TRẦN H SA

Tác giả Gillian Tett. ... 28/8/2026..... Financial Times.

Một thập kỷ trước, khi Tổng thống Mỹ lúc đó là Barack Obama đạt được thỏa thuận với Iran, ông biết mình sẽ phải đối mặt với chỉ trích vì không ngăn được các ngân hàng lớn của Trung Quốc giúp đỡ Tehran.

Vì vậy, ông đã thừa nhận một thực tế hiển nhiên nhưng đầy tiếc nuối: các lệnh trừng phạt ngân hàng như vậy có thể là một gây tác dụng ngược. Ông Obama nhận xét, "Để [thực sự làm tổn thương Iran] . . . chúng ta sẽ phải cắt đứt các quốc gia như Trung Quốc khỏi hệ thống tài chính Mỹ. [Nhưng] vì họ là những người mua nợ lớn của chúng ta, những hành động như vậy có thể gây ra những gián đoạn nghiêm trọng trong nền kinh tế của chúng ta và...làm dấy lên những nghi ngờ trên trường quốc tế về vai trò của đồng đô la như đồng tiền dự trữ của thế giới."

Đúng vậy. Trong những tháng gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần chỉ trích Obama về thỏa thuận  Iran đó. Nhưng trớ trêu thay, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent hiện đang vật lộn với cái bẫy chiến lược mà Obama đã chỉ ra — điều này minh họa bản chất của trật tự thế giới mới.

Rốt cuộc, như các nhà kinh tế tại Đại học Stanford, Yale và Columbia lập luận trong một bài luận của IMF, chìa khóa để hiểu địa chính trị ngày nay là nhận ra rằng Mỹ và Trung Quốc đều muốn nắm giữ quyền bá chủ (tức là bắt nạt người khác).

Trung Quốc nắm giữ vị thế thống trị nhờ kiểm soát các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghiệp quan trọng như khoáng sản đất hiếm và nguyên liệu đầu vào cho ngành dược phẩm, trong khi Mỹ kiểm soát hệ thống tài chính toàn cầu dựa trên đô la. Trong khi đó, theo quan điểm của tôi, sự thống trị về năng lượng và công nghệ vẫn đang là mục tiêu tranh giành giữa hai bên.

Hiện tại cả hai bên đều đang cố gắng phá vỡ quyền bá chủ của đối phương, nhưng không bên nào có khả năng thành công trong tương lai gần. Dẫn đến sự bất ổn ngày càng tăng khi các lực lượng ủy nhiệm như Iran bị cuốn vào vòng xoáy xung đột.

Tuần qua đã minh họa cho điều đó. Hôm thứ Hai, Bessent đã công bố một "Ngày D-Day kinh tế" chống lại Iran, và đe dọa "cuộc tấn công tài chính lớn nhất từng được khai triển để chống lại một đối thủ". Biện pháp này bao gồm các lệnh "trừng phạt thứ cấp" áp dụng lên bất kỳ thực thể nào thực hiện hành vi rửa tiền cho Iran, hoặc tham gia giao dịch các loại tài sản kỹ thuật số, công nghệ, vàng, cũng như các hoạt động trong lĩnh vực hàng không và vận tải biển.

Washington làm điều này vì họ đã thất bại trong việc giành chiến thắng bằng biện pháp quân sự. Nhưng cũng giống như nỗ lực của Bessent nhằm làm dịu thị trường trái phiếu hồi tuần trước bằng các chiến dịch mua lại với quy mô lớn dường như đã phản tác dụng, chiến dịch Iran của ông cũng có thể làm suy yếu uy tín của ông ta.

Đúng vậy, một số nhà kinh tế như Robin Brooks coi đây là "một bước đi quan trọng đúng hướng" khi Iran hiện đang trong trạng thái "sụp đổ kinh tế". Và, quả thực, các quốc gia như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (trước đây là đối tác thương mại và là trung tâm ngân hàng quan trọng của Iran) đã tham gia lệnh cấm vận của Mỹ. Thổ Nhĩ Kỳ, một nhân tố chủ chốt khác, có thể sẽ làm theo.

Tuy nhiên, Trung Quốc lại là một vấn đề lớn không thể phớt lờ: như một báo cáo của Quốc hội đã nêu, họ là "Đối tác thương mại lớn nhất của Iran..." bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ và đa phương nhắm vào Tehran", và đã cam kết đầu tư 400 tỷ đô la tại Iran. Nước này cũng đã mua 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran.

Và mặc dù một số ngân hàng quy mô nhỏ của Hồng Kông đã bị nhắm đến, không có lệnh trừng phạt nào được áp dụng đối với các ngân hàng lớn của Trung Quốc — bất chấp việc các thành viên Quốc hội như đảng viên Cộng hòa Darin LaHood đã tha thiết kêu gọi điều này, để "gửi một thông điệp rõ ràng tới Trung Quốc". Hoặc như Daniel Tannebaum, đối tác của Oliver Wyman và là chuyên gia về trừng phạt, nói với tôi: "Trừ khi họ trừng phạt một ngân hàng Trung Quốc mà ai cũng biết tên, nếu không thì động thái này sẽ chẳng mang lại hiệu quả gì."

Sao lại bỏ qua điều đó ? Bessent có lẽ muốn tránh làm trật bánh hội nghị thượng đỉnh dự kiến giữa Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng tới, vốn được cho là sẽ tạo ra các thỏa thuận thương mại. Thực tế, Bắc Kinh đã từng đe dọa sẽ "thực hiện mọi biện pháp cần thiết" để trả đũa, nếu bị áp đặt các lệnh trừng phạt chống Iran. Điều này có nghĩa là Trung Quốc xử dụng vũ khí bá chủ của chính mình, ví dụ như ngăn chặn xuất khẩu đất hiếm, điều mà Mỹ khó lòng gánh nổi hậu quả.  Nicholas Burns, cựu đại sứ Mỹ tại Bắc Kinh, nói, "Tôi không nghĩ Trung Quốc muốn giúp đỡ, [ Iran]"

Tiếp đến là đồng đô la. Để hiểu mối đe dọa này, đáng để xem một bộ phim tuyên truyền dài năm phút được phát hành vài tháng trước, trên truyền hình nhà nước Trung Quốc, theo phong cách hoạt hình kiếm hiệp (Giang Hồ). Đoạn phim này không sắc bén như các video mang phong cách "Lego" của Iran chế giễu Trump. Nhưng theo học giả Philip Cunningham, nó lại mang "chất thơ đầy lôi cuốn" đối với khán giả Trung Quốc, đồng thời chứa đựng ý nghĩa quan trọng về mặt địa chính trị.

Nội dung phim kể về một con "đại bàng" điên cuồng (còn gọi là Trump) tấn công một vương quốc của những "chú mèo" nhỏ bé (Iran), nhưng rồi bị những chú mèo đánh trả thành công. Sau đó, các loài động vật khác tránh xa tờ "vé vàng của đại bàng trắng" (đô la), khiến con đại bàng trông ngớ ngẩn, trong khi những chú lạc đà khôn ngoan (Trung Quốc) đứng nhìn từ xa. Liệu đây có phải chỉ là trí tưởng tượng mang màu sắc kiếm hiệp của Bắc Kinh ? Có lẽ Bessent sẽ cho là như vậy. Suy cho cùng, đồng đô la vẫn là "xương sống của hệ thống tài chính toàn cầu", chiếm 89% thương mại ngoại hối toàn cầu, và thị trường vốn Mỹ tiếp tục tăng vọt, chưa nói đến địa chính trị.

Nhưng theo Seb Murray của Trường Kinh doanh Stanford, vị thế thống trị của đồng đô la này cũng đang âm thầm "bị xói mòn". Hay như lời nhà phân tích thị trường Luke Gromen : "Mỗi lần đồng đô la Mỹ bị biến thành vũ khí trong suốt 14 năm qua đều thúc đẩy khối lượng giao dịch và tài trợ thương mại toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ sang đồng nhân dân tệ, thông qua hệ thống thanh toán của Trung Quốc."

Từ đó, dẫn đến tình thế tiến thoái lưỡng nan của Bessent: các sự kiện ở Iran không chỉ cho thấy giới hạn sức mạnh quân sự của Trump, mà còn cho thấy giới hạn tiềm tàng ở sức mạnh tài chính của Washington. Các nhà đầu tư và cử tri Mỹ nên đọc lại bài phát biểu năm 2015 của Obama và xem bộ phim đại bàng đấu với mèo của Trung Quốc, nếu họ muốn hiểu thực tế khắc nghiệt của cục diện địa kinh tế và địa tài chính ngày nay.

-------------

_ Tác giả Gillian Tett. ...

_ Trần H Sa lược dịch từ  Financial Times....29/8/2026..