TRẦN H SA

Tác giả Alec Russell....24/8/2026..... Financial Times.

Kofi Annan  có một câu trả lời đầy châm biếm  dành cho những ai  cố gắng tranh luận rằng, một chế độ độc tài có thể là giải pháp phù hợp cho một quốc gia yếu kém hoặc đang gặp khủng hoảng. "Đó là rượu (Johnnie Walker)  đang nói đấy. . . " , ông thường nói như vậy, gợi nhớ lại cách mà ông và bạn bè thời còn trẻ ở Ghana từng đáp trả, khi ai đó đưa ra một tuyên bố kỳ quặc, viển vông . Ông tin rằng các chế độ độc tài được "xây trên cát"; cách duy nhất để vun đắp một quốc gia là thông qua quản trị tốt; và điều đó đòi hỏi sự nỗ lực bền bỉ.

Tôi đã từng nghe cố Tổng thư ký Liên Hợp Quốc đưa ra lời đáp trả nhẹ nhàng kiểu "Johnnie Walker" này trong chuyến thăm Tanzania cách đây 15 năm. Đó là thời điểm mà niềm hy vọng mang tính định hướng lịch sử thời hậu Chiến tranh Lạnh đã dần phai nhạt. Thế nhưng một làn gió dân chủ đầy khát vọng vẫn đang thổi qua phần lớn các nước đang phát triển.

Annan giờ đây hẳn sẽ cảm thấy vô cùng thất vọng nếu chứng kiến ​​tình cảnh hiện nay.  Chủ nghĩa độc tài đã gia tăng ở các cường quốc lớn như Trung Quốc và Nga trong hơn một thập kỷ qua, và đã trổi dậy ở các "cường quốc hạng trung", từ Thổ Nhĩ Kỳ, vùng Vịnh đến Ấn Độ, và gần đây là cả Indonesia nữa với tốc độ khá nhanh.

Nhưng giờ đây khi nước Mỹ đã quyết định từ bỏ vai trò tiên phong trong việc cổ xúy dân chủ, các nhà độc tài lại có cơ hội tận hưởng một "mùa xuân" rộng mở lớn hơn. Từ Zimbabwe đến Myanmar, các chế độ độc tài côn đồ dường như được tiếp thêm sức mạnh để làm những gì họ muốn mà không sợ bị khiển trách dù chỉ là một lời chỉ trích bằng lời nói suông.

Tại Tanzania, chính quyền vừa đình chỉ một tờ báo vì dám đưa tin về những  rạn nứt tiềm tàng trong chính phủ. Một thập kỷ trước, một hành động như vậy sẽ bị gây áp lực từ các nhà tài trợ phương Tây. Thật tự do biết bao khi các chính trị gia không khoan dung có thể đàn áp truyền thông mà không sợ bị trừng phạt...

Một số người sẽ có thể phản bác rằng chuyện này chẳng có gì mới mẻ: từ bao giờ mà nước Mỹ đã trở thành tấm gương sáng về đạo đức? Suy cho cùng, Mỹ luôn hành động vì lợi ích riêng và đầy vẻ đạo đức giả — cũng giống như mọi cường quốc thống trị khác trong lịch sử.

Hồi tháng Giêng, khi Mark Carney, thủ tướng Canada, chỉ trích ý tưởng về "trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ" do Mỹ dẫn dắt và gọi đó là một "hư cấu êm tai", quan điểm của ông đã nhận được sự ủng hộ đặc biệt tại các nước thuộc khối Nam bán cầu. Nhiều người ở đó từ lâu đã bất mãn với sự bất nhất của phương Tây. Một minh chứng điển hình cho cáo buộc này là trường hợp nhà độc tài Mobutu Sese Seko của Zaire trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Ông ta là vua của một chế độ tham nhũng, nhưng Mobutu và các nhà độc tài khác lại được nhiều tổng thống Mỹ nuông chiều như những quân cờ chống Liên Xô.

Tuy nhiên, dù việc bảo vệ thành tích của Mỹ trên trường quốc tế có thể bị coi là lỗi thời hay không được ưa chuộng, thì đó vẫn chưa phải là toàn bộ bức tranh. Trong những thập kỷ sau năm 1945, có nhiều quốc gia mà các đảng đối lập và các cơ quan báo chí bị vây hãm vẫn được duy trì, nhờ sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Mỹ và các cơ quan của họ. Vào đầu những năm 1990, khi các phóng viên của Đài Tiếng nói Hoa Kỳ - do chính phủ Mỹ tài trợ - đến Angola, một quốc gia độc đảng mở cửa với thế giới, họ được ca ngợi như những huyền thoại, nhờ vào tầm ảnh hưởng to lớn từ các chương trình phát thanh của họ.

Đó là chuyện của ngày xưa. Đài Tiếng nói Hoa Kỳ đã bị chính quyền Trump đóng cửa vào năm ngoái. Thúc đẩy dân chủ không còn nằm trong chương trình nghị sự của Mỹ.  Vào tháng trước, khi các đồng minh của tổng thống Zimbabwe Emmerson Mnangagwa, ép buộc thông qua luật mới để gia hạn nhiệm kỳ của ông ta - một hành động vi phạm hiến pháp - không có một tiếng phản đối nào từ phía Mỹ. Các quốc gia phương Tây khác dường như cũng đã trở nên yếu hèn. Anh và Pháp đang tập trung vào việc giảm nợ cho Zimbabwe trong khi không hề lên tiếng về hành động thâu tóm quyền lực này.

Tiết kiệm tài chính từ việc rút lui này và sự cắt giảm đầu tư  vào "quyền lực mềm", nói chung, chỉ là một con số không đáng kể. Nhưng tác động đối với các đảng đối lập là rất nghiêm trọng. Đó cũng là một bước đi thiển cận. Bắc Kinh đang lấp đầy khoảng trống quyền lực mềm này.

Tại Zimbabwe, những người ủng hộ Mnangagwa kêu gọi ông tiếp tục nắm quyền như một tổng thống trọn đời trên thực tế. Ông vừa thăng chức cho 10 người trong số họ trở thành thượng nghị sĩ. Người ta nói rằng ông đã được khích lệ bởi gợi ý bâng quơ trước đây của ông Trump về việc có thể tìm kiếm nhiệm kỳ thứ ba. Và cứ thế, chế độ chuyên chế dần bén rễ.

Một số người than thở  — và không chính xác — về  sự trở lại của "luật rừng". Khi Rudyard Kipling, nhà biên niên sử về chủ nghĩa đế quốc Anh, đặt ra cụm từ này làm tiêu đề cho một bài thơ, đó thực ra là một lời khen ngợi. Ông ấy ca ngợi cách bầy sói hợp tác với nhau; "luật rừng" của ông nói về tinh thần cộng đồng chứ không phải sự hỗn loạn. Ông viết :

"Sức mạnh của bầy đàn nằm ở mỗi cá thể sói,"  

"Và sức mạnh của sói lại nằm ở chính bầy đàn."

Carney ngầm lấy tinh thần "bầy đàn" này làm nguồn cảm hứng khi ông nói về việc các cường quốc hạng trung cần hợp tác để duy trì chủ nghĩa đa phương. Đôi khi điều này sẽ xảy ra. Ý tưởng về chủ nghĩa đa phương hạn chế (plurilateralism) — tức là các liên minh lâm thời tập trung vào những vấn đề cụ thể — đang ngày càng thu hút sự ủng hộ, cũng như khái niệm "flexilateralism" (chủ nghĩa đa phương linh hoạt) — bất kể thuật ngữ này thực sự mang ý nghĩa gì đi nữa.

Nhưng nhìn chung, tinh thần thời đại toàn cầu hiện nay lại là "mạnh được yếu thua" — hay đúng hơn là điều thường được gọi là luật rừng. Đây là thời đại cạnh tranh khốc liệt khi bạn có thể theo đuổi mục tiêu một cách tàn nhẫn. Các quan chức Liên Hợp Quốc nói một cách tuyệt vọng về việc có tới 10 quốc gia đang tiếp tay cho cuộc chiến ở Sudan, tất cả đều cảm thấy chắc chắn sẽ không bị trừng phạt.

Những người ủng hộ chính sách rút lui của Mỹ cho rằng đây là sự trở lại với chủ nghĩa hiện thực — một bước đi lẽ ra phải được thực hiện từ lâu. Họ nói rằng thế giới đã thay đổi. Điều đó đúng. Nhưng việc Mỹ không còn mặn mà với việc lan tỏa các lý tưởng khai sáng lại đi kèm với một cái giá rất đắt.

Ông Annan sẽ biết cách đáp trả bất kỳ ai cố gắng biện minh cho thái độ hoài nghi và coi thường những giá trị của nền dân chủ đang phổ biến hiện nay. Một cách kín đáo nhưng kiên quyết, ông sẽ chế giễu quan điểm đó và nói: "Đó chỉ là lời nói của kẻ đang say rượu mà thôi." Và tất nhiên, ông ấy đã hoàn toàn đúng.

---------------

_ Tác giả Alec Russell..... 

_ Trần H Sa lược dịch từ Financial Times......25/8/2026...