TRẦN H SA

Tác giả Hiroyuki Akita.....22 Tháng Tám, 2026 ....Nikkei Asia.

Gần 75 năm đã trôi qua kể từ khi Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Yoshida ký Hiệp ước An ninh Mỹ-Nhật vào tháng 9 năm 1951, đặt nền móng cho cấu trúc an ninh sau chiến tranh của Nhật Bản. Liên minh sinh ra từ hiệp ước đó đang tiến gần đến một cột mốc quan trọng.

Giống như con người, các liên minh trở nên lảo hóa. Khi tuổi tác làm tăng thêm kinh nghiệm nhưng cũng có nguy cơ trở nên kém linh hoạt hơn trong việc thích nghi với thời hiện đại.

Sự trỗi dậy của quân đội Trung Quốc được nhiều người coi là thách thức an ninh đối ngoại lớn nhất của Nhật Bản hiện nay. Tuy nhiên, không phải sức mạnh ngày càng tăng của Bắc Kinh đã làm suy yếu liên minh Mỹ-Nhật. Thay vào đó, sự xuất hiện của một đối thủ đáng gờm đang phơi bày những điểm yếu trong liên minh vốn đã ẩn giấu từ lâu.

Các yếu tố nội bộ đang đặt ra thách thức lớn nhất đối với liên minh Mỹ-Nhật. Giống như một người khi già yếu, nó phải đối mặt với những câu hỏi về sức mạnh, nhận thức và động lực. Khi quan hệ đối tác tiến gần đến năm thứ 75, việc duy trì sức khỏe của nó sẽ đòi hỏi những nỗ lực lớn hơn bao giờ hết.

Thử thách đầu tiên là sức mạnh. Quân đội Mỹ vẫn là lực lượng vũ trang mạnh nhất thế giới, nhưng ngày càng có nhiều lo ngại về cơ sở công nghiệp quốc phòng của nước này.

Kể từ khi kết thúc Chiến tranh Lạnh năm 1989, Mỹ đã giảm năng lực sản xuất quốc phòng. Theo Văn phòng Tình báo Hải quân Hoa Kỳ, năng lực đóng tàu của Trung Quốc, bao gồm cả tàu thương mại, lớn hơn Mỹ 200 lần. Trong việc chế tạo tàu ngầm, tàu sân bay và tàu khu trục, Mỹ cũng theo sau Trung Quốc.

Việc sản xuất tên lửa đã trở thành một nguồn lo ngại khác. Một ước tính cho thấy các cuộc đụng độ với Iran đã làm cạn kiệt khoảng hai phần ba kho  tên lửa đánh chặn Patriot của Mỹ , và việc bổ sung chúng có thể mất nhiều năm.

Nhật Bản cũng phải đối mặt với những khó khăn tương tự. Chi phí quốc phòng trong ngân sách năm tài chính 2026, tức tính đến tháng 3 / 2027, cao hơn đáng kể so với năm tài chính 2022, nhưng cơ sở công nghiệp trong nước vẫn còn mong manh. Hơn 100 công ty Nhật Bản đã rút khỏi lĩnh vực quốc phòng trong hai thập kỷ qua.

Tuy nhiên, sức mạnh có thể là vấn đề dễ giải quyết nhất, vì các chính phủ có thể phân bổ nhiều tiền hơn để xây dựng lại năng lực công nghiệp. Thách thức khó khăn hơn liên quan đến cách mà các quốc gia nhận thức về các mối đe dọa.

Trong Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Nhật Bản dễ dàng chia xẻ cùng một nhận thức về nguy hiểm, xem Liên Xô là một đối thủ chung.

Ngày nay, Washington và Tokyo đồng ý rằng Trung Quốc đại diện cho thách thức chiến lược dài hạn quan trọng nhất của họ. Tuy nhiên, việc chia xẻ một quan điểm chung về các vấn đề an ninh đã trở nên khó khăn hơn so với thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Khi sức mạnh quân sự và kinh tế của Trung Quốc tăng lên, lợi ích và ưu tiên của hai đồng minh trong việc đối phó với đất nước này đang khác nhau.

Theo quan điểm của Nhật Bản, eo biển Đài Loan là điểm nóng nguy hiểm nhất của khu vực. Tokyo hy vọng các nhà lãnh đạo Mỹ sẽ thể hiện cam kết mạnh mẽ hơn trong việc ngăn chặn bất kỳ nỗ lực nào của Trung Quốc nhằm chiếm giữ Đài Loan bằng vũ lực.

Nhưng Tổng thống Donald Trump vẫn chưa làm rõ ông xếp hạng việc bảo vệ Đài Loan có ưu tiên như thế nào trong  các lợi ích quốc gia của Hoa Kỳ. Mỹ cũng vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc về nguồn cung cấp đất hiếm, một yếu tố có thể ngăn cản Washington đối đầu mạnh mẽ với Bắc Kinh về vấn đề Đài Loan.

Việc mở rộng sức mạnh quân sự của Trung Quốc cũng làm dấy lên lo ngại ở Washington.

Một cựu quan chức Ngũ Giác đài có quan hệ với chính quyền đảng Cộng hòa cho biết, "Nếu Mỹ can thiệp vào một  tình huống khẩn cấp ở Đài Loan, lực lượng hải quân và không quân của chúng ta có thể bị thiệt hại nặng nề và thương vong nặng nề. Khi quân đội Trung Quốc trở nên  ngày càng hùng mạnh, các nhà hoạch định chính sách tiếp tục tranh luận về việc liệu sự can thiệp của Mỹ có xứng đáng với chi phí hay không".

Trong khi đó, phạm vi của những thách thức an ninh mà các chính phủ phải đối mặt đã mở rộng đáng kể. Cuộc chiến ở Ukraine, xung đột ở Trung Đông, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng và không gian vũ trụ đều cùng cạnh tranh để được thu hút sự chú ý chiến lược. So với thời kỳ Chiến tranh Lạnh, việc duy trì nhận thức về mối đe dọa chung đã trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Một câu hỏi nghiêm túc hơn là liệu Mỹ và Nhật Bản có thể duy trì động lực để duy trì liên minh của họ trong tương lai hay không.

Nhân lực nên là nền tảng cho cả hai nước cam kết với nhau. Nhưng tỷ lệ sinh giảm và dân số lảo hóa của Nhật Bản đang dần làm suy yếu nhân lực quốc phòng. Tính đến tháng 3, Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản có khoảng 218.000 nhân viên, kể từ năm tài chính 1981, lần đầu tiên con số này thấp hơn 220.000  và cũng thấp hơn 12% so với mức cần thiết.

Trong khi dân số Hoa Kỳ tiếp tục tăng, các cử tri ngày càng trở nên hướng nội. Trên toàn phổ chính trị, ngày càng có nhiều áp lực để các nhà hoạch định chính sách tập trung vào các mối quan tâm trong nước hơn là các cam kết ở nước ngoài.

Những người ủng hộ Trump đã chấp nhận khẩu hiệu "Nước Mỹ trên hết" của tổng thống. Tình cảm tương tự cũng có thể được tìm thấy ở chính trị cánh tả. Những nhân vật như Thượng nghị sĩ Bernie Sanders và Dân biểu  Alexandria Ocasio-Cortez ở cánh tả Dân chủ đã lập luận rằng, các chương trình phúc lợi xã hội và chăm sóc sức khỏe xứng đáng được ưu tiên cao hơn chi tiêu quân sự.

Tuy nhiên, lão hóa không phải là một thách thức chỉ duy nhất đối với Nhật Bản và Hoa Kỳ.

Trung Quốc phải đối mặt với di sản của chính sách một con, đó là  dân số lảo hóa nhanh chóng. Như chiến lược gia quân sự Mỹ Edward Luttwak đã nói: "Nhiều binh sĩ Trung Quốc đến từ các gia đình một con. Các gia đình và xã hội Trung Quốc ngày càng khó chấp nhận những tổn thất quy mô lớn đi kèm với chiến tranh."

Vì vậy, địa chính trị của thế kỷ 21  không phải là một cuộc đấu tranh giữa các cường quốc trẻ đang lên. Nó đã trở thành một cuộc cạnh tranh giữa các xã hội lảo hóa, ở đó mỗi xã hội vật lộn với sự suy giảm dân số  và những giới hạn mà nó áp đặt lên sức mạnh quốc gia.

Vậy Nhật Bản nên làm gì?

Châu Âu đã tăng tốc tái vũ trang và đang tìm cách giảm sự phụ thuộc vào sức mạnh quân sự của Mỹ. Dùng phép ẩn dụ ở con người, các nước châu Âu đang tự phục hồi để họ có thể tin tưởng vào bản thân mạnh mẽ hơn của họ, để bảo đảm an ninh cho chính họ.

Hoàn cảnh của Nhật Bản thì khác. Trung Quốc, Nga và Triều Tiên đều sống trong khu vực lân cận của Nhật Bản, và châu Á thiếu một cấu trúc phòng thủ tập thể theo phong cách NATO.

Do đó, Nhật Bản không nên tìm kiếm sự độc lập khỏi Hoa Kỳ mà là tìm kiếm quyền tự chủ lớn hơn trong liên minh. Mục tiêu là tiếp tục dựa vào quân đội Mỹ như một nền tảng của sự răn đe, trong khi đồng thời mở rộng năng lực tự vệ của chính mình.

Nhật Bản đang đi đúng hướng. Nhật đang điều chỉnh sự suy giảm dân số bằng cách đầu tư vào các hệ thống không người lái và AI, trong khi cố gắng củng cố cơ sở công nghiệp quốc phòng của mình. Mối nguy hiểm lớn nhất có thể là tốc độ cải cách không theo kịp tốc độ lão hóa.

Liên minh Mỹ-Nhật đang phải vật lộn với sự lảo hóa của chính mình. Liệu Tokyo và Washington có thể gia hạn quan hệ đối tác trước khi những áp lực nội bộ gia tăng hay không, điều đó có thể chứng minh là quan trọng không kém so với  bất kỳ thách thức nào từ Bắc Kinh.

-----------------

_ Hiroyuki Akita là một bình luận viên của Nikkei. Ông thường xuyên viết các bài bình luận và chuyên mục, chủ yếu phân tích về các vấn đề an ninh đối ngoại & quốc tế. Ông gia nhập Nikkei vào năm 1987 và làm việc tại Phòng Tin tức Chính trị, nơi ông đưa tin về chính sách đối ngoại & an ninh của Nhật Bản, cũng như chính trị trong nước. Ông từng là Nhà báo cấp cao & Biên tập viên (2009-17), và cũng từng làm việc tại "Nhóm Viết Lãnh đạo" của Financial Times ở London (tháng 10-12, 2016).

_ Trần H Sa lược dịch từ Nikkei Asia..... 22/8/2026.