TRẦN H SA

Tác giả  David E. Sanger.....Ngày 25 tháng 8 năm 2026 ...The New York Times via DNYUZ.

Hôm thứ Hai, khi tuyên bố  "Ngày D-Day" mới về mặt kinh tế dành cho Iran, Tổng thống Trump và Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent đang tìm  kiếm một chiến lược khác, để loay hoay thoát ra khỏi cuộc phiêu lưu quân sự đã bị đi chệch hướng. Trên tiến trình đó, họ đang đảo ngược cách tiếp cận thông thường nhằm ép buộc đối thủ phải khuất phục trước ý chí của Mỹ.

Thông thường, Washington giải quyết các vấn đề như việc tháo dỡ chương trình hạt nhân của Iran bằng con đường ngoại giao trực diện. Nếu điều đó không đi đến đâu, các quan chức sẽ áp dụng thêm các biện pháp trừng phạt kinh tế leo thang để tạo sức ép cưỡng chế. Hành động quân sự là biện pháp cuối cùng, và chỉ được thực hiện khi tổng thống nhận thấy rằng việc mạo hiểm tính mạng người Mỹ là xứng đáng với lợi ích có thể đạt được.

Nhưng ông Trump đã nhảy từ một vòng ngoại giao ngắn ngủi sang các cuộc tấn công ném bom, nhằm buộc Iran phải từ bỏ kho dự trữ 11 tấn uranium đã được làm giàu — bao gồm cả lô uranium gần đạt đến độ tinh khiết để chế tạo bom — và có thể khiến chính phủ.của nước này sụp đổ. Các cuộc tấn công đều thất bại ở cả hai mục tiêu, với cái giá là 18 sinh mạng người Mỹ, hàng trăm hoặc hàng nghìn người Iran thiệt mạng, chưa kể cái giá phải tra mà các nhà phân tích độc lập ước tính là hơn 100 tỷ đô la, mặc dù ước tính của Ngũ Giác đài thì thấp hơn.

Và chỉ đến bây giờ, ông Trump và ông Bessent mới thử một bước đi táo bạo khác nữa, mang tên Chiến dịch Cô lập Kinh Tế, điều mà Tòa Bạch Ốc mô tả là "một chiến dịch chưa từng có tiền lệ, nhằm cắt đứt mọi sợi dây kinh tế còn lại đang duy trì sự sống của Cộng hòa Hồi giáo Iran."

Kế hoạch này hoàn toàn khả thi. Như ông Bessent mô tả, nó liên quan đến việc cắt đứt mọi giao dịch mà cuối cùng có thể chuyển tiền đến Tehran, bất kể đó là các giao dịch kỹ thuật số được ngụy trang kỹ lưỡng, hay chuyển dầu từ tàu này sang tàu khác, hay việc di chuyển vàng trên toàn cầu. Ông Bessent, người đã trở thành gương mặt đại diện công khai cho nỗ lực bóp nghẹt kinh tế, nói tại một cuộc họp báo ở Bộ Tài chính vào hôm thứ Hai, "Đây là một chiến dịch kéo dài nhằm phá vỡ mọi lựa chọn cuối cùng của Iran".

Nhưng nỗ lực này đặt ra một loạt câu hỏi mà Tòa Bạch Ốc  vẫn chưa trả lời. Trước tiên là câu hỏi, nếu có thể áp dụng các biện pháp trừng phạt chặt chẽ đến mức này, tại sao chúng lại không được khai triển trước khi ông Trump ra lệnh cho quân đội Mỹ tham chiến — một quyết định vốn đã phơi bày tình trạng thiếu hụt các loại đạn dược chủ chốt cũng như những hạn chế trong sức mạnh quân sự của Mỹ? Và giờ đây, khi quân đội đã — theo lời ông Bessent — "tạo nền tảng" cho sự thành công, thì còn Trung Quốc — quốc gia đã mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran trong năm 2025 — sẽ ra sao? Liệu chính quyền Mỹ có sẵn sàng mạo hiểm đối đầu trực diện thêm một lần nữa với Bắc Kinh, khi mà hai bên vốn đã bất đồng gay gắt về các vấn đề như trí tuệ nhân tạo, Đài Loan, sự mở rộng nhanh chóng kho vũ khí hạt nhân, và tình trạng dư thừa công suất sản xuất khổng lồ, đang đe dọa nền kinh tế toàn cầu ?

Sự kiện D-Day nguyên thủy, diễn ra trên bờ biển Normandy, không cần sự tham gia của Trung Quốc. Nhưng D-Day kinh tế lần này lại cần đến điều đó, và cho đến nay vẫn chưa có dấu hiệu nào cho thấy sự hợp tác này sẽ diễn ra, dù chỉ còn một tháng nữa là đến thời điểm Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến ​​tới Washington cho chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên của ông ta sau hơn một thập kỷ.

"Đây sẽ là một vấn đề nan giải", Peter Harrell, một học giả khách mời tại Trường Luật Georgetown, người đã viết nhiều về giới hạn của các biện pháp trừng phạt kinh tế, cho biết vào hôm thứ Hai.

Ông Harrell lưu ý, đầu năm nay, khi cân nhắc cách thức khuất phục Iran, ông Trump "đứng trước lựa chọn hoặc là mạnh tay với Trung Quốc – điều mà ông không muốn làm do những toan tính kinh tế cá nhân với Chủ tịch Tập Cận Bình – hoặc là áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các tàu chở dầu của Iran".

"Hóa ra về mặt chính trị, việc phong tỏa tất cả các tàu chở dầu của Iran dễ dàng hơn là nói với Trung Quốc : 'Chúng tôi sẽ trừng phạt các công ty lớn của các ông' nếu họ tiếp tục giao thương với Iran'."

Ông Bessent đe dọa áp dụng cái gọi là "trừng phạt thứ cấp" đối với tất cả các quốc gia tiếp tục giao dịch với Iran. Đây vẫn là một vấn đề nhạy cảm. 

Nhưng trong một bài viết cho chuyên mục ý kiến trên The Financial Times cuối tuần qua, và tại cuộc họp báo vào hôm thứ Hai, ông Bessent chưa bao giờ nhắc đến từ "Trung Quốc." Ông đã cố gắng tránh làm phật lòng nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, và cũng là quốc gia duy nhất có thể quyết định liệu chiến lược mới của Tòa Bạch Ốc  có cơ hội thành công hay không.

Tất nhiên, không có gì mới mẻ khi cố gắng biến Iran thành một quốc gia bị ruồng bỏ về kinh tế. Những nỗ lực nghiêm túc đầu tiên nhằm áp đặt các lệnh trừng phạt lên Iran vì chương trình hạt nhân của nước này, bắt đầu từ thời chính quyền George W. Bush. Khi chính quyền Obama cố gắng thúc ép Iran đàm phán vào năm 2009, Ngoại trưởng lúc đó, Hillary Rodham Clinton, đã hứa sẽ áp dụng "các lệnh trừng phạt nghiêm trọng" trừ khi nước này tham gia đàm phán.

Phải mất nhiều năm mới đạt được kết quả, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng các lệnh trừng phạt ngày càng tăng sau đó, đã buộc Iran phải đồng ý với thỏa thuận hạt nhân năm 2015, qua đó hạn chế mạnh mẽ hoạt động hạt nhân để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt tài chính và dầu mỏ. Ông Trump đã xé bỏ thỏa thuận đó vào năm 2018, tuyên bố nó có nhiều sai sót nghiêm trọng.

Vào thời điểm đó, ông bắt đầu tái áp đặt các lệnh trừng phạt, cả ông lẫn ngoại trưởng Mike Pompeo dự đoán áp lực kinh tế sẽ trở nên vượt mức chịu đựng đối với các nhà lãnh đạo Iran.

Ông Pompeo viết trên Foreign Affairs vào cuối năm 2018, "Chính quyền Trump đang theo đuổi chiến dịch 'áp lực tối đa' nhằm bóp nghẹt nguồn thu mà chế độ Iran — đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, một phần của quân đội Iran trực tiếp chịu sự quản lý của Lãnh tụ Tối cao — xử dụng để tài trợ cho bạo lực. Tuy nhiên, Tổng thống Trump không muốn một cuộc can thiệp quân sự dài hạn nữa của Mỹ ở Trung Đông."

Ông Pompeo - người hiện không còn giữ quan hệ với ông Trump – đã đề cập đến nhiều quan điểm tương tự như những gì ông Bessent đã nêu vào hôm thứ Hai. Điểm khác biệt là Hoa Kỳ hiện cam kết duy trì sự hiện diện quân sự ngoài khơi Iran trong một khoảng thời gian không xác định, nhưng chắc chắn sẽ kéo dài chừng nào Iran còn đe dọa hoạt động vận tải biển qua eo biển Hormuz.

Hiệu quả  của các lệnh trừng phạt trước đây không mây ấn tượng : bất chấp chúng, Iran vẫn tiếp tục vận chuyển từ hai triệu đến ba triệu thùng dầu mỗi ngày. Những con số này giờ chỉ còn nhỏ giọt, do lệnh phong tỏa hải quân đang được thiết lập.

Tuy nhiên, vật liệu hạt nhân vẫn chưa rời khỏi các khu vực lưu trữ bị chôn vùi dưới các đống đổ nát, kể từ khi Hoa Kỳ ném bom những khu vực đó vào tháng 6 năm 2025, theo các bức ảnh vệ tinh. Và chính phủ Iran vẫn tồn tại, dù dưới sự điều hành khác, sau khi Ayatollah Ali Khamenei bị giết trong các cuộc tấn công đầu tiên của cuộc chiến vào tháng Hai. Con trai ông ta, được xem là người cứng rắn hơn, hiện đang giữ chức vụ này, dù chưa từng được nhìn thấy hay nghe tin tức gì về ông này. 

Chính vì thế, một trong những yếu tố thú vị nhất trong bài phát biểu của ông Bessent vào hôm thứ Hai, là khi ông  quay lại lời hứa của ông Trump gần sáu tháng trước: rằng ông sẽ thiết lập các điều kiện cho việc thay đổi chế độ.

Vào thời điểm đó, ông Trump nghĩ rằng trận chiến quân sự sẽ kéo dài vài ngày hoặc vài tuần, trước khi Iran đưa ra cái mà tổng thống gọi là "đầu hàng vô điều kiện." Ông kêu gọi người dân Iran đứng lên và giành lấy chính phủ của họ, sau khi khói từ các cuộc ném bom của Mỹ tan biến. Ông Trump nhanh chóng từ bỏ nỗ lực đó, thừa nhận trong một cuộc phỏng vấn với The New York Times vào tháng Sáu rằng, người dân Iran đơn giản là không có súng hoặc tổ chức để thực hiện điều đó.

Ông Bessent đã thử một cách tiếp cận hơi khác vào hôm thứ Hai.

Ông Bessent nói, "Gửi đến những người lính bình thường ủng hộ chế độ này, khi ngày càng nhiều tiền lương của các bạn bị ngừng hoặc bị trì hoãn, hãy hỏi liệu các chỉ huy của các bạn đang dẫn dắt đất nước đến chiến thắng hay diệt vong, và nhớ rằng Bức tường Berlin đã sụp đổ khi những người lính bình thường quyết định không bắn vào chính người dân của mình."

Tất nhiên, hoàn cảnh khi bức tường Berlin sụp đổ hoàn toàn khác với hoàn cảnh ở Iran. Không có chiến tranh bên ngoài hay chiến sự đang diễn ra, chỉ có áp lực ngày càng tăng của Chiến tranh Lạnh. Và Liên Xô cùng các nước vệ tinh của nó không thấy hy vọng gì trong việc dập tắt các cuộc nổi dậy tại địa phương của họ, bao gồm cả cuộc nổi dậy ở Đông Đức dẫn đến phép ẩn dụ lịch sử của ông Bessent.

Tuy nhiên, đó lại chính là canh bạc lớn của ông Trump vào lúc này. Quyết định hồi tháng Hai của ông -  bỏ qua các biện pháp trừng phạt được công bố vào hôm thứ Hai vừa rồi,  chuyển sang xử dụng vũ lực quân sự, phần nào là đã thừa nhận rằng, các biện pháp trừng phạt kinh tế có tác động chậm, và lịch sử cho thấy chúng thường không có hiệu quả.

Ngày nay, ông ta lại quay về kế hoạch đó, vì không có nhiều lựa chọn khả thi khác.

------------------

_ Tác giả  David E. Sanger......

_ Trần H Sa lược dịch từ The New York Times via DNYUZ..... Ngày 26 tháng 8 năm 2026 ..

(Bài viết "Nỗ lực của Mỹ nhằm bóp nghẹt nền kinh tế Iran phụ thuộc vào sự hợp tác của Trung Quốc" xuất hiện lần đầu tiên trên New York Times.)