TRẦN H SA

Tác giả Ben Norton.... 26/8/2026..... Kinh tế - Địa Chính trị....(GE)

Donald Trump đã khởi động lại cuộc chiến thương mại với Canada, và rất có thể nó sẽ tác động ngược lên nền kinh tế Mỹ.

Tháng 8 năm nay, Washington và Ottawa đã tham gia đàm phán một thỏa thuận thương mại mới, nhưng Thủ tướng Canada Mark Carney tiết lộ rằng chính phủ Mỹ đã đưa ra các yêu cầu vào phút chót gồm việc kiểm soát các thỏa thuận thương mại, khoáng sản quan trọng và chính sách tiếng Pháp của Canada.

Carney giải thích trong một cuộc họp báo, "Mỹ đã đưa ra những nỗ lực vào những giờ cuối cùng, trong những giờ cuối cùng, nhằm hạn chế khả năng của chúng ta trong việc có các thỏa thuận thương mại khác. Chúng ta là đối tác được nhiều quốc gia trên thế giới ưu tiên lựa chọn trên nhiều phương diện, và phía Mỹ muốn hạn chế điều đó. Họ đã đưa ra những điều khoản nhằm mục đích hạn chế điều này. Điều đó là không thể chấp nhận được.”

Hơn nữa, Carney lưu ý rằng Washington yêu cầu Ottawa chấm dứt "trợ cấp, hỗ trợ văn hóa và ngôn ngữ Pháp văn, thậm chí cả thông tin [bằng tiếng Pháp] về sản phẩm của Canada".

Cũng có các báo cáo cho thấy chính phủ Mỹ khăng khăng đòi quyền ưu tiên mua trước đối với các loại khoáng sản thiết yếu của Canada.

Carney nói rằng những yêu cầu của Mỹ hoàn toàn "không thể chấp nhận" và vi phạm chủ quyền của Canada. Ông gọi đó là một "nước cờ quyền lực" của Mỹ.

Các quan chức cấp cao ở nhiều tỉnh của Canada đồng tình, cảnh báo rằng Washington đang tấn công chủ quyền của đất nước họ và xử dụng cưỡng chế để cố gắng "biến ₫ chúng tôi thành một thực thể có vị thế kinh tế tương đương với bang thứ 51 [của Mỹ]".

Chính quyền Trump đã nhiều lần đề xuất ý tưởng sáp nhập và thuộc địa hóa Canada.

Một cuộc khảo sát năm 2025 cho thấy gần 60% người Canada đồng ý rằng Mỹ là "mối đe dọa lớn nhất" đối với đất nước họ.

Vào ngày 22 tháng 8, Ottawa đã bác bỏ tối hậu thư của Mỹ. Vì vậy, Trump ngay lập tức tuyên bố sẽ áp thuế 50% lên các mặt hàng chính của Canada.

Trump đã đe dọa áp thuế cao đối với nhiều quốc gia. Phần lớn - đặc biệt là Liên minh châu Âu và Nhật Bản - chỉ đơn giản là chịu đòn, lo sợ sẽ đối đầu với Washington (Trung Quốc là ngoại lệ hiếm hoi). Tuy nhiên, điều đặc biệt trong phản ứng của Canada là họ tự bảo vệ mình.

Ottawa đáp trả. Carney cam kết sẽ cân bằng thuế quan của Mỹ "theo từng đô la một".

 Nhà lãnh đạo Canada nói, "Chúng tôi đã bị tấn công. Khi bị tấn công nghĩa là các bạn đang ở trong tình trạng chiến tranh. Và chúng ta đã bị tấn công".

Hoa Kỳ đã có một thỏa thuận thương mại với Canada. Nó được gọi là USMCA, và được đàm phán vào năm 2018 bởi chính Donald Trump, trong nhiệm kỳ đầu của ông với tư cách tổng thống.

Trump ban đầu gọi USMCA là "thỏa thuận thương mại tốt nhất và quan trọng nhất từ trước đến nay". Nhưng khi ông trở lại nhiệm kỳ hai vào năm 2025, ông quyết định như vậy là chưa đủ.

Vào tháng 7 năm nay, chính phủ Mỹ đã thông báo với Canada và Mexico rằng họ sẽ từ chối gia hạn USMCA. Trump yêu cầu các hiệp định thương mại mới, và đe dọa sẽ áp thuế quan lên các nước láng giềng (và là hai đối tác thương mại lớn nhất) nếu họ không nhượng bộ các yêu cầu quyết liệt của Mỹ.

Thủ tướng Carney đã ám chỉ sự thiếu tin cậy của Mỹ khi ông phát biểu trong một cuộc họp báo vào tháng Tám này:

"Chính phủ chúng ta đã hiểu, trước nhiều người, rằng Mỹ sẽ chuyển đổi tất cả các mối quan hệ thương mại, rằng họ sẽ áp đặt một loạt thuế quan lên các đồng minh thân cận nhất và xử dụng hội nhập kinh tế như một vũ khí, rằng chữ ký của họ được viết bằng bút chì."

Washington quá tự tin. Họ tin rằng họ có thể ép buộc Canada mà không phải chịu hậu quả đáng kể.

Trump tuyên bố trên mạng xã hội: "CHÚNG TA KHÔNG CẦN CANADA, HỌ CẦN CHÚNG TA! Họ thực hiện 95% công việc kinh doanh với Hoa Kỳ."

Đúng là Canada phụ thuộc vào thị trường Mỹ, nhưng Trump đã phóng đại quá mức.

Tính đến quý I năm 2026, 64% xuất khẩu của Canada sang Mỹ. Con số này thực sự cao, nhưng cũng thể hiện sự sụt giảm rõ rệt so với đầu những năm 2000, khi khoảng 80% xuất khẩu của nước này chuyển sang nước láng giềng phía nam.

Thực tế là Canada đã dần đa dạng hóa quan hệ thương mại.

Đó là lý do Carney đã có một chuyến đi lịch sử đến Bắc Kinh vào tháng Giêng vừa qua, ở đó ông tuyên bố rằng "Canada và Trung Quốc đang xây dựng một quan hệ đối tác chiến lược mới". Đây là chuyến thăm đầu tiên của Thủ tướng Canada kể từ năm 2017.

Không nghi ngờ gì rằng cuộc chiến thương mại này sẽ gây tổn hại cho nền kinh tế Canada, nhưng nó cũng có khả năng phản tác dụng và gây tổn hại cho nền kinh tế Mỹ.

Thực tế là Ottawa có một số đòn bẩy đáng kể mà họ có thể xử dụng trong cuộc cạnh tranh cứng rắn với Washington.

Trước hết và quan trọng nhất là Hoa Kỳ phụ thuộc vào một số mặt hàng quan trọng của Canada.

Trump thường phàn nàn rằng Canada có luôn duy trì thặng dư thương mại với Mỹ. Điều ông ấy không bao giờ đề cập  là thực trạng này xuất phát từ việc Canada là nước xuất khẩu dầu thô hàng đầu sang Mỹ.

Nếu dầu bị loại khỏi thương mại của Canada, thực ra chính Mỹ mới là bên luôn duy trì đang duy trì thặng dư thương mại với Canada.

Tính đến năm 2023., phần lớn (60%) dầu thô nhập khẩu  của Mỹ đến từ Canada. 

Chính phủ Canada nhận thức rõ rằng đây là một điểm yếu của Hoa Kỳ.

Trong bài phát biểu công bố các biện pháp trả đũa đáp trả các cuộc tấn công kinh tế của Mỹ, Thủ tướng Carney phát biểu:

"Canada tiếp sức cho sự  tăng trưởng của Mỹ: cung cấp cho Mỹ nhập khẩu 99% lượng khí đốt tự nhiên, 85% lượng điện  và 60% lượng dầu thô. Tôi không nghĩ họ muốn chúng ta ngừng gửi nó.

Đôi khi người ta cho rằng Hoa Kỳ đã  "tự chủ về năng lượng". Đây chỉ là một quan niệm sai lầm. 

Đúng là Mỹ là nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới, có khoảng cách rất xa so với các nước khác, đồng thời là nước xuất khẩu ròng các sản phẩm tinh chế từ dầu khí. Tuy nhiên, quốc gia này vẫn chưa thực sự tự chủ về năng lượng.

Mỹ vẫn nhập khẩu khoảng 8 triệu thùng dầu mỗi ngày. Phần lớn trong số đó là dầu thô, qua đó các nhà máy lọc dầu ở Mỹ chế biến thành các sản phẩm khác tinh chế từ dầu mỏ  như xăng, diesel, nhiên liệu máy bay, hóa chất, chất bôi trơn và nhựa đường.

Vào những năm 1990 và đầu những năm 2000, khu vực cung cấp dầu lớn nhất cho Mỹ là vùng Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, kể từ đó, Canada đã tăng mạnh xuất khẩu sang nước láng giềng phía nam, lên khoảng 4 triệu thùng mỗi ngày.

Mỹ chủ yếu sản xuất dầu thô nhẹ. Nhưng nhiều nhà máy lọc dầu ở Mỹ được xây dựng để xử lý dầu thô nặng. Vì vậy, Mỹ phải nhập khẩu nó.

Phần lớn (hơn 60%) lượng dầu thô nhập khẩu của Mỹ là dầu thô nặng.

Đã tồn tại một mạng lưới phức tạp các đường ống tích hợp ở Bắc Mỹ, đưa dầu thô từ Canada đến các nhà máy lọc dầu của Mỹ.

Cuộc chiến thương mại của Trump với Canada đã gây tổn hại cho các nhà máy lọc dầu của Mỹ.

Vào ngày 21 tháng 8 — một ngày trước khi Canada thông báo sẽ không nhượng bộ các yêu cầu của Mỹ và sẽ trả đũa bằng các mức thuế tương đương của riêng mình — Bloomberg đưa tin rằng "các nhà máy lọc dầu của Mỹ đang đối mặt với tình trạng thiếu nguồn cung từ nhà cung cấp dầu thô nước ngoài lớn nhất [tức là Canada] vào thời điểm họ cần dầu nhất".

Bloomberg ghi nhận rằng các nhà máy lọc dầu của Mỹ hiện đang hoạt động với công suất cao nhất trong vòng tám năm qua.

Hãng tin này cho biết thêm, "Đặc biệt dễ bị tổn thương trước sự siết chặt nguồn cung của Canada là các nhà máy lọc dầu ở vùng Trung Tây Hoa Kỳ, vốn dựa vào dầu mỏ của Canada cho khoảng 70% nhu cầu cung ứng".

Cuộc chiến thương mại của Trump với Canada diễn ra vào thời điểm tồi tệ nhất có thể đối với an ninh năng lượng toàn cầu. Nó chỉ làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng dầu mỏ vốn đã tồn tại.

Cuộc chiến xâm lược vô cớ  mà Hoa Kỳ phát động chống lại Iran vào cuối tháng Hai đã gây ra cái mà Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi là sự gián đoạn dầu mỏ lớn nhất trong lịch sử.

Trước khi Trump bắt đầu cuộc chiến lựa chọn này, khoảng 20% dầu mỏ giao dịch toàn cầu  đi qua eo biển Hormuz hàng ngày.

Để tự vệ, Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz, làm bất ổn thị trường năng lượng thế giới.

Ngành công nghiệp dầu mỏ của Canada đã giúp bù đắp cho sự mất mát sản lượng từ Vịnh Ba Tư.

Nhưng Canada giờ đây có thể hạn chế xuất khẩu dầu thô sang Mỹ, nhằm đáp trả cuộc chiến thương mại của Trump.

Điều này cũng diễn ra vào thời điểm mà trữ lượng dầu của Mỹ đang ở mức thấp nhất trong bốn thập kỷ.

Người Mỹ đã cảm nhận được tác động của cuộc khủng hoảng năng lượng này ngay tại các trạm bán xăng.

Phản ứng trước cuộc chiến của Mỹ với Iran, giá xăng đã tăng vọt.

Việc này cũng diễn ra trước cuộc bầu cử giữa kỳ của Mỹ chỉ vài tháng, sẽ diễn ra vào đầu tháng 11.

Đó chính là lý do tại sao một số cơ quan truyền thông lớn của Mỹ đã cảnh báo rằng cuộc chiến thương mại của Trump với Canada có thể sẽ phản tác dụng.

Semafor lưu ý rằng cuộc chiến thương mại có thể làm tăng thêm lạm phát, khiến cử tri tức giận ngay trước kỳ bầu cử giữa kỳ.

Tạp chí Fortune, một ấn phẩm kinh doanh thường đồng tình với các chính sách ủng hộ doanh nghiệp của Trump, đã chỉ trích cuộc tấn công kinh tế của ông vào Canada là một "cuộc chiến thương mại ngu ngốc".

Diane Brady, giám đốc biên tập điều hành của Fortune  cảnh báo rằng Trump có khả năng sẽ thua trong cuộc chiến thương mại.

 Bà viết, "Cuộc chiến Iran đã làm tăng nhu cầu về dầu mỏ, nhôm và phân bón của Canada; tỉnh Saskatchewan của Canada được biết đến như Ả Rập Xê Út trong  ngành sản xuất kali - sản phẫm quan trọng cho phân bón -  chiếm hơn một phần ba nguồn cung toàn cầu".

Fortune bổ sung rằng việc Thủ tướng Mark Carney bảo vệ chủ quyền đất nước đã khiến tỷ lệ ủng hộ ông tăng lên,  khoảng 60%. Trong khi đó, tỷ lệ ủng hộ Trump đã chạm mức thấp mới là 33%.

Trump đã thua trong cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Canada cũng có thể khiến ông ta bất ngờ.

--------------

_ Tác giả Ben Norton....

_ Trần H Sa lược dịch từ  Kinh tế - Địa Chính trị....(GE).... 28/8/2026.....