đặt lệnh cấm vận thương mại toàn diện đối với Tây Ban Nha sau khi nước này từ chối hỗ trợ, gây sức ép buộc Anh, Pháp và Đức tái áp đặt các lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc, đồng thời ám chỉ có thể sẽ không thực hiện các cam kết của Mỹ đối với NATO. Nhưng các đồng minh này từ chối tham gia sâu hơn vào cuộc chiến - và một số quốc gia, cụ thể là Tây Ban Nha và Ý, đã đóng cửa các căn cứ hoặc không phận của họ.

Một nhà ngoại giao EU cho biết, khi ông Trump đe dọa cắt đứt quan hệ thương mại với Tây Ban Nha, các quan chức dường như có xu hướng coi đó chỉ là những lời lẽ khoa trương; nhiều người đã rút ra kinh nghiệm rằng những cơn thịnh nộ của ông ta sẽ tự lắng xuống nếu bị phớt lờ. Dù vậy, nhà ngoại giao này – người phát biểu với điều kiện giấu tên để thảo luận về các mối quan hệ nhạy cảm – cũng thừa nhận rằng sự khó lường của ông Trump khiến việc đưa ra những tính toán như vậy trở nên khó khăn.

“Mọi chuyện có thể khá phức tạp,” nhà ngoại giao này nhận định khi nhắc đến các chiến dịch quân sự của ông Trump nhắm vào Iran. “Ông ấy không phải lúc nào cũng chùn bước.”

Quả thực, ông Trump đã chứng tỏ mình sẵn sàng ra lệnh hành động quân sự.

Trái với kỳ vọng của những người ủng hộ chủ nghĩa “Nước Mỹ trên hết” (vốn mong đợi sự thu mình thay vì các hành động mạo hiểm), ông đã khai triển quân đội Mỹ ra nước ngoài một cách quyết liệt hơn bất kỳ tổng thống nào gần đây: từ việc nhắm mục tiêu vào Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro trong một cuộc đột kích của lực lượng đặc nhiệm hồi tháng 1, ném bom Tehran một tháng sau đó, cho đến việc ra lệnh thực hiện hàng chục cuộc tấn công gây chết người nhằm vào các tàu bị nghi ngờ chở ma túy trên khắp vùng Caribe và Thái Bình Dương.

Ở trong nước, ông đã điều động lực lượng  Vệ binh Quốc gia tuần tra ở Washington, D.C., và các cuộc đàn áp nhập cư của ông đã khiến các thành phố của Mỹ rơi vào tình trạng hỗn loạn, với các đặc vụ liên bang đeo mặt nạ càn quét nơi làm việc và tòa án - các cuộc đột kích đôi khi trở nên chết người và châm ngòi cho các cuộc biểu tình.

Nhưng ngay cả sự sẵn sàng xử dụng vũ lực cũng không mang lại thái độ nể trọng như trước đây. Càng ngày, các quan chức lẫn chính trị gia trong và ngoài nước càng sẵn sàng thách thức các mối đe dọa của Trump - hoặc phớt lờ chúng.

Mujtaba Rahman, giám đốc điều hành châu Âu tại công ty tư vấn Eurasia Group cho biết, “Châu Âu ít bị hoảng loạn hơn hẳn. Các chính phủ châu Âu đang ngày càng phân biệt giữa những lời lẽ khoa trương của Trump ... và các chính sách thực sự được khai triển sau cùng."

Xu hướng này cũng lan sang khu vực vùng Vịnh, nơi các quan chức đã trở nên quen thuộc với phong cách đàm phán của ông Trump, theo các nhà phân tích.

Tháng trước, Washington và Riyadh đã công bố một thỏa thuận về chương trình hạt nhân dân sự của Ả Rập Xê Út chỉ để  sau đó Trump đăng trên Truth Social rằng thỏa thuận này phụ thuộc vào việc Ả Rập Saudi có tham gia Hiệp định Abraham hay không.

Các quan chức Ả Rập Xê Út cảm thấy tuyên bố đó đáng ngạc nhiên và khó chịu vì họ đã công bố thỏa thuận trên các kênh truyền thông của riêng họ, Andrew Leber, một học giả Trung Đông tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, viện chính sách có trụ sở tại Washington cho biết.

Ông Leber nói, “Tại thời điểm này, họ đã quá quen với các thương vụ của ông Trump để hiểu rằng những động thái gây ức chế và thiếu nhất quán như vậy đã trở thành chuyện thường tình,"

Trong phần lớn năm đầu tiên trở lại nắm quyền của Trump, các thủ đô châu Âu vẫn áp dụng chiến lược tâng bốc và xoa dịu mà họ tin rằng trước đây từng giúp kềm chế ông ta. Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen đã bay đến khu nghỉ dưỡng sân gôn của ông Trump tại Scotland để giải quyết tranh chấp thương mại theo các điều kiện mà ông đưa ra. Vương quốc Anh cũng mời ông thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước lần thứ hai – một điều chưa từng có tiền lệ.

Hiện nay các nhà lãnh đạo vẫn sẵn sàng tâng bốc Trump, đặc biệt là trong các cuộc gặp riêng tư, nhưng họ ít sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ mà ông ta muốn, theo một nhà ngoại giao châu Âu, người đã từng tham gia trực tiếp vào các cuộc đàm phán với chính quyền Mỹ.

Nhà ngoại giao này chia xẻ với điều kiện giấu tên khi nói về những tương tác nhạy cảm, “Đằng sau cánh cửa đóng kín, họ vẫn hết lời ca tụng vì biết rằng cách đó mang lại hiệu quả. Đây là vị tổng thống có thể thay đổi đáng kể lập trường chỉ trong một cuộc họp. Nhưng điều đó không có nghĩa là bạn phải nhượng bộ. Nguyên tắc này ngày càng đúng đắn hơn bao giờ hết."

Greenland là một bước ngoặt, nhà ngoại giao nói, bởi những lời đe dọa của ông Trump đã tan biến trước sự đồng lòng phản đối của châu Âu. Trung Quốc cũng chứng minh rằng việc cứng rắn đáp trả có thể khiến vị tổng thống này thay đổi ý định, tương tự như trường hợp của Brazil; trong khi đó, việc châu Âu nhượng bộ trước các đòn tấn công thương mại ban đầu của ông Trump chỉ dẫn đến việc ông đưa ra thêm nhiều yêu sách khác. Cựu đại sứ Neumann nhận định."Tôi nghĩ mọi người đang có tâm lý rằng: 'Chà, chúng ta không muốn khiêu khích ông ấy một cách không cần thiết, nhưng thực ra cũng chẳng thể nào làm ông ấy hài lòng được' ".

Học cách phớt lờ những lời  đe dọa của Trump chưa chắc đã giúp quãng thời gian còn lại trong nhiệm kỳ của ông trở nên dễ xoay xở hơn, các nhà phân tích cho biết. Làm như vậy, thậm chí có thể khiến tình hình trở nên khó lường hơn nếu đảng Cộng hòa đánh mất thế đa số tại một trong hai viện của Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, và ông Trump chuyển sang thực hiện các biện pháp hành pháp đơn phương.

Ông Shapiro nói, “Điều đó có thể là hết sức nguy hiểm. Trump không phải là kiểu người sẽ lặng lẽ rút lui. Ông ấy sẽ nổi giận vì bị mất quyền lực và sẽ tìm những cách khác để mạo hiểm với vị thế cường quốc của nước Mỹ."

----------------

_ Faiola đưa tin từ Rome..../ Rachel Chason tại Dakar (Senegal) và Ellen Francis tại Brussels cũng đóng góp vào bài viết này.

_ Trần H Sa lược dịch từ The Washington Post.... 05/8/2026.