TRẦN H SA

Tác giả Janan Ganesh. ....26/8/2026.....Financial Times.

Trong từ điển trực tuyến Wiktionary, có một mục dành cho "Trumpsplain" (là động từ nguyên thể, thì hiện tại). Trumpsplain có nghĩa là "giải thích hoặc biện minh cho Donald Trump...về những hành động, phát biểu, chính sách hay sự nổi tiếng của ông ta."

Thật là một từ không mấy lịch sự. Thay vào đó, Wiktionary gợi ý một từ khác,"sanewash" (tẩy trắng sự điên rồ), cũng chẳng khá hơn. May mắn thay, không bao lâu nữa. chúng ta sẽ không còn cần đến những từ ngữ kiểu này. 

Tôi không cho rằng Trump là người của ngày hôm qua. Ông vẫn sẽ nắm quyền chỉ huy lực lượng vũ trang hàng đầu thế giới cho đến ngày 20 tháng 1 năm 2029, bất kể cử tri bỏ phiếu thế nào trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Ông thậm chí có thể cứu vãn thể diện đã mất ở Iran bằng một hoặc hai cuộc chiến nữa. Nhưng gần đây có điều gì đó đã lụi tàn, đó chính là lập luận ủng hộ nhiệm kỳ tổng thống của ông dựa trên quan điểm khác biệt với số đông: bằng niềm tin rằng ông sở hữu những tài năng chiến lược mà giới tinh hoa theo tư tưởng tự do – những kẻ hay tỏ vẻ trịch thượng – không thể nhìn thấy được.

Iran là một thảm họa quá lớn, không thể nào dung hòa với tuyên bố kể trên. Ông phát động chiến tranh trong một cơn phấn khích sau những chiến thắng quân sự trước đó, và bởi vì (theo lời kể của Marco Rubio) bất kể thế nào Israel cũng sẽ tấn công. Kể từ đó, Trump không thể định nghĩa, chứ đừng nói đến việc đạt được,một  chiến thắng cụ thể, điều mà trong suy nghĩ của ông dường như dao động từ việc Iran "đầu hàng vô điều kiện" đến việc mở lại eo biển Hormuz – hay nói cách khác là quay về nguyên trạng ban đầu.. Thậm chí chẳng rỏ liệu ông có hiểu được quy mô những nhượng bộ dành cho Iran mà ông đã ký trong bản ghi nhớ hợp tác vào tháng Sáu hay không. Nước cờ mới nhất của ông là gây áp lực kinh tế lên chế độ Iran. Điều này ngụ ý đối đầu với các công ty Trung Quốc tiếp tay cho Iran, ngay vào lúc Trump đang tìm cách làm dịu quan hệ với Tập Cận Bình.

Vấn đề không chỉ là cuộc chiến của ông đã diễn ra tồi tệ — ngay cả một cuộc chiến được lên kế hoạch kỹ lưỡng cũng có thể  thất bại — mà là nó đi ngược lại các mục tiêu khác của ông, chẳng hạn như tránh sa đà vào các vấn đề đối ngoại, và hoàn toàn thiếu vắng dấu hiệu của sự chuẩn bị chu đáo. Nói cách khác, hành động này thiếu tầm nhìn chiến lược. Nó phơi bày sự thật trái ngược hoàn toàn với những gì mà phe "biện hộ cho Trump" (Trumpsplainers) luôn khẳng định về ông. Lựa chọn duy nhất của họ bây giờ là coi cuộc chiến này chỉ là một sai lầm nhất thời, không phản ánh đúng bản chất con người ông. Tuy nhiên, khả năng cao hơn là Trump đã hành động theo cảm tính trong suốt những năm qua, và chính sự may mắn thuần túy đã cứu ông khỏi thảm họa.

Trọng tâm trong lối lý giải của phe biện hộ cho Trump — tức những lập luận được đưa ra để biện minh cho mọi hành động kỳ quặc của vị tổng thống — chính là vấn đề Trung Quốc. Những người này thường là những người có quan điểm cứng rắn chống lại Bắc Kinh, và luôn mặc định rằng Trump cũng chia xẻ nỗi ám ảnh đó với họ. Thực tế, khó có thể tìm thấy một vị tổng thống nào lại có thái độ nóng lạnh thất thường đến vậy, đối với một mối quan hệ song phương quan trọng như thế.

Hãy xem xét quan điểm cho rằng Trump từ chối hỗ trợ Ukraine là vì Trung Quốc, chứ không phải vì Nga, đây mới là mối đe dọa thực sự. Ngay cả trên lý thuyết, lập luận này cũng chẳng mấy hợp lý. (Chúng ta sẽ đối đầu với Trung Quốc bằng cách tạo điều kiện cho một cuộc chiến có kết cục có lợi cho Nga — điều mà chính Trung Quốc rõ ràng cũng mong muốn sao ?) Ngoài ra, trên thực tế, Trump thường xuyên có những hành động đi ngược lại hình ảnh một người cứng rắn với Trung Quốc. Người bạn thân thiết của ông tại châu Âu là cựu Thủ tướng Hungary Viktor Orbán — nhân vật được coi là "người của ông Tập" tại lục địa này. Xét về thế trận quân sự của Mỹ — chẳng hạn như việc bố trí các căn cứ tiền phương — thì dưới thời Trump, hầu như không có sự chuyển hướng chiến lược nào đáng kể về phía châu Á.

Trên thực tế, các nền dân chủ ở châu Á – ngay cả những nước có hiệp ước phòng thủ chung với Mỹ – vẫn luôn hoài nghi về cam kết của ông đối với họ. Tuần trước, ông Trump đã yêu cầu Ngũ Giác đài rút ngắn một loạt cuộc tập trận quân sự với Hàn Quốc. Lý do cho hành động phớt lờ này – vốn sẽ tiếp thêm sự tự tin cho Trung Quốc và phần cộng sản trên bán đảo Triều Tiên – là gì? Đó là "mối quan hệ rất tốt đẹp của tôi với Kim Jong-un của Triều Tiên". Đó là lời tuyên bố của "Metternich" vùng South Ocean Boulevard. (cách gọi châm biếm dành cho Donald Trump, người có dinh thự Mar-a-Lago nằm trên đường South Ocean Boulevard ở Palm Beach, Florida)

Ở đây không có một sợi chỉ đỏ xuyên suốt hay một kế hoạch vĩ mô nào cả. Ông Trump cắt giảm hỗ trợ cho Ukraine không để dồn nguồn lực cho khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Ông cắt giảm hỗ trợ cho Ukraine đơn giản vì ông thích thế. Ông hành động dựa trên cảm xúc  cá nhân, lợi ích thương mại, một vài niềm tin cố hữu và – đúng vậy – cả yếu tố chiến lược nữa. Tuy nhiên, yếu tố cuối cùng này thường bị thổi phồng quá mức trong tổng thể các động cơ của ông. (Dù không phải do chính ông làm vậy. Người ít bàn luận nhất về "địa chiến lược" của Trump lại chính là Trump; ông luôn thẳng thắn về cách tiếp cận mang đậm dấu ấn cá nhân của mình.)

Vậy còn lại ai trong số những người chuyên "giải mã" hành động của Trump (Trumpsplainers)? Ai là người, ngay cả sau sự kiện Iran, vẫn cố gắng tìm kiếm trật tự giữa mớ hỗn độn đó? Có thể kể đến Elbridge Colby, quan chức phụ trách chính sách của Ngũ Giác đài ; cách anh ta lý giải những hành động ngẫu hứng của sếp mình đầy tính sáng tạo – theo kiểu sáng tạo của một người luôn nhìn thấy hình thù khuôn mặt trong những đám mây. Ví dụ, điều mà các nền dân chủ châu Á coi là sự ủng hộ lúc có lúc không của Mỹ, thì lại được Colby mô tả là "chủ nghĩa hiện thực linh hoạt" – một kiểu thuật ngữ sáo rỗng của giới chuyên gia tư vấn chính sách, thứ có thể bao hàm bất kỳ chính sách nào cũng có thể tưởng tượng ra. Nhưng anh ta là nhân viên cấp dưới. Nhân viên thì buộc phải hạ mình. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào mà những người không bị áp lực về sự nghiệp – những người "giải mã Trump" thường làm trong ngành tài chính và công nghệ – lại nhìn nhận Trump như một thiên tài chiến lược bị đánh giá thấp.

Một câu trả lời cho sự tồi tệ đó là sự chế giễu của phe tự do đã đẩy họ đến suy nghĩ như vậy. Một thế hệ trước, điều tương tự cũng từng xảy ra với George W. Bush. Vì ông không phải là kẻ ngốc như giới trí thức tự mãn vẫn rêu rao, người ta dễ sa đà vào việc phản bác một cách thái quá, và cho rằng thực ra ông là người cực kỳ khôn ngoan. Hãy gọi đó là "bậc cấp leo thang" trong tranh luận. Sự thật  đã bị lu mờ trong cuộc đấu khẩu giữa các phe phái; cho dẫu có trí tuệ khá tốt nhưng ông ấy vẫn không đủ tầm để xử lý các vấn đề phức tạp –.

Câu trả lời khác nằm ở cơ chế tự bảo vệ cảm xúc của bản thân. Thế giới này đầy rẫy những điều bất an, và người ta sẽ thấy dễ chịu hơn khi tin rằng nhân vật quyền lực nhất hành tinh đang hành động theo một mưu đồ địa chính trị vĩ đại nào đó. Tuy nhiên, viễn cảnh thực tế hơn lại có phần đáng ngại: đó là hình ảnh một ông lão 80 tuổi với tính khí thất thường và lòng tự tôn bị tổn thương, kẻ vẫn còn hơn nửa nhiệm kỳ để thực hiện ý đồ trả thù. Mà suy cho cùng, liệu sự thật có bao giờ mang lại hơi ấm cho lòng người?

------------------

_ Tác giả Janan Ganesh. .....

_ Trần H Sa lược dịch từ Financial Times..... .26/8/2026...