TRẦN H SA

Tác giả  Edward Wong.... Ngày 15 tháng 8 năm 2026. ... The New York Times.

Đây là cuộc đụng độ tồi tệ nhất trong nhiều năm giữa Trung Quốc và Philippines tại một điểm nóng âm ỉ lâu nay ở Biển Đông.

Trong nhiều thập kỷ, Philippines đã tuyên bố chủ quyền đối với một rạn san hô nhỏ ở vùng biển tranh chấp và thể hiện quyền kiểm soát lãnh thổ bằng cách luân chuyển quân đội lên một con tàu mắc cạn ở đó hồi thời Thế chiến II. Một tòa án quốc tế ra phán quyết cách đây một thập kỷ đã ủng hộ yêu sách của Philippines.

Nhưng tháng trước, một tàu của Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Trung Quốc đã bắt đầu chạy vòng quanh con tàu này, được đặt tên là Sierra Madre. Đây là lần mới nhất trong chuỗi các cuộc đụng độ kéo dài giữa hai chính phủ tại địa điểm này, được gọi là Bãi Cỏ Mây (Second Thomas Shoal).

Theo các quan chức Philippines và Mỹ, có thời điểm, Lực lượng Tuần duyên Trung Quốc đã xử dụng thuyền nhỏ để tiếp cận các quân nhân Philippines và đánh một người bằng gậy gỗ, gây thương tích ở đầu. Trung Quốc đổ lỗi cho Philippines vì đã kích động cuộc đụng độ.

Đại sứ Mỹ đã bày tỏ sự phẫn nộ và tuyên bố rằng Hoa Kỳ đứng về phía Philippines, đồng minh hiệp ước lâu đời nhất của Mỹ ở Đông Nam Á.

Tuy nhiên, không ai kỳ vọng Trung Quốc sẽ kềm chế các hoạt động bành trướng của họ ở khu vực trong thời gian tới. Và ngày càng có nhiều nghi ngờ trong các quốc gia châu Á về những gì Hoa Kỳ sẵn sàng hành động để ngăn chặn Trung Quốc, trong bối cảnh nước này đang bị phân tâm và tiêu tốn nguồn lực đáng kể cho cuộc chiến của Mỹ và Israel chống lại Iran.

Hoa Kỳ đang cạn kiệt các vũ khí thiết yếu, bao gồm cả tên lửa đánh chặn phòng không. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran đã buộc quân đội Mỹ phải rút khỏi các căn cứ ở Trung Đông và phá hủy các địa điểm này, cho thấy những gì quân đội Trung Quốc — vốn mạnh hơn Iran nhiều — có thể làm trong một cuộc xung đột ở châu Á.

Hồi đầu tháng 7, Trung Quốc đã tiến hành một vụ thử nghiệm hiếm hoi với một tên lửa đạn đạo liên lục địa có khả năng mang đầu đạn hạt nhân (đầu đạn giả), phóng nó rơi xuống Thái Bình Dương từ tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân. Đây là một trong những vũ khí mạnh nhất trong kho khí tài của nước này.

Trong khi Trung Quốc phô diễn sức mạnh của họ, thì Bộ Ngoại giao của Tổng thống Trump đang đóng cửa các lãnh sự quán tại Nhật Bản và Indonesia, theo các quan chức Quốc hội được thông báo về quyết định này.

Dân biểu  Gregory W. Meeks của New York, thành viên cấp cao nhất của Đảng Dân chủ trong Ủy ban Đối ngoại Hạ viện, cho biết trong một tuyên bố, nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump "đã là một thất bại to lớn đối với lợi ích của Hoa Kỳ tại khu vực châu Á".

Ông nói thêm, "Chiến lược này - nếu có thể gọi như vậy - chẳng khác nào là một món quà dành cho Trung Quốc, đang làm suy yếu uy tín của Mỹ và gây tổn hại đến an ninh quốc gia của chúng ta".

Những người được Trump bổ nhiệm cho biết chính quyền không nhượng bộ ở châu Á. Trong một bài phát biểu tại Manila ngày 10 tháng 8, Elbridge Colby, thứ trưởng quốc phòng phụ trách chính sách, cho biết chính quyền Trump đặt mục tiêu "duy trì thế trận răn đe bằng biện pháp ngăn chặn tiếp cận dọc theo chuỗi đảo thứ nhất"; điều này có nghĩa là Mỹ sẵn sàng cam kết các nguồn lực quân sự để ngăn Trung Quốc xâm lược hoặc tấn công các hòn đảo trong khu vực, bao gồm Đài Loan cũng như các đảo thuộc Philippines và Nhật Bản.

Nhưng ông Colby cũng nói rằng các đồng minh cần chi nhiều hơn cho quốc phòng và nên cố gắng tích hợp quân đội của họ với Hoa Kỳ — thay vì "tìm cách loại bỏ hoặc thay thế chúng tôi một cách vô ích và hão huyền".

Cuộc chiến thương mại toàn cầu của ông Trump, với các mục tiêu bao gồm cả các quốc gia Đông Nam Á, cũng đã tiết lộ với các đồng minh và đối tác rằng Hoa Kỳ có thể là đối thủ cạnh tranh gay gắt về mặt thương mại.

Chính phủ Hoa Kỳ đã thiếu tầm nhìn kinh tế cho Đông Nam Á trong nhiều năm, khi các chính trị gia Dân chủ và Cộng hòa rút khỏi hiệp ước thương mại vành đai Thái Bình Dương do Tổng thống Barack Obama thúc đẩy.(TPP)

Điều đó khiến các quốc gia Đông Nam Á tự hỏi điều gì đã xảy ra với nỗ lực của Mỹ trong việc duy trì sự hiện diện nhằm tạo thế cân bằng trước Trung Quốc.

Bà Mira Rapp-Hooper – người từng làm việc tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chính quyền Biden và hiện là nghiên cứu viên khách mời tại Viện Brookings – nhận định, "mặc dù các quốc gia Đông Nam Á không muốn bị mắc kẹt trong cuộc đối đầu giữa hai cường quốc là Hoa Kỳ và Trung Quốc, nhưng "họ vẫn muốn cảm thấy rằng Hoa Kỳ là một đối trọng mạnh mẻ đối với CHND  Trung Hoa". Bà xử dụng tên viết tắt chính thức của Trung Quốc là CHND Trung Hoa (P.R.C.).

Bà nói thêm, "Vì vậy, nhận định cho rằng Hoa Kỳ đang dần mất đi vị thế là một lựa chọn thay thế, cũng đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với nhiều đối tác này”.

Mặc dù ông Trump từng nói về Trung Quốc như một đối thủ kinh tế, ông cũng ủng hộ siêu cường này sau khi nước này trả đũa thành công trong cuộc chiến thuế quan của ông hồi năm ngoái.

Trong hội nghị thượng đỉnh ở Bắc Kinh vào tháng 5, ông Trump bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với Chủ tịch Tập Cận Bình của Trung Quốc, và ông đang chuẩn bị tiếp đón ông Tập trong chuyến thăm cấp nhà nước tại Washington vào cuối tháng 9.

Động thái của ông Trump nhằm xây dựng mối quan hệ mà ông gọi là "G2" — Mỹ  với Trung Quốc - đã làm đảo lộn nỗ lực của lưỡng đảng ngày càng tăng ở Washington trong thập kỷ qua, nhằm đối đầu với Trung Quốc như một đối thủ thù địch.

Khi mối quan hệ thân thiết giữa Trump và Tập ngày càng lớn, một số quốc gia châu Á cảm thấy bị bỏ rơi, nhưng cũng chọn ở phía thân thiện với Trung Quốc.

Điều này đặc biệt đúng khi Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của nhiều quốc gia, và Hoa Kỳ không nỗ lực đưa ra các giải pháp kinh tế.

 Richard Heydarian, một nhà khoa học chính trị đến từ Philippines, nói, "Chúng tôi đang ở trong một vị thế rất khó khăn, vì bạn biết đấy, chúng tôi muốn có mối quan hệ tối đa với cả hai bên. Và với các quốc gia như Philippines, điều đó còn khó hơn vì Mỹ là đồng minh quân sự. Chúng tôi cần Mỹ khi nói đến mối đe dọa từ Trung Quốc, nhưng Mỹ không dành nhiều sự quan tâm cho chúng tôi ngoài khía cạnh quân sự.".

Chính quyền Biden đã đồng ý hợp tác với Philippines để mở rộng mạng lưới giao thông, gọi là Hành lang Kinh tế Luzon, nhằm giúp nước này hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chính quyền Trump đang cố gắng đưa Philippines vào sáng kiến gọi là Pax Silica, với ý tưởng để nước này phát triển sản xuất bán dẫn và xây dựng trí tuệ nhân tạo theo cách có lợi cho Hoa Kỳ.

Nhưng những bước đi non trẻ đó không thể so sánh với nỗ lực của Mỹ nhằm duy trì quan hệ quân sự với Philippines. Hai quốc gia này từ lâu đã có mối quan hệ gần gũi và cố gắng duy trì hợp tác quân sự, dù mối quan hệ của họ đôi lúc thay đổi.

Hoa Kỳ đã biến Philippines thành chỗ đứng thuộc địa đầu tiên ở châu Á sau khi chiếm được từ Tây Ban Nha trong Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ. Và Philippines là quốc gia duy nhất ở Đông Nam Á có hiệp ước liên minh chính thức với Hoa Kỳ — một hiệp ước quy định quân đội hai nước phải hỗ trợ lẫn nhau trong việc phòng thủ quốc gia.

Hồi tháng trước, Ngoại trưởng Marco Rubio đã nói với các phóng viên tại Manila trong một diễn đàn thường niên của các quốc gia Đông Nam Á rằng, quân đội Mỹ quyết tâm chống lại các nỗ lực bành trướng của Trung Quốc.

Ông nói, "Chúng tôi sẽ không bao giờ chấp nhận việc các tuyến đường thủy quốc tế lại nằm dưới sự kiểm soát của các quốc gia khác. Chúng tôi sẽ tiếp tục hoạt động tại các vùng biển quốc tế và duy trì các nỗ lực bảo đảm tự do hàng hải; đồng thời, chúng tôi sẽ tiếp tục thực hiện nghiêm túc các cam kết của mình — chẳng hạn như với Philippines và các quốc gia khác — theo đúng các hiệp ước đã ký kết.”

Dưới thời chính quyền Biden, chính phủ Hoa Kỳ đã áp dụng cách tiếp cận trực tiếp để xây dựng quan hệ đối tác ở châu Á. Mỹ đã đưa Nhật Bản vào liên minh an ninh với Philippines. Và Tổng thống Joseph R. Biden Jr. đã thuyết phục Philippines cho phép quân đội Mỹ mở rộng quyền tiếp cận chín căn cứ quân sự trên các đảo gần Đài Loan.

Vào tháng 11 năm 2022, Phó Tổng thống Kamala Harris đã bay đến đảo Palawan, phía đông Biển Đông, và thăm một địa điểm của Lực lượng Tuần duyên Philippines tại đó, để gửi tín hiệu tới Trung Quốc.

Hợp tác quân sự vẫn tiếp tục dưới thời ông Trump, bất chấp sự cạn kiệt nguồn lực do chiến tranh Iran. Hồi tháng 5, quân đội Mỹ và Philippines đã thử nghiệm hệ thống phóng tên lửa Typhon tại một trong những hòn đảo này; đây là động thái phô diễn công khai một loại vũ khí có khả năng được khai triển  để đối phó với quân đội Trung Quốc nếu họ có ý định tấn công Đài Loan.

Philippines đã mời Nhật Bản tham gia các cuộc tập trận quân sự đa quốc gia vào tháng 6, lần đầu tiên kể từ Thế chiến II, quân đội Nhật Bản hoạt động trên đất Philippines.

Động thái này vừa là sự tiếp nối liên minh do chính quyền Biden dẫn dắt, vừa là một biện pháp phòng ngừa của Philippines nhằm mở rộng quan hệ đối tác vượt ra ngoài phạm vi hợp tác với Mỹ.

---------------------

_ Edward Wong đưa tin về các vấn đề toàn cầu, chính sách đối ngoại Hoa Kỳ và Bộ Ngoại giao cho The Times..

Edward Wong là phóng viên ngoại giao, từng đưa tin từ El Nido, Panglao và Manila ở Philippines trong và sau chuyến thăm gần đây của Ngoại trưởng Marco Rubio..... | Eric Schmitt đã đóng góp thông tin cho bài viết từ Washington..

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times.... 15/8/2026.